بٷگٸنگٸ كٷنٸ «جاستار كٸتاپ وقىمايدى», «بالالار ەدەبيەتكە قىزىقپايدى» دەگەن ۋەج كٶپ ايتىلادى. ال وقىلاتىن كٸتاپ باسىلۋ ٷشٸن اقىن-جازۋشىلارعا قانشالىقتى قولداۋ بەرٸلٸپ جاتىر? «بالالار ەدەبيەتٸن قولداۋ جىلى» بٸر جىلدىق ناۋقان عانا بولىپ قالماي ما? وسى جەنە باسقا دا سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ٸزدەگەن «ۇلت» پورتالى اقىن بايبوتا قوشىم-نوعايدى ەڭگٸمەگە تارتتى.
– بيىلعى جىل «بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ەدەبيەتٸن قولداۋ جىلى» ەكەنٸن بٸلەسٸز. جالپى بٷگٸنگٸ بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ جاي-كٷيٸ تۋرالى نە ايتاسىز?
– ماعان ەل-جۇرتتى الداۋسىراتقان وسىنداي ناۋقاندىق شارالار ۇنامايدى. بۇل ٶزٸ الدىمەن اتاۋى كەلٸسپەگەن ناۋقاندىق شارا بولىپ تۇر. سٸز ماعان «بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ەدەبيەتٸن قولداۋ جىلى» دەپ وتىرسىز. ال قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ 2021 جىلدى «قازاقستانداعى بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ كٸتاپ وقۋىن قولداۋ جىلى» دەپ جارييالادى. باق قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ تٶراعاسى ۇلىقبەك ەسدەۋلەت جازۋشىلار قاۋىمى «بالالار جەنە جاسٶسپٸرٸمدەر ەدەبيەتٸ جىلىن» قولدايدى دەگەن ۇسىنىس ايتتى دەسەدٸ... جالپى, قولداۋدى كٸم جاسايدى? بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ەدەبيەتٸن قولداي ما, جوق ەلدە بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ كٸتاپ وقۋىن قولداي ما? مەنٸڭشە, مەملەكەت بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان ەدەبيەتتٸ قولداۋى كەرەك! بۇنى بٸر جىلدىق ناۋقانعا اينالدىرماي, مەڭگٸلٸك قولداۋعا تيٸس. ياعني بۇل شارانىڭ اتاۋى «بالالار جەنە جاسٶسپٸرٸمدەر ەدەبيەتٸن قولداۋ عاسىرى» اتالسا جٶن. ٶيتكەنٸ ەدەبيەت بٸر جىلدا عانا جاسالمايدى. ول ٷزدٸكسٸز جٷرەتٸن ٷدەرٸس ەمەس پە? بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان ەدەبيەت ٶسٸپ-ٶركەندەمەسە, بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ كٸتاپ وقۋىن قالاي قولدايدى?
ال بٷگٸنگٸ بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ جاي-كٷيٸ تۋرالى ايتاتىن بولساق, ەڭسەمٸزدٸ اۋىر مۇڭ باسادى. بٸر اۋىز سٶزبەن ايتقاندا, قازٸر بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ حالٸ مٷشكٸل. بۇل تۋرالى تالاي جەردە ايتتىق. «بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ حالٸ مٷشكٸل» دەپ ايتقاننان جاي-كٷيٸمٸز جاقساراتىن بولسا, ايتۋدان كەندەلٸك جوق-اۋ. سٶزٸڭە قۇلاق اسار پەندە بولماعان سوڭ, ايتتىڭ نە, ايتپادىڭ نە – بەرٸبٸر عوي.
اقىن-جازۋشىلار بالالاردى ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى دەپ بٸلەدٸ. ولاردىڭ تەربيەسٸ مەن زامانىنا لايىقتى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا, رۋحاني بايىپ, كٶڭٸل كٶكجيەگٸنٸڭ كەڭەيۋٸنە بەيجاي قاراپ وتىرا المايدى. سوندىقتان مەملەكەت بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان ەدەبيەتتٸ قولدايتىن جىل ما, قولدامايتىن جىل ما – بەرٸبٸر, قالامگەرلەرٸمٸز قولىنان قالامى تٷسكەنشە قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتە بەرەدٸ.
ەۋەلٸ مىناداي بٸر ناقتى مەلٸمەتتەردٸ سٶيلەتەيٸك. ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ جەنە رەفورمالار اگەنتتٸگٸنٸڭ ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى 2020 جىلدىڭ قاڭتار-جەلتوقسان ايلارىنىڭ اراسىندا رەسپۋبليكامىزدا 425,6 مىڭ سەبي دٷنيەگە كەلدٸ دەگەن مەلٸمەتتٸ ۇسىنىپتى, بۇل كٶرسەتكٸش مۇنىڭ الدىنداعى 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 22,6 مىڭ ادامعا كٶپ ەكەن. 2020 جىلى 248,7 مىڭ نەرەستە (نەمەسە 58,4%-ٸ) قالالاردا ٶمٸرگە كەلسە, 176,9 مىڭى (نەمەسە 41,6%-ٸ) اۋىلدىق جەرلەردە تۋعان. ەلٸمٸزدە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن العاندا 400 مىڭ بالا دٷنيەگە كەلەدٸ ەكەن. 2018 جىلى 350 مىڭنان استام بالا العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2017 وقۋ جىلىندا 370 مىڭنان استام بالا بٸرٸنشٸ سىنىپقا بارىپتى. 2016 جىلى 369 مىڭ بالا, 2015 جىلى 336 مىڭ بالا العاش رەت مەكتەپ ەسٸگٸن اشقان. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى بىلتىر دٷنيەگە كەلگەن نەرەستەلەردٸڭ 79,8 پايىزىنىڭ اناسىنىڭ ۇلتى قازاق ەكەنٸن جارييالاپتى. قالعان بٶلٸگٸن ورىستار, ٶزبەكتەر, ۇيعىرلار, ۋكرايندار, تاتارلار مەن نەمٸستەر قۇرايتىن كٶرٸنەدٸ.
اتا-انالارىنىڭ قۇشاعىندا, بالاباقشادا تەربيەلەنٸپ جاتقان, مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان وسىنشا بالانى بٸز كٶركەم ەدەبيەتپەن (تەك قانا كٶركەم ەدەبيەت ەمەس) قامتاماسىز ەتۋٸمٸز كەرەك. ولار انا تٸلٸندە سٶيلەپ, قاعاز بەن بوياۋدىڭ يٸسٸن سەزۋ ٷشٸن قولدارىنا كٸتاپ ۇستاتۋعا تيٸسپٸز. قازاقستان باسپالارىنان شىعىپ جاتقان بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان ەدەبيەتتٸڭ سانى ماردىمسىز. ەر بالانىڭ قولىنا بٸر-بٸردەن كٸتاپ ۇستاتا المايمىز. قازاقتار قونىستانعان اۋىلدى جەرلەردە كٸتاپ دٷكەندەرٸ مٷلدە جوق ەسەبٸ. ال مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن جارىق كٶرگەن تارالىمى از كٸتاپتار كٸتاپحانالاردان-اق ارتىلمايدى. كەيبٸر دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندا 258 بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر كٸتاپحاناسى جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن. ونىڭ 241-ٸ بالالارعا, 11-ٸ جاستارعا, التاۋى بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان دەسەدٸ. بالالاردىڭ بەرٸن بٸز كٸتاپحانالارعا الىپ بارا المايمىز عوي...
– بالالارعا ارناپ جازاتىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىن قولداۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? قايتسەك بالالار ەدەبيەتٸن دامىتامىز?
– بارلىعى مەملەكەت تاراپىنان بٶلٸنەتٸن قارجىعا تەۋەلدٸ. اقىن-جازۋشىلار مەملەكەتتٸك تاپسىرىس بولسا دا, بولماسا دا شىعارماشىلىقپەن اينالىسۋعا ۋاقىت تابادى. ٷنەمٸ شىعارماشىلىق ٸزدەنٸس ٷستٸندە جٷرەدٸ. كٷندٸز قىزمەتٸن ٸستەپ, تٷندە ۇيقىسىن بٶلٸپ جازۋ ٷستەلٸنە وتىرادى. ايلاپ-جىلداپ جازعان كٸتابىن جارىققا شىعارۋعا بٸرنەشە جىلىن ارنايدى. كٸتابى جارىق كٶرٸپ جاتسا, ەشتەڭەگە ارزىمايتىن بولماشى قالاماقى الادى. ولار دا ادامنىڭ بالاسى عوي. ەڭبەگٸ باعالانىپ, بەينەتٸنٸڭ زەينەتٸن كٶرۋٸ كەرەك. بۇل – تالاي ايتىلىپ جاۋىر بولعان مەسەلە. كەلەشەگٸمٸز بار دەسە, وسى مەسەلەنٸ مەملەكەت سوزباققا سالا بەرمەي وڭتايلى شەشۋگە بولادى ەمەس پە? ال قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ قىزمەتسٸز قالعان كەزدەرٸندە دە «شىعارماشىلىق جۇمىستا» بولادى. جۇمىس ٶتٸلٸ ەشقاشان ٷزٸلمەيدٸ. زەينەتكە شىققان كەزٸندە بۇل ۋاقىت جۇمىس ٶتٸلٸنە ەسەپتەلەدٸ. بٸراق ول ەش جەردەن اقشا المايدى. ول قولىنان قالامىن تاستاماي شىن مەنٸندە جۇمىس ٸستەپ جاتىر عوي! بۇنى نەگە نازارعا الماسقا? بالالار ەدەبيەتٸ مەملەكەت تاراپىنان باعالانبايدى. سونداي-اق بالالار جازۋشىسىن مەملەكەت تاراپىنان ماراپاتتاۋ بالالار ەدەبيەتٸنە جاسالعان قامقورلىق ەمەس پە?
– قازٸرگٸ جاستار كٸتاپ وقىمايدى دەگەن ناز كٶپ ايتىلادى. ال بالالاردى كٸتاپقا باۋلۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? بالالار سٷيٸپ وقيتىن جانرلار قانداي?
– بالالار دا, جاسٶسپٸرٸمدەر مەن جاستار دا كٸتاپ وقيدى. بالاباقشاعا باراتىن بالالاردىڭ سۋرەتتٸ كٸتاپشالاردى اقتارىپ, اتا-انالارى, تەربيەشٸلەرٸ جاتتاتقان تاقپاقتاردى ايتىپ, جۇمباقتاردى شەشٸپ جٷرگەنٸن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەن كٶرۋگە بولادى. وقۋشىلار اۋىر سٶمكەلەرٸن اسىنىپ مەكتەپكە كەتٸپ بارا جاتادى. ول سٶمكەنٸڭ ٸشٸندە, وقۋلىق بولسا دا, كٸتاپ بار ەكەنٸنە كٷمەندانباي-اق قويىڭىز. ٸرٸ قالالارداعى كٸتاپحانا وقىرماندارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ستۋدەنت جاستار ەكەنٸ دە انىق.
ال كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىنعى ۋاقىتپەن سالىستىرعاندا از وقىلاتىنى اقيقات. ونىڭ سەبەبٸ ٶتە كٶپ... بٸراق بالالاردى كٸتاپقا باۋلۋ ٷشٸن ٶزٸمٸز ولارعا ٶنەگە كٶرسەتٸپ كٸتاپ وقۋىمىز كەرەك. دامىعان ەلدەردٸڭ بەرٸندە دە كٸتاپ وقۋ ٷردٸسٸ ٷزٸلگەن ەمەس.
بالالارعا ەر الۋان جانرداعى شىعارمالاردىڭ بەرٸ كەرەك. ەڭ باستىسى ولاردىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكە الۋعا تيٸسپٸز. مىسال ٷشٸن سٸزگە «بالدىرعان» جۋرنالىن بٸر جىلعا جازىلۋدى ۇسىنايىن. كٶپ نەرسەگە كٶز جەتكٸزەسٸز. بۇل – رەسپۋبليكامىزداعى مەملەكەت قارجىلاندىراتىن جالعىز ەدەبي-كٶركەم جۋرنال. جۋرنال بەتتەرٸندە جۇمباق, جاڭىلتپاش, مىسال, ەرتەگٸ, اڭىز, ٶلەڭ, تاقپاق, ساناماق, ەڭگٸمە, اۋدارما ت.ب. جانرلارداعى قىرۋار شىعارما جارىق كٶرٸپ جاتادى. بالاباقشا تەربيەشٸلەرٸ مەن باستاۋىش مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸ «بالدىرعان» جۋرنالىن باعالايتىنىن بٸز وقىرماندارىمىزبەن كەزدەسۋلەردە تالاي رەت بايقادىق. ال ەرەسەك بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا حيكاياتتار مەن روماندارعا تٸسٸ باتاتىندار دا از ەمەس. جاسٶسپٸرٸمدەر فەنتەزي مەن فانتاستيكالىق تۋىندىلاردى دا ٸزدەپ جٷرەدٸ. قىسقاسى, بالالارعا بارلىق جانرداعى ەدەبي شىعارمالار جات ەمەس.
– قازٸرگٸ بالالار كٸمدەردٸ وقۋ كەرەك? بالالارعا ارناپ جازاتىن اقىن-جازۋشىلاردان كٸمدەردٸ اتاپ, قانداي كٸتاپتاردى وقۋعا ۇسىنار ەدٸڭٸز?
– بالالارعا مىنا اۆتوردى وقى, مىنا اۆتوردى وقىما دەۋگە بولا ما? كٸمدٸ وقۋ كەرەك ەكەنٸن ەركٸم ٶزٸ شەشەدٸ. سوعان بايلانىستى تالعام دا قالىپتاسادى. بوياعىشتاردى بوياپ, سۋرەتتٸ-كٸتاپشالاردى وقي باستاعان بالا بٸرتە-بٸرتە كٶلەمدٸ تۋىندىلارعا قول سوزا باستايدى. بالالار انا تٸلٸندەگٸ كٶركەم شىعارمالارمەن قوسا شەتەل ەدەبيەتٸنەن دە سۋسىنداۋى كەرەك.
– بالالار ەدەبيەتٸنە جارناما جەتٸسپەيتٸن سيياقتى. بۇل باعىتتا مەملەكەتتٸك قولداۋ, جارناما جاساۋ سيياقتى جۇمىستار قانشالىقتى ورىن الىپ جاتىر?
– ەدەبيەتتٸڭ ەڭ ەۋەلگٸ جارناماسى – ەدەبي سىن. ونىڭ حالٸ قانداي ەكەنٸ بەرٸمٸزگە بەلگٸلٸ. ەدەبي سىن تٷگٸل جارىق كٶرگەن كٸتاپتارعا باسپاسٶز بەتتەرٸندە رەتسەنزييا دا بەرٸلمەيتٸن بولعانىنا تالاي جىلدىڭ جٷزٸ بولدى. بالالار ەدەبيەتٸنە ٷلەس قوسىپ جٷرگەن قانداي اقىن-جازۋشىلار بار ەكەنٸن بٸلمەسە, كٸمگە قولداۋ كٶرسەتەدٸ, قانداي كٸتاپقا جارناما جاسايدى? تەك قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ جىل سايىن ٶتەتٸن ەدەبي جىلدىق قورىتىندىسىندا كٸتاپتارى جارىق كٶرگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ ەسٸمٸ, ەگەر بايقاماي ۇمىت قالماسا, بٸر رەت اتالادى. سوعان دا «مەزبٸز»...
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان اقبوتا مۇسابەكقىزى
