Qazirgi jahan júzi tolǵaqty tańdaýdyń tabaldyryǵynda, úlken joldyń airyǵynda turǵandai. Meńzep otyrǵanymyz – qaýipsizdik máselesi, dúniejúzilik soǵys qateri. Endi shuǵyl túrde munyń aldyn almasa, beibit kúndi saqtap qalýdy ańsaǵan adamzat balasynyń HHI ǵasyrǵa artqan zor úmitiniń kúli kókke ushady.
Biylǵy jylǵy naýryz aiynyń sońynda Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń AQSh astanasy – Vashington qalasynda ótken Iadrolyq qaýipsizdik jónindegi V sammit sheńberinde jariialaǵan «Álem. HHI ǵasyr» atty manifesi osy máseleni ashyp aityp, iadrolyq qarýlary bar elder basshylaryn yntymaqtasa tirshilik etýge shaqyrýymen dúnieni qalyń oiǵa batyrdy. Al manifest aldaǵy beibit kúnniń baǵdarlamasy retinde ómirge endi.
Azat álemge dáiektilikpen ilgerileý
Táýelsizdiginiń alǵashqy eleń-alań kezderinen synaq poligonyn jaýyp, qýattylyǵy jaǵynan álemde tórtinshi oryn alatyn iadrolyq arsenalynan óz erkimen bas tartqan Qazaqstan budan keiingi jyldary da qarýsyz álemge kóshý jónindegi nasihat jumystaryn tolastatqan joq. Sodan bergi aralyqta jahan jurtshylyǵyna álemdegi qaýipsizdik pen beibit ómirdiń týyn kóterýshi tolymdy tulǵa retinde tanylǵan Nursultan Nazarbaev iadrolyq qaterdi taratpaý jáne qysqartý jónindegi álemdik úderistiń kósh basynda keledi. Ol osy jyldardyń bárinde iadrolyq jáne basqa da jappai qyryp-joiatyn qarý túrlerin tolyq azat etilgen álemge qarai dáiektilikpen ilgeri jyljý qaǵidattaryn udaiy kóterýmen boldy.
Buǵan bizde sebep te joq emes edi. Qasietti qazaq jeri 40 jyldan astam ýaqyt boiy ainalaǵa ajal oǵyn sebetin ajdahanyń oshaǵyna ainaldy. Keńes Odaǵynyń qýaty 22 kilotonna keletin eń alǵashqy iadrolyq qondyrǵysy 1949 jylǵa 29 tamyzda Semei poligonynda qoldanysta baiqaldy. Álemdegi birinshi termoiadrolyq bomba jarylysy da tap osy jerde 1953 jylǵy 12 tamyz kúni tekserýden ótkizildi. Al 1949-1989 jyldar aralyǵynda synaq alańynda keminde 468 ret jerasty iadrolyq dúmpýi oryn aldy. Semei poligonynda 1949-1963 jyldary synaqtan shyqqan iadrolyq zariadtardyń jiyntyq qýaty Hirosimoǵa tastalǵan bombanyń kúshinen 2,5 myń esege asyp tústi. Sol siiaqty 55 ret áýe men jer betinde jasalǵan jarylystardan qanshama radioaktivti bulttar kókke kóterilip, 169 jerasty synaǵynan bulqynyp ushqan gaz fraktsiialary aýaǵa tarady. Túptep kelgende, tap osy 224 jarylys Qazaqstan territoriiasynyń búkil shyǵys óńirlerin tutastai radiatsiialyq qoqystyń astynda qaldyrdy. Osy aýmaqtyń 300 myń sharshy shaqyrymy zárli sáýleden ýlanyp, resmi derekter boiynsha 1,3 mln adam zardap shekti. Arada týra 42 jyl ótkennen keiin, 1991 jylǵy 29 tamyzda, elimiz áli táýelsizdikke tolyq qol jetkize almai turǵan alakóbeń shaqta Prezident Nursultan Nazarbaev óziniń Jarlyǵymen poligondy birjola jaýyp tastady.
Bul – ázirge álem tájiribesinde oryn alǵan eń birinshi jáne birden-bir oqiǵa. Osy sátten bastap Qazaqstan adamzat tarihyndaǵy eń zulmat qarý – iadrolyq bombaǵa qarsy kúrestiń naǵyz kóshbasshysyna ainaldy. Semei poligonynyń jabylýy qazaq halqynyń iadrolyq qarýsyz álem qurý jolyndaǵy qaryshty qadamdarynyń ilki bastaýy boldy. Osy tarihi sheshimnen keiin Jer betindegi Nevada, Lobnor, Jańa jer sekildi iri synaq alańdary da solyqtaryn basyp, ózderiniń tirshilik etýlerin toqtatty. BUU 2009 jylǵy qararymen Semei synaq alańy jabylǵan 29 tamyzdy «Iadrolyq synaqtarǵa qarsy is-qimyldyń halyqaralyq kúni» dep belgilep berdi.
Álbette, Qazaqstannyń óz táýelsizdigine qol jetkizgennen keiin álemdegi iadrolyq qarýy bar elderdiń sanatynda qala berýine ábden bolatyn edi. Buǵan Odaq taraǵannan keiingi belgisizdik jailaǵan almaǵaiyp kúnderde respýblika aýmaǵynda sol kúii qalyp qoiǵan qurlyqaralyq ballistikalyq zymyrandarǵa ornalasqan 1040 iadrolyq oqtumsyq pen áýeden tastalatyn 370 iadrolyq bomba tolyq múmkindik bere alatyn. Jahanda jappai qarýlaný básekesi qarqynynyń qyzýy áli qaitpaǵan sol bir kúnderde elder arasynda «iadrolyq derjava» bolyp shyǵa kelýge degen qyzyǵýshylyq ta tómen emes-tin. Sondyqtan el ishindegi saiasi tulǵalar tobynda taǵdyrdyń ózi ǵaiyptan taiǵyzyp, syiǵa tartyp, ákele qoiǵan «iadrolyq áleýetten» bas tartpai, oǵan egelik etip qalýdy qosh kórgender az bolǵan joq. Mundai usynysty alǵa tartýshylar iadrolyq qarý sesi álemge yqpaly júrip turǵan alpaýyttardy halyqaralyq qaýymdastyqqa endi ǵana múshe bolyp enip jatqan jas derbes memleketpen sanasýǵa májbúr etetinimen túsindirdi. Biraq Qazaqstannyń tuńǵysh Prezidenti túpkilikti sheshimdi múlde basqasha mazmunda qabyldady. Sol bir asa qiyn-qystaý sátte eldiń bir kezeńdegi keleshegin emes, áldeneshe ondaǵan, tipti birneshe ǵasyrlyq bolashaǵyn asa kóregendikpen boljai bilgen Elbasy bul kóz qyzyqtyrarlyq usynystan sanaly túrde bas tartty. Sóitip, eldiń dúnie didaryndaǵy tanymaldylyǵyn arttyryp, olardyń qurmetine bólenýdiń negizin qalap berdi. Muny ol Lissabon hattamasy negizinde 1992 jyly AQSh Prezidenti Bill Klintonmen arada júrgizilgen ózara kelisimge qol qoiý arqyly jasady.
Munyń alǵy sharty 1991 jylǵy jeltoqsan aiynda Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy qurylýyna ǵana emes, sonymen qatar burynǵy keńestik keńistiktegi iadrolyq qarý-jaraqtarǵa ortaq baqylaý jasaý tetikteri qurylýyna sebepshi bolǵan Almaty deklaratsiiasyna qol qoiylýynan bastaldy. Osy deklaratsiiamen bir mezgilde iadrolyq qarýsyz el atanýǵa umtylǵan táýelsiz memleketterge qurmetpen qaraý týraly málimdeme de jasaldy. Qazaqstannyń iadrolyq qarýsyz dáýlet atanýyna jol salǵan taǵy bir mańyzdy qadam Prezidenttiń Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly kelisimshartqa qosylýǵa daiyn ekenin málimdeýinen kórinis berdi. Ol osynaý tarihi málimdemesin 1992 jylǵy 18-23 mamyrda Vashingtonǵa jasaǵan alǵashqy resmi sapary barysynda jetkizdi. Osy málimdeme sheńberinde Qazaqstan aýmaǵyndaǵy barlyq iadrolyq oqtumsyqtardy zalalsyzdandyrýdyń naqty tutqalary qalyptasty. Bizdiń elimiz kóp uzamai Iadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimshartqa qosyldy. Keiin tek óz aýmaǵynda ǵana emes, jalpy Ortalyq Aziia aýmaǵynda iadrolyq qarýsyz keńistik qurý bastamasyn kóterip, ony tabysty júzege asyrdy. Qazaqstan basshysynyń bul igi qadamyn álem elderiniń liderleri erekshe kóterińki baǵalady. Al 2011 jyly qazan aiynda Astanada Nursultan Nazarbaevtyń tikelei bastamasymen qolǵa alynǵan «Iadrosyz álem úshin» dep atalatyn halyqaralyq forýmda Iadrolyq qarýsyz álem týraly deklaratsiia qabyldandy. Bul BUU Bas Assambleiasynyń óz kezeginde Iadrolyq qarýdan azat álem qurý týraly jalpyǵa ortaq deklaratsiia atty asa qundy qujat qabyldaýyna birden-bir negiz boldy.
Ornyqty álem geografiiasy
Elbasy manifestinde HHI ǵasyrda ómirlik is-árekettiń tásili retinde soǵystyń túp-tamyryn birtindep joiyp, ornyqty álemniń geografiiasyn qalyptastyrý máselesi de kóterildi. Onda qazirgi álemde iadrolyq qarýdan azat alty aimaqtyń bar ekendigi atap kórsetildi. Al ondai aimaqtardyń qataryna Antarktida, Latyn Amerika, Afrika, Avstraliia jáne Okeaniia aýmaǵy jatady. Osylaisha bul beldeý negizinen Jerdiń Ońtústik sharty jaryn qamtityn bolyp shyqty. Bulardyń qataryna budan 10 jyl buryn Semeide bas qosqan Ortalyq Aziia óńiriniń bes memleketi de kiredi. Endi qazirgi kúnderi qandy qyrǵyndardyń qainaǵan qazanyna ainalyp turǵan Taiaý Shyǵysta da iadrosyz aimaq qurýdyń mańyzy airyqsha zor bolmaq.
Qazaqstan álemde ornyqty geografiialyq aimaqtar qurýdy kúsheite túsýdi 1992 jyly elimizde Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jóninde keńesti shaqyrýǵa bastamashy bolǵan kezde alǵash ret alǵa shyǵardy. BUU men basqa da halyqaralyq uiymdardyń, qurlyqtyń 27 memleketi basshylarynyń qatysýymen ótken bul forýmda osynyń jańa ǵasyrdaǵy jai-kúii jan-jaqty ortaǵa salyndy. Munda Shanhai yntymaqtastyq uiymy sheńberinde júzege asyrylyp kele jatqan Qytai, Resei, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Ózbekstan elderi arasyndaǵy kópqyrly yntymaqtastyq kóp máseleniń kóńildegidei bolyp sheshilýine eleýli yqpal etip otyr. Sol siiaqty Ońtústik Amerikadaǵy, Ońtústik Atlantikadaǵy, Úndi muhityndaǵy qalyptasqan «Beibitshilik aimaǵy» álemde aitarlyqtai áleýetke ie. Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń Manifestinde: «Jinaqtalǵan barlyq tájiribeni arnaiy halyqaralyq quqyq negizinde keń aýqymdy Beibitshilik arealdaryn qurý úshin qoldaný qajet», – dep naqtylap atap berip ótti. Aitýynsha, olarda eshqandaida soǵystar men janjaldarǵa jol berilmeitin bolýy tiis. Beibitshilik arealdaryndaǵy qaýipsizdik pen damý máselelerine BUU-ǵa múshe barlyq memleketter, sondai-aq, BUU-nyń Qaýipsizdik Keńesi kepildik bere alady.
Iadrolyq qarýdan óz erikterimen bas tartýdy ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary Argentina bastap berse, 90-shy jyldary ony Braziliia qoldady. Ońtústik Afrika Respýblikasy 1979 jylǵy 22 qyrkúiekte aparteidtiń qulaýyna bailanysty birden jappai qyryp-joiý qarýyn damytý jolyndaǵy baqtalastar saiysynan shyǵyp ketti. Al Ýkraina men Belarýs 1992 jyly bizben birge iadrolyq qarýdy qural retinde paidalaný múmkindiginen airylyp qaldy. Ókinishke qarai, sonymen birge jahanda bul otty da ýly qarýǵa egelik etip otyrǵan memleketter de ázirge az emes. Bulardyń birqatarlary tipti joǵaryda atap kórsetilgen elderdiń beibit qatar ómir súrý maqsatynda jappai qyrý jabdyq-jaraqtarynan bas tartqannan keiin iadrolyq qarýlarǵa ie bolǵandar eken. Qolda bar resmi málimetterge qaraǵanda, qazirgi tańda mundai zymyrandar AQSh (1945 jyldan) Resei (KSRO-nyń murageri retinde – 1949 jyldan), Ulybritaniia (1952 jyldan), Frantsiia (1960 jyldan), Qytai (1964 jyldan), Úndistan (1975 jyldan), Pákistan (1998 jyldan), KHDR (2006 jyldan), Izrail (2008 jyldan) sekildi derjavalarda bar.
Memleket basshysy biylǵy jylǵy sáýir aiynyń basynda Vashingtondaǵy Karnegi qorynyń shtab-páterinde AQSh-tyń qoǵam jáne saiasi qairatkerlerimen kezdesýinde sóilegen sózinde qazirgi zamanǵy álem qurylymynyń problemalary men Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy róline qatysty oilaryn ortaǵa saldy. Ol XX jáne XXI ǵasyrlar toǵysyndaǵy, budan 25 jyl burynǵy tarihi oqiǵalarǵa oraldy. Óz sózinde Prezident sol jyldary bizdiń elimizdiń tabanynan tik turyp, táýelsiz memleket retinde ómir súrip kete alatynyna kúmán keltirýshilerdiń kóptep kezdeskenin ashyp aitty. «Bizge jańa memleketti «nólden» bastap qurýǵa, josparly ákimshilik júieden naryqqa, totalitarizmnen demokratiiaǵa kóshýge týra keldi. Qysqa ýaqyt ishinde memlekettilikti nyǵaitý, zamanaýi naryqtyq ekonomika qurý jáne qoǵamdy jańǵyrtý jóninde zor jumystar atqaryldy», – degen edi Elbasy osyǵan orai.
Qazaqstan memleketiniń basshysy jiynda budan ári elimizdiń jahandyq antiiadrolyq qozǵalysqa qatysýy máselesine jan-jaqty toqtalyp shyqty. «Ortalyq Aziiada iadrosyz aimaq qurý arqyly biz ornyqty álem geografiiasyn qalyptastyrýǵa shaqyramyz, – dedi Nursultan Ábishuly osy sózdiń syńaiynda. – Bul – Eýraziiada, Latyn Amerikasynda jáne Afrikada alty iadrosyz aimaq keńistigin keńeitý degen sóz. Tómen baiytylǵan ýran bankin Qazaqstanda ornalastyrý týraly MAGATE-men kelisimge 2015 jyly qol qoiylýy mańyzdy qadam boldy. Bul – jahandyq deńgeidegi iri oqiǵa. Álem ony atomdy qaýipsiz ári beibit maqsatqa paidalaný isindegi mańyzdy shara retinde baǵalaýy tiis».
Kezdesýde Memleket basshysy bizdiń el Jahandyq iadrolyq qaýipsizdik jónindegi sammitterge belsene qatysýdy mańyzdy sanaitynyn jetkizdi. «Ajal sebetin qarýlardy ǵarysh keńistiginde, álemdik muhit tabany men beitarap sýlarynda, sondai-aq Arktikada ornalastyrýǵa tyiym salatyn irgeli sheshimder qabyldaityn ýaqyt keldi. Ǵylymi jańalyqtardy jappai qyryp joiý qarýlarynyń jańa túrlerin jasaýǵa qoldanýdy tyiý jónindegi halyqaralyq kelisim men BUU reestrin ázirlegen jón», – dep túiindedi Elbasy.
Memleket basshysy Jahandyq antiiadrolyq qozǵalys qurýdy mańyzdy mindet retinde atady. Qazaqstan bastamashylyq etken, halyqaralyq qoldaýǵa keńinen ie bolyp otyrǵan «ATOM» halyqaralyq jobasy osy maqsatqa qyzmet etedi. Ókinishke qarai, 1968 jyly qol qoiylǵan Iadrolyq qarýdy taratpaý týraly shart óz maqsatyn oryndap otyrǵan joq. Al jahandyq oiynshylar arasyndaǵy senim daǵdarysy iadrolyq qarý qoldanýdy boldyrmaý kepildiginiń álsireýine ákele jatyr.
Áskeri bloktar rýdimenti
Prezident Nursultan Nazarbaev HHI ǵasyrda militarizmniń jahandyq qaýipsizdikke qater tóndirip, keń aýqymdy halyqaralyq yntymaqtastyqqa kedergi keltiretin áskeri bloktardyń rýdimentine qol jetkizý kerek ekenin atap kórsetti. «Geosaiasi ahýaldyń máni mynada: eger tym bolmasa bir iri áskeri blok bar bolsa, onda onyń antipody qurylatyny zańdylyq, – dep atap kórsetti Nursultan Nazarbaev.– Kúsh qarsy kúshti týdyrady. Áskeri bloktarǵa beibitshilik pen qaýipsizdikke óziniń jaýapkershiligin árkez sezine bermeitin túrli memleketter de enip otyr. Onyń ústine, áskeri blok zonttaryn, ózderiniń tikelei kórshilerin qosa alǵanda, úshinshi eldermen ózara qarym-qatynasynda basymdyq alý úshin paidalanýǵa árekettenýshilik te joq emes». Elbasy paiymynsha, keleshekte osylaisha teketireske turý ahýaly jekelegen óńirlerde, sondai-aq, búkil jahandyq keńistikte sheksiz jalǵasa berýi yqtimal. Buǵan qosa, burynǵy soǵystar men shielenister tájiribeleri kórsetip otyrǵandai, óz qaýipsizdigińdi ózge memleketterdiń qaýipsizdigine qater tóndirý arqyly tiianaqtap alý áste múmkin emes. Prezident sondyqtan da áskeri bloktarǵa BUU týy astynda Memleketterdiń beibitshilik, turaqtylyq, senim men qaýipsizdik jolyndaǵy úshin jahandyq koalitsiiasyn qarsy qoiý qajettigin alǵa tartady. Bul rette taiaýdaǵy onjyldyqtyń jalpyǵa ortaq mindeti Aýǵanstandaǵy, Iraktaǵy, Iemendegi, Liviiadaǵy, Siriia men Ýkrainanyń shyǵysyndaǵy soǵystar men qaqtyǵystardy, Palestina-Izrail teketiresin toqtatý bolýǵa tiis. Osygyń qabatynda Korei túbegindegi, Ońtústik-Qytai teńizi akvatoriiasy men Arktikadaǵy ahýal qaýpiniń áleýetin azaitý kún tártibine qoiylýy kerek.
Adamzat balasy buǵan deiin eki dúniejúzilik soǵysty bastan keshti. Sol eki qandy qyrǵynnan keiin jahan jurtshylyǵy sodan tiisti qorytyndy shyǵaryp, beibit qatar ómir súrýge qarai bet buratyndai bolyp kóringen. Biraq tap olai bolmai shyqty. Uzaq jyldardyń shylaýynda shyrmalǵan surapyl soǵystan soń da adamzattyń úmiti men jeńis qýanyshy aqtala qoimady. Tipti soǵystyń qainap jatqan ýaqytynyń ózinde-aq uly derjavalardyń arasynda Eýropanyń beibit tirshilikke kóshkennen keiingi qurylymy máseleleri jóninde bir-birlerine kereǵar kózqarastar oryn alyp, ártúrli sipattaǵy alaýyzdyqtar boi kórsete bastady. Atap aitqanda, Keńes Odaǵy Qyzyl armiia ózi azat etip, ornyqqan elderdegi bilik basyna burynǵy úkimettiń qaita oralýyn qalaǵan joq. Sol sebepti KSRO azat etilgen elderde bilik basyna keńestik solshyl kúshterdiń bekitilýine erekshe kúshti yqpal jasady. Osylaisha Eýropanyń kóptegen elderinde sotsialistik qurylys paida boldy. KSRO sondai-aq budan tysqary aýmaqtarda – Qytaida, Koreiada, Vetnamda jáne Kýbada qozǵalysqa túsken kommýnistik qozǵalystarǵa qoldaý kórsetti
Munyń sońy soǵystan keiingi jyldary eki lager – kapitalizm men sotsializm elderi arasyndaǵy «qyrǵi-qabaq soǵystyń» órship ketýine aparyp soqtyrdy. Ózara senimsizdik pen ideologiialyq rejim onyń barǵan saiyn shielenise túsýine dúmpý berdi. Osy kezde AQSh-ta paida bolǵan «Trýmen doktrinasy» men «Marshall jospary» osy teketiresti tereńdete túsýdi júzege asyratyn quralǵa ainaldy. Burynǵy odaqtastardyń Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiingi qarama-qarsylyǵy jahan qyrǵyny aiaqtalysymen birden Germaniia máselesin talqylaýǵa kirisken kezde-aq baiqaldy. 1947 jyly kóktemde AQSh, Angliia jáne Frantsiia buǵan deiin KSRO-men kelisilip qoiylǵan sheshimderden bas tartatyndaryn málimdedi. Olar osylaisha Germaniiany ekige bólip tastaýǵa áreket etti. Sol tusta Qurama Shtattar óziniń atom bombasy bar ekendigin, áskeri tehnika men qarý-jaraqtyń jańa túrlerin damytýdaǵy basymdylyǵyn paidalanyp qalýǵa kúsh saldy. Osy «qyrǵi-qabaq soǵystyń» aiasynda Batys elderi 1949 jylǵy 4 sáýirde Vashingtonda «Soltústik Atlantikalyq odaq» (NATO) áskeri blogynqurý jónindegi týraly kelisimge qol qoidy. Onyń quramyna AQSh, Angliia, Frantsiia, Italiia, Kanada, Belgiia, Gollandiia, Portýgaliia, Daniia, Norvegiia, Ispaniia jáne Liýksembýrg kirdi. Keiinnan oǵan Túrkiia men Grekiia, al 1955 jyly GFR qosyldy.
AQSh pen onyń odaqtastary bastaǵan bul áreket qarsy jaqtyńi jaýap qaitarý sharalaryn jasaýyna alyp bardy. Muny KSRO eń aldymen 1949 jylǵy tamyzda óziniń atom bombasyn ázirlep shyǵyp, synap kórýden bastady. Budan keiin, 1955 jyly 14 mamyrda sotsialistik memleketterdiń ujymdyq qorǵanys odaǵy – Varshava Shartty Uiymy ómirge keldi. Onyń qataryn Albaniia, Bolgariia, Vengriia, GDR, Polsha, Rýmyniia, KSRO jáne Chehoslovakiia qurady. Al Keńes Odaǵynyń 1953 jyly sýtegi bombasyn synaqtan sátti ótkizgeni jónindegi málimdemesi atom-iadrolyq qarý salasyndaǵy AQSh-tyń basymdylyǵy týraly ańyzdy túbegeili kúl-talqan etti. NATO men VShU-nyń qurylýymen «qyrǵi-qabaq soǵys» kezeńinde halyqaralyq qarym- qatynastar júiesi men bir-birine qarama-qarsy eki dúnie tolyq qalyptasyp boldy. Áskeri-saiasi bloktardyń qurylýy jáne qarý-jaraqtyń strategiialyq túrlerin shyǵarýda jetistikterge jetýi ekonomikanyń jappai qarýlanýyna alyp keldi. Aqyrynda KSRO men Ortalyq jáne Shyǵys Eýropanyń birqatar elderiniń qaita qurylýlaryna bailanysty uiymǵa qatysýshy memleketter 1991 jylǵy 25 aqpanda ony joiý jóninde sheshim qabyldady. Sol jylǵy 1 shildede Praga hattamasy shart áreketiniń birjola toqtatylǵany týraly málimdeme jariialady. Osy tusta NATO da birtindep óziniń tirshiligin toqtatýǵa tiis bolatyn. Biraq olai bolmai shyqty.
Halyqaralyq terminde «rýdiment» degen sóz «quryp bara jatqan qubylystyń qańsyǵy» degendi bildiredi. Elbasy óziniń manifesinde «keń aýqymdy halyqaralyq yntymaqtastyqqa kedergi keltiretin áskeri bloktar rýdimentine qol jetkizý» týraly sóz qozǵaǵanda, qazirgi ǵalamdyq jaǵdaida beibit qatar ómir súrý úshin soǵys qaýpin udaiy tóndirip turatyn osy tektes barsha alianstardyń kúnin batyrý kerek ekenin jurtshylyq qaperine salǵan edi.
Jańa tarihi jaǵdaiǵa beiimdelý
HHI ǵasyrdyń eń basty urany qandai? Endigi jerde ǵalam júzine tynyshtyq kerek! Jyldan jyl uzaǵan saiyn onsyz da problemalarynyń sany men aýqymy arta túskeli turǵan adam balasy úshin bu barynsha shetin másele bolmaq. Beibit bolashaqtyń baǵdarlamasy ispettes manifesinde Nursultan Nazarbaev «Soǵyssyz álem» ideiasyn usyna otyryp, halyqaralyq qarýsyzdaný úderisterin jańa tarihi jaǵdailarǵa beiimdeý bilýdiń asa mańyzdy másele ekeninine nazar aýdarady. «Zymyranǵa qarsy júieler men kádimgi qarý-jaraq jónindegi burynǵy ýaǵdalastyqtar kezindegi alysty boljai almaýshylyq Eýraziia keńistigin saiasi militarlandyrýǵa alyp keldi. Bul tipti qorǵanysty basqarýdyń elektrondyq júiesiniń yqtimal aqaýyna bailanysty jahandyq soǵystyń bastalý qaýpin kúsheite túsedi», – dep atap ótedi Qazaqstan Prezidenti. Ol osyǵan orai BUU-nyń Qarýsyzdaný jónindegi konferentsiiasy qyzmetiniń jańa strategiiasy qajettigin de eske sala ketedi. Sebebi, bizdiń aldymyzda múlde jańa qater – terrorshylardyń qolyndaǵy asa qaýipti qarýǵa ainalýy múmkin kiberqylmysty joiýmen ainalysý mindeti tur. Bul rette soǵyssyz álem eń aldymen halyqaralyq qarjy, saýda-sattyq jáne damý salasyndaǵy jahandyq básekelestiktiń ádiletti paradigmasy túrinde kórinýi tiis. Muny jaqsy túsingen Qazaqstan tarapy BUU Bas Assambleiasynyń 70-sessiiasynda Jahandyq strategiialyq bastama-2045 josparyn jasaý bastamasyn alǵa shyǵardy. Túptep kelgende, bul jospar soǵystar men janjaldardyń túbegeili sebepterin joiýǵa baǵyt ustaidy. Munda álemdegi barlyq ulttardyń osy infraqurylymǵa, resýrstar men naryqtarǵa teń jaǵdaida jáne ádiletti túrde qoljetimdilike jetýi negizinde damýdyń jańa úrdisin qalyptastyrý mańyzy zor bolmaq. Ol BUU-nyń 100 jyldyǵy mereitoiyna qarai júzege asyrý usynylady.
«Adamdardyń ótken ǵasyrdaǵy jasaǵany sekildi, HHI ǵasyrda da beibitshilik úshin baiyptylyqpen jáne tabandylyqpen kúresý kerek, – dep atap kórsetedi Memleket basshysy budan ári. – Biz balalarymyz ben nemerelerimizdiń bolashaǵy týraly oilaýǵa tiispiz. Ótken ǵasyrlardyń qasiretti qatelikterin qaitalaýǵa jol bermei, álemdi soǵys qaterinen túpkilikti aryltý úshin búkil álem úkimetteriniń, saiasatkerleriniń, ǵalymdarynyń, biznesmenderiniń, óner qairatkerleriniń jáne milliondaǵan adamdarynyń kúsh-jigerin jumyldyrý qajet». Al qazirgi almaǵaiyp zamanda eshbir is-áreketsiz otyrý nemese bitimgershilik qyzmetpen ainalysqan keiip tanytý álem kóleminde oryn alyp ketetin alapat apattyń aldyn almai, oǵan kóz juma qaraýmen para-par bolyp shyǵar edi. Osy oraida Elbasynyń «Álem. HHI ǵasyr» atty manifesim HHI ǵasyrda ómir súretin jáne jumys isteitin óskeleń urpaqtyń taǵdyryna shynaiy alańdaýshylyqtan týyndap otyrǵany eshqandai kúmán týdyrmaidy. Al Qazaqstan Prezidenti óziniń memleket basshysy retinde adamzattyń bolashaǵy úshin jaýaptylardyń biri bolyp tabylatynyn tereń sezine otyryp, jahan jurtshylyǵy aldyna osyndai initsiativamen shyǵýǵa májbúr bolyp otyr. Sebebi, ol «Biz úshin qazir jáne taiaý bolashaqta budan kókeikesti mindet joq» ekenin elden buryn paiymdap úlgergen ǵalamdyq deńgeidegi úlken tulǵa ekenin buǵan deiin de áldeneshe márte tanytyp úlgergen edi. Sondyqtan da qazirgi tańda jaǵdaiǵa qarai beiimdelýden tiimdi jol joq ekenin ashyp aitady
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)