باياندى بەيبٸتشٸلٸك باستاماسى

قازٸرگٸ جاھان جٷزٸ تولعاقتى تاڭداۋدىڭ تابالدىرىعىندا, ٷلكەن جولدىڭ ايرىعىندا تۇرعانداي. مەڭزەپ وتىرعانىمىز – قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ, دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس قاتەرٸ. ەندٸ شۇعىل تٷردە مۇنىڭ الدىن الماسا, بەيبٸت كٷندٸ ساقتاپ قالۋدى اڭساعان ادامزات بالاسىنىڭ ححٸ عاسىرعا ارتقان زور ٷمٸتٸنٸڭ كٷلٸ كٶككە ۇشادى.

بيىلعى جىلعى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش استاناسى – ۆاشينگتون قالاسىندا ٶتكەن يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ V سامميت شەڭبەرٸندە جارييالاعان «ەلەم. ححٸ عاسىر» اتتى مانيفەسٸ وسى مەسەلەنٸ اشىپ ايتىپ, يادرولىق قارۋلارى بار ەلدەر باسشىلارىن ىنتىماقتاسا تٸرشٸلٸك ەتۋگە شاقىرۋىمەن دٷنيەنٸ قالىڭ ويعا باتىردى. ال مانيفەست الداعى بەيبٸت كٷننٸڭ باعدارلاماسى رەتٸندە ٶمٸرگە ەندٸ.

ازات ەلەمگە دەيەكتٸلٸكپەن ٸلگەرٸلەۋ

تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ العاشقى ەلەڭ-الاڭ كەزدەرٸنەن سىناق پوليگونىن جاۋىپ, قۋاتتىلىعى جاعىنان ەلەمدە تٶرتٸنشٸ ورىن الاتىن يادرولىق ارسەنالىنان ٶز ەركٸمەن باس تارتقان قازاقستان بۇدان كەيٸنگٸ جىلدارى دا قارۋسىز ەلەمگە كٶشۋ جٶنٸندەگٸ ناسيحات جۇمىستارىن تولاستاتقان جوق. سودان بەرگٸ ارالىقتا جاھان جۇرتشىلىعىنا ەلەمدەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك پەن بەيبٸت ٶمٸردٸڭ تۋىن كٶتەرۋشٸ تولىمدى تۇلعا رەتٸندە تانىلعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قاتەردٸ تاراتپاۋ جەنە قىسقارتۋ جٶنٸندەگٸ ەلەمدٸك ٷدەرٸستٸڭ كٶش باسىندا كەلەدٸ. ول وسى جىلداردىڭ بەرٸندە يادرولىق جەنە باسقا دا جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋ تٷرلەرٸن تولىق ازات ەتٸلگەن ەلەمگە قاراي دەيەكتٸلٸكپەن ٸلگەرٸ جىلجۋ قاعيداتتارىن ۇدايى كٶتەرۋمەن بولدى.

بۇعان بٸزدە سەبەپ تە جوق ەمەس ەدٸ. قاسيەتتٸ قازاق جەرٸ 40 جىلدان استام ۋاقىت بويى اينالاعا اجال وعىن سەبەتٸن اجداھانىڭ وشاعىنا اينالدى. كەڭەس وداعىنىڭ قۋاتى 22 كيلوتوننا كەلەتٸن ەڭ العاشقى يادرولىق قوندىرعىسى 1949 جىلعا 29 تامىزدا سەمەي پوليگونىندا قولدانىستا بايقالدى. ەلەمدەگٸ بٸرٸنشٸ تەرمويادرولىق بومبا جارىلىسى دا تاپ وسى جەردە 1953 جىلعى 12 تامىز كٷنٸ تەكسەرۋدەن ٶتكٸزٸلدٸ. ال 1949-1989 جىلدار ارالىعىندا سىناق الاڭىندا كەمٸندە 468 رەت جەراستى يادرولىق دٷمپۋٸ ورىن الدى. سەمەي پوليگونىندا 1949-1963 جىلدارى سىناقتان شىققان يادرولىق زاريادتاردىڭ جيىنتىق قۋاتى حيروسيموعا تاستالعان بومبانىڭ كٷشٸنەن 2,5 مىڭ ەسەگە اسىپ تٷستٸ. سول سيياقتى 55 رەت ەۋە مەن جەر بەتٸندە جاسالعان جارىلىستاردان قانشاما راديواكتيۆتٸ بۇلتتار كٶككە كٶتەرٸلٸپ, 169 جەراستى سىناعىنان بۇلقىنىپ ۇشقان گاز فراكتسييالارى اۋاعا تارادى. تٷپتەپ كەلگەندە, تاپ وسى 224 جارىلىس قازاقستان تەرريتوريياسىنىڭ بٷكٸل شىعىس ٶڭٸرلەرٸن تۇتاستاي رادياتسييالىق قوقىستىڭ استىندا قالدىردى. وسى اۋماقتىڭ 300 مىڭ شارشى شاقىرىمى زەرلٸ سەۋلەدەن ۋلانىپ, رەسمي دەرەكتەر بويىنشا 1,3 ملن ادام زارداپ شەكتٸ. ارادا تۋرا 42 جىل ٶتكەننەن كەيٸن, 1991 جىلعى 29 تامىزدا, ەلٸمٸز ەلٸ تەۋەلسٸزدٸككە تولىق قول جەتكٸزە الماي تۇرعان الاكٶبەڭ شاقتا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ جارلىعىمەن پوليگوندى بٸرجولا جاۋىپ تاستادى.

بۇل – ەزٸرگە ەلەم تەجٸريبەسٸندە ورىن العان ەڭ بٸرٸنشٸ جەنە بٸردەن-بٸر وقيعا. وسى سەتتەن باستاپ قازاقستان ادامزات تاريحىنداعى ەڭ زۇلمات قارۋ – يادرولىق بومباعا قارسى كٷرەستٸڭ ناعىز كٶشباسشىسىنا اينالدى. سەمەي پوليگونىنىڭ جابىلۋى قازاق حالقىنىڭ يادرولىق قارۋسىز ەلەم قۇرۋ جولىنداعى قارىشتى قادامدارىنىڭ ٸلكٸ باستاۋى بولدى. وسى تاريحي شەشٸمنەن كەيٸن جەر بەتٸندەگٸ نەۆادا, لوبنور, جاڭا جەر سەكٸلدٸ ٸرٸ سىناق الاڭدارى دا سولىقتارىن باسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ تٸرشٸلٸك ەتۋلەرٸن توقتاتتى. بۇۇ 2009 جىلعى قارارىمەن سەمەي سىناق الاڭى جابىلعان 29 تامىزدى «يادرولىق سىناقتارعا قارسى ٸس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كٷنٸ» دەپ بەلگٸلەپ بەردٸ.

ەلبەتتە, قازاقستاننىڭ ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸنە قول جەتكٸزگەننەن كەيٸن ەلەمدەگٸ يادرولىق قارۋى بار ەلدەردٸڭ ساناتىندا قالا بەرۋٸنە ەبدەن بولاتىن ەدٸ. بۇعان وداق تاراعاننان كەيٸنگٸ بەلگٸسٸزدٸك جايلاعان الماعايىپ كٷندەردە رەسپۋبليكا اۋماعىندا سول كٷيٸ قالىپ قويعان قۇرلىقارالىق بالليستيكالىق زىمىراندارعا ورنالاسقان 1040 يادرولىق وقتۇمسىق پەن ەۋەدەن تاستالاتىن 370 يادرولىق بومبا تولىق مٷمكٸندٸك بەرە الاتىن. جاھاندا جاپپاي قارۋلانۋ بەسەكەسٸ قارقىنىنىڭ قىزۋى ەلٸ قايتپاعان سول بٸر كٷندەردە ەلدەر اراسىندا «يادرولىق دەرجاۆا» بولىپ شىعا كەلۋگە دەگەن قىزىعۋشىلىق تا تٶمەن ەمەس-تٸن. سوندىقتان ەل ٸشٸندەگٸ ساياسي تۇلعالار توبىندا تاعدىردىڭ ٶزٸ عايىپتان تايعىزىپ, سىيعا تارتىپ, ەكەلە قويعان «يادرولىق ەلەۋەتتەن» باس تارتپاي, وعان ەگەلٸك ەتٸپ قالۋدى قوش كٶرگەندەر از بولعان جوق. مۇنداي ۇسىنىستى العا تارتۋشىلار يادرولىق قارۋ سەسٸ ەلەمگە ىقپالى جٷرٸپ تۇرعان الپاۋىتتاردى حالىقارالىق قاۋىمداستىققا ەندٸ عانا مٷشە بولىپ ەنٸپ جاتقان جاس دەربەس مەملەكەتپەن ساناسۋعا مەجبٷر ەتەتٸنٸمەن تٷسٸندٸردٸ. بٸراق قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸمدٸ مٷلدە باسقاشا مازمۇندا قابىلدادى. سول بٸر اسا قيىن-قىستاۋ سەتتە ەلدٸڭ بٸر كەزەڭدەگٸ كەلەشەگٸن ەمەس, ەلدەنەشە ونداعان, تٸپتٸ بٸرنەشە عاسىرلىق بولاشاعىن اسا كٶرەگەندٸكپەن بولجاي بٸلگەن ەلباسى بۇل كٶز قىزىقتىرارلىق ۇسىنىستان سانالى تٷردە باس تارتتى. سٶيتٸپ, ەلدٸڭ دٷنيە ديدارىنداعى تانىمالدىلىعىن ارتتىرىپ, ولاردىڭ قۇرمەتٸنە بٶلەنۋدٸڭ نەگٸزٸن قالاپ بەردٸ. مۇنى ول ليسسابون حاتتاماسى نەگٸزٸندە 1992 جىلى اقش پرەزيدەنتٸ بيلل كلينتونمەن ارادا جٷرگٸزٸلگەن ٶزارا كەلٸسٸمگە قول قويۋ ارقىلى جاسادى.

مۇنىڭ العى شارتى 1991 جىلعى جەلتوقسان ايىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلۋىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇرىنعى كەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ يادرولىق قارۋ-جاراقتارعا ورتاق باقىلاۋ جاساۋ تەتٸكتەرٸ قۇرىلۋىنا سەبەپشٸ بولعان الماتى دەكلاراتسيياسىنا قول قويىلۋىنان باستالدى. وسى دەكلاراتسييامەن بٸر مەزگٸلدە يادرولىق قارۋسىز ەل اتانۋعا ۇمتىلعان تەۋەلسٸز مەملەكەتتەرگە قۇرمەتپەن قاراۋ تۋرالى مەلٸمدەمە دە جاسالدى. قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋسىز دەۋلەت اتانۋىنا جول سالعان تاعى بٸر ماڭىزدى قادام پرەزيدەنتتٸڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى كەلٸسٸمشارتقا قوسىلۋعا دايىن ەكەنٸن مەلٸمدەۋٸنەن كٶرٸنٸس بەردٸ. ول وسىناۋ تاريحي مەلٸمدەمەسٸن 1992 جىلعى 18-23 مامىردا ۆاشينگتونعا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى بارىسىندا جەتكٸزدٸ. وسى مەلٸمدەمە شەڭبەرٸندە قازاقستان اۋماعىنداعى بارلىق يادرولىق وقتۇمسىقتاردى زالالسىزداندىرۋدىڭ ناقتى تۇتقالارى قالىپتاستى. بٸزدٸڭ ەلٸمٸز كٶپ ۇزاماي يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمشارتقا قوسىلدى. كەيٸن تەك ٶز اۋماعىندا عانا ەمەس, جالپى ورتالىق ازييا اۋماعىندا يادرولىق قارۋسىز كەڭٸستٸك قۇرۋ باستاماسىن كٶتەرٸپ, ونى تابىستى جٷزەگە اسىردى. قازاقستان باسشىسىنىڭ بۇل يگٸ قادامىن ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ليدەرلەرٸ ەرەكشە كٶتەرٸڭكٸ باعالادى. ال 2011 جىلى قازان ايىندا استانادا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تٸكەلەي باستاماسىمەن قولعا الىنعان «يادروسىز ەلەم ٷشٸن» دەپ اتالاتىن حالىقارالىق فورۋمدا يادرولىق قارۋسىز ەلەم تۋرالى دەكلاراتسييا قابىلداندى. بۇل بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ ٶز كەزەگٸندە يادرولىق قارۋدان ازات ەلەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا ورتاق دەكلاراتسييا اتتى اسا قۇندى قۇجات قابىلداۋىنا بٸردەن-بٸر نەگٸز بولدى.

ورنىقتى ەلەم گەوگرافيياسى

ەلباسى مانيفەستٸندە ححٸ عاسىردا ٶمٸرلٸك ٸس-ەرەكەتتٸڭ تەسٸلٸ رەتٸندە سوعىستىڭ تٷپ-تامىرىن بٸرتٸندەپ جويىپ, ورنىقتى ەلەمنٸڭ گەوگرافيياسىن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ دە كٶتەرٸلدٸ. وندا قازٸرگٸ ەلەمدە يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماقتىڭ بار ەكەندٸگٸ اتاپ كٶرسەتٸلدٸ. ال ونداي ايماقتاردىڭ قاتارىنا انتاركتيدا, لاتىن امەريكا, افريكا, اۆسترالييا جەنە وكەانييا اۋماعى جاتادى. وسىلايشا بۇل بەلدەۋ نەگٸزٸنەن جەردٸڭ وڭتٷستٸك شارتى جارىن قامتيتىن بولىپ شىقتى. بۇلاردىڭ قاتارىنا بۇدان 10 جىل بۇرىن سەمەيدە باس قوسقان ورتالىق ازييا ٶڭٸرٸنٸڭ بەس مەملەكەتٸ دە كٸرەدٸ. ەندٸ قازٸرگٸ كٷندەرٸ قاندى قىرعىنداردىڭ قايناعان قازانىنا اينالىپ تۇرعان تاياۋ شىعىستا دا يادروسىز ايماق قۇرۋدىڭ ماڭىزى ايرىقشا زور بولماق.

قازاقستان ەلەمدە ورنىقتى گەوگرافييالىق ايماقتار قۇرۋدى كٷشەيتە تٷسۋدٸ 1992 جىلى ەلٸمٸزدە ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندە كەڭەستٸ شاقىرۋعا باستاماشى بولعان كەزدە العاش رەت العا شىعاردى. بۇۇ مەن باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, قۇرلىقتىڭ 27 مەملەكەتٸ باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن بۇل فورۋمدا وسىنىڭ جاڭا عاسىرداعى جاي-كٷيٸ جان-جاقتى ورتاعا سالىندى. مۇندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى شەڭبەرٸندە جٷزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان قىتاي, رەسەي, قازاقستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان جەنە ٶزبەكستان ەلدەرٸ اراسىنداعى كٶپقىرلى ىنتىماقتاستىق كٶپ مەسەلەنٸڭ كٶڭٸلدەگٸدەي بولىپ شەشٸلۋٸنە ەلەۋلٸ ىقپال ەتٸپ وتىر. سول سيياقتى وڭتٷستٸك امەريكاداعى, وڭتٷستٸك اتلانتيكاداعى, ٷندٸ مۇحيتىنداعى قالىپتاسقان «بەيبٸتشٸلٸك ايماعى» ەلەمدە ايتارلىقتاي ەلەۋەتكە يە. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ مانيفەستٸندە: «جيناقتالعان بارلىق تەجٸريبەنٸ ارنايى حالىقارالىق قۇقىق نەگٸزٸندە كەڭ اۋقىمدى بەيبٸتشٸلٸك ارەالدارىن قۇرۋ ٷشٸن قولدانۋ قاجەت», – دەپ ناقتىلاپ اتاپ بەرٸپ ٶتتٸ. ايتۋىنشا, ولاردا ەشقاندايدا سوعىستار مەن جانجالدارعا جول بەرٸلمەيتٸن بولۋى تيٸس. بەيبٸتشٸلٸك ارەالدارىنداعى قاۋٸپسٸزدٸك پەن دامۋ مەسەلەلەرٸنە بۇۇ-عا مٷشە بارلىق مەملەكەتتەر, سونداي-اق, بۇۇ-نىڭ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ كەپٸلدٸك بەرە الادى.

يادرولىق قارۋدان ٶز ەرٸكتەرٸمەن باس تارتۋدى ٶتكەن عاسىردىڭ 80-شٸ جىلدارى ارگەنتينا باستاپ بەرسە, 90-شى جىلدارى ونى برازيلييا قولدادى. وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسى 1979 جىلعى 22 قىركٷيەكتە اپارتەيدتٸڭ قۇلاۋىنا بايلانىستى بٸردەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن دامىتۋ جولىنداعى باقتالاستار سايىسىنان شىعىپ كەتتٸ. ال ۋكراينا مەن بەلارۋس 1992 جىلى بٸزبەن بٸرگە يادرولىق قارۋدى قۇرال رەتٸندە پايدالانۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايرىلىپ قالدى. ٶكٸنٸشكە قاراي, سونىمەن بٸرگە جاھاندا بۇل وتتى دا ۋلى قارۋعا ەگەلٸك ەتٸپ وتىرعان مەملەكەتتەر دە ەزٸرگە از ەمەس. بۇلاردىڭ بٸرقاتارلارى تٸپتٸ جوعارىدا اتاپ كٶرسەتٸلگەن ەلدەردٸڭ بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋ ماقساتىندا جاپپاي قىرۋ جابدىق-جاراقتارىنان باس تارتقاننان كەيٸن يادرولىق قارۋلارعا يە بولعاندار ەكەن. قولدا بار رەسمي مەلٸمەتتەرگە قاراعاندا, قازٸرگٸ تاڭدا مۇنداي زىمىراندار اقش (1945 جىلدان) رەسەي (كسرو-نىڭ مۇراگەرٸ رەتٸندە – 1949 جىلدان), ۇلىبريتانييا (1952 جىلدان), فرانتسييا (1960 جىلدان), قىتاي (1964 جىلدان), ٷندٸستان (1975 جىلدان), پەكٸستان (1998 جىلدان), كحدر (2006 جىلدان), يزرايل (2008 جىلدان) سەكٸلدٸ دەرجاۆالاردا بار.

مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جىلعى سەۋٸر ايىنىڭ باسىندا ۆاشينگتونداعى كارنەگي قورىنىڭ شتاب-پەتەرٸندە اقش-تىڭ قوعام جەنە ساياسي قايراتكەرلەرٸمەن كەزدەسۋٸندە سٶيلەگەن سٶزٸندە قازٸرگٸ زامانعى ەلەم قۇرىلىمىنىڭ پروبلەمالارى مەن قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى رٶلٸنە قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالدى. ول XX جەنە XXI عاسىرلار توعىسىنداعى, بۇدان 25 جىل بۇرىنعى تاريحي وقيعالارعا ورالدى. ٶز سٶزٸندە پرەزيدەنت سول جىلدارى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ تابانىنان تٸك تۇرىپ, تەۋەلسٸز مەملەكەت رەتٸندە ٶمٸر سٷرٸپ كەتە الاتىنىنا كٷمەن كەلتٸرۋشٸلەردٸڭ كٶپتەپ كەزدەسكەنٸن اشىپ ايتتى. «بٸزگە جاڭا مەملەكەتتٸ «نٶلدەن» باستاپ قۇرۋعا, جوسپارلى ەكٸمشٸلٸك جٷيەدەن نارىققا, توتاليتاريزمنەن دەموكراتيياعا كٶشۋگە تۋرا كەلدٸ. قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە مەملەكەتتٸلٸكتٸ نىعايتۋ, زاماناۋي نارىقتىق ەكونوميكا قۇرۋ جەنە قوعامدى جاڭعىرتۋ جٶنٸندە زور جۇمىستار اتقارىلدى», – دەگەن ەدٸ ەلباسى وسىعان وراي.

قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ باسشىسى جيىندا بۇدان ەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىسقا قاتىسۋى مەسەلەسٸنە جان-جاقتى توقتالىپ شىقتى. «ورتالىق ازييادا يادروسىز ايماق قۇرۋ ارقىلى بٸز ورنىقتى ەلەم گەوگرافيياسىن قالىپتاستىرۋعا شاقىرامىز, – دەدٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى وسى سٶزدٸڭ سىڭايىندا. – بۇل – ەۋرازييادا, لاتىن امەريكاسىندا جەنە افريكادا التى يادروسىز ايماق كەڭٸستٸگٸن كەڭەيتۋ دەگەن سٶز. تٶمەن بايىتىلعان ۋران بانكٸن قازاقستاندا ورنالاستىرۋ تۋرالى ماگاتە-مەن كەلٸسٸمگە 2015 جىلى قول قويىلۋى ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل – جاھاندىق دەڭگەيدەگٸ ٸرٸ وقيعا. ەلەم ونى اتومدى قاۋٸپسٸز ەرٸ بەيبٸت ماقساتقا پايدالانۋ ٸسٸندەگٸ ماڭىزدى شارا رەتٸندە باعالاۋى تيٸس».

كەزدەسۋدە مەملەكەت باسشىسى بٸزدٸڭ ەل جاھاندىق يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ سامميتتەرگە بەلسەنە قاتىسۋدى ماڭىزدى سانايتىنىن جەتكٸزدٸ. «اجال سەبەتٸن قارۋلاردى عارىش كەڭٸستٸگٸندە, ەلەمدٸك مۇحيت تابانى مەن بەيتاراپ سۋلارىندا, سونداي-اق اركتيكادا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن ٸرگەلٸ شەشٸمدەر قابىلدايتىن ۋاقىت كەلدٸ. عىلىمي جاڭالىقتاردى جاپپاي قىرىپ جويۋ قارۋلارىنىڭ جاڭا تٷرلەرٸن جاساۋعا قولدانۋدى تىيۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كەلٸسٸم مەن بۇۇ رەەسترٸن ەزٸرلەگەن جٶن», – دەپ تٷيٸندەدٸ ەلباسى.

مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق انتييادرولىق قوزعالىس قۇرۋدى ماڭىزدى مٸندەت رەتٸندە اتادى. قازاقستان باستاماشىلىق ەتكەن, حالىقارالىق قولداۋعا كەڭٸنەن يە بولىپ وتىرعان «اتوم» حالىقارالىق جوباسى وسى ماقساتقا قىزمەت ەتەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, 1968 جىلى قول قويىلعان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارت ٶز ماقساتىن ورىنداپ وتىرعان جوق. ال جاھاندىق ويىنشىلار اراسىنداعى سەنٸم داعدارىسى يادرولىق قارۋ قولدانۋدى بولدىرماۋ كەپٸلدٸگٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸنە ەكەلە جاتىر.

ەسكەري بلوكتار رۋديمەنتٸ

پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ححٸ عاسىردا ميليتاريزمنٸڭ جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرٸپ, كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن ەسكەري بلوكتاردىڭ رۋديمەنتٸنە قول جەتكٸزۋ كەرەك ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. «گەوساياسي احۋالدىڭ مەنٸ مىنادا: ەگەر تىم بولماسا بٸر ٸرٸ ەسكەري بلوك بار بولسا, وندا ونىڭ انتيپودى قۇرىلاتىنى زاڭدىلىق, – دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.– كٷش قارسى كٷشتٸ تۋدىرادى. ەسكەري بلوكتارعا بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸككە ٶزٸنٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ەركەز سەزٸنە بەرمەيتٸن تٷرلٸ مەملەكەتتەر دە ەنٸپ وتىر. ونىڭ ٷستٸنە, ەسكەري بلوك زونتتارىن, ٶزدەرٸنٸڭ تٸكەلەي كٶرشٸلەرٸن قوسا العاندا, ٷشٸنشٸ ەلدەرمەن ٶزارا قارىم-قاتىناسىندا باسىمدىق الۋ ٷشٸن پايدالانۋعا ەرەكەتتەنۋشٸلٸك تە جوق ەمەس». ەلباسى پايىمىنشا, كەلەشەكتە وسىلايشا تەكەتٸرەسكە تۇرۋ احۋالى جەكەلەگەن ٶڭٸرلەردە, سونداي-اق, بٷكٸل جاھاندىق كەڭٸستٸكتە شەكسٸز جالعاسا بەرۋٸ ىقتيمال. بۇعان قوسا, بۇرىنعى سوعىستار مەن شيەلەنٸستەر تەجٸريبەلەرٸ كٶرسەتٸپ وتىرعانداي, ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸڭدٸ ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرۋ ارقىلى تيياناقتاپ الۋ ەستە مٷمكٸن ەمەس. پرەزيدەنت سوندىقتان دا ەسكەري بلوكتارعا بۇۇ تۋى استىندا مەملەكەتتەردٸڭ بەيبٸتشٸلٸك, تۇراقتىلىق, سەنٸم مەن قاۋٸپسٸزدٸك جولىنداعى ٷشٸن جاھاندىق كواليتسيياسىن قارسى قويۋ قاجەتتٸگٸن العا تارتادى. بۇل رەتتە تاياۋداعى ونجىلدىقتىڭ جالپىعا ورتاق مٸندەتٸ اۋعانستانداعى, يراكتاعى, يەمەندەگٸ, ليۆيياداعى, سيرييا مەن ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سوعىستار مەن قاقتىعىستاردى, پالەستينا-يزرايل تەكەتٸرەسٸن توقتاتۋ بولۋعا تيٸس. وسىگىڭ قاباتىندا كورەي تٷبەگٸندەگٸ, وڭتٷستٸك-قىتاي تەڭٸزٸ اكۆاتوريياسى مەن اركتيكاداعى احۋال قاۋپٸنٸڭ ەلەۋەتٸن ازايتۋ كٷن تەرتٸبٸنە قويىلۋى كەرەك.

ادامزات بالاسى بۇعان دەيٸن ەكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستى باستان كەشتٸ. سول ەكٸ قاندى قىرعىننان كەيٸن جاھان جۇرتشىلىعى سودان تيٸستٸ قورىتىندى شىعارىپ, بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋگە قاراي بەت بۇراتىنداي بولىپ كٶرٸنگەن. بٸراق تاپ ولاي بولماي شىقتى. ۇزاق جىلداردىڭ شىلاۋىندا شىرمالعان سۇراپىل سوعىستان سوڭ دا ادامزاتتىڭ ٷمٸتٸ مەن جەڭٸس قۋانىشى اقتالا قويمادى. تٸپتٸ سوعىستىڭ قايناپ جاتقان ۋاقىتىنىڭ ٶزٸندە-اق ۇلى دەرجاۆالاردىڭ اراسىندا ەۋروپانىڭ بەيبٸت تٸرشٸلٸككە كٶشكەننەن كەيٸنگٸ قۇرىلىمى مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە بٸر-بٸرلەرٸنە كەرەعار كٶزقاراستار ورىن الىپ, ەرتٷرلٸ سيپاتتاعى الاۋىزدىقتار بوي كٶرسەتە باستادى. اتاپ ايتقاندا, كەڭەس وداعى قىزىل ارمييا ٶزٸ ازات ەتٸپ, ورنىققان ەلدەردەگٸ بيلٸك باسىنا بۇرىنعى ٷكٸمەتتٸڭ قايتا ورالۋىن قالاعان جوق. سول سەبەپتٸ كسرو ازات ەتٸلگەن ەلدەردە بيلٸك باسىنا كەڭەستٸك سولشىل كٷشتەردٸڭ بەكٸتٸلۋٸنە ەرەكشە كٷشتٸ ىقپال جاسادى. وسىلايشا ەۋروپانىڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸندە سوتسياليستٸك قۇرىلىس پايدا بولدى. كسرو سونداي-اق بۇدان تىسقارى اۋماقتاردا – قىتايدا, كورەيادا, ۆەتنامدا جەنە كۋبادا قوزعالىسقا تٷسكەن كوممۋنيستٸك قوزعالىستارعا قولداۋ كٶرسەتتٸ

مۇنىڭ سوڭى سوعىستان كەيٸنگٸ جىلدارى ەكٸ لاگەر – كاپيتاليزم مەن سوتسياليزم ەلدەرٸ اراسىنداعى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» ٶرشٸپ كەتۋٸنە اپارىپ سوقتىردى. ٶزارا سەنٸمسٸزدٸك پەن يدەولوگييالىق رەجٸم ونىڭ بارعان سايىن شيەلەنٸسە تٷسۋٸنە دٷمپۋ بەردٸ. وسى كەزدە اقش-تا پايدا بولعان «ترۋمەن دوكتريناسى» مەن «مارشالل جوسپارى» وسى تەكەتٸرەستٸ تەرەڭدەتە تٷسۋدٸ جٷزەگە اسىراتىن قۇرالعا اينالدى. بۇرىنعى وداقتاستاردىڭ ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸنگٸ قاراما-قارسىلىعى جاھان قىرعىنى اياقتالىسىمەن بٸردەن گەرمانييا مەسەلەسٸن تالقىلاۋعا كٸرٸسكەن كەزدە-اق بايقالدى. 1947 جىلى كٶكتەمدە اقش, انگلييا جەنە فرانتسييا بۇعان دەيٸن كسرو-مەن كەلٸسٸلٸپ قويىلعان شەشٸمدەردەن باس تارتاتىندارىن مەلٸمدەدٸ. ولار وسىلايشا گەرمانييانى ەكٸگە بٶلٸپ تاستاۋعا ەرەكەت ەتتٸ. سول تۇستا قۇراما شتاتتار ٶزٸنٸڭ اتوم بومباسى بار ەكەندٸگٸن, ەسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتىڭ جاڭا تٷرلەرٸن دامىتۋداعى باسىمدىلىعىن پايدالانىپ قالۋعا كٷش سالدى. وسى «قىرعي-قاباق سوعىستىڭ» اياسىندا باتىس ەلدەرٸ 1949 جىلعى 4 سەۋٸردە ۆاشينگتوندا «سولتٷستٸك اتلانتيكالىق وداق» (ناتو) ەسكەري بلوگىنقۇرۋ جٶنٸندەگٸ تۋرالى كەلٸسٸمگە قول قويدى. ونىڭ قۇرامىنا اقش, انگلييا, فرانتسييا, يتالييا, كانادا, بەلگييا, گوللاندييا, پورتۋگالييا, دانييا, نورۆەگييا, يسپانييا جەنە ليۋكسەمبۋرگ كٸردٸ. كەيٸننان وعان تٷركييا مەن گرەكييا, ال 1955 جىلى گفر قوسىلدى.

اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى باستاعان بۇل ەرەكەت قارسى جاقتىڭٸ جاۋاپ قايتارۋ شارالارىن جاساۋىنا الىپ باردى. مۇنى كسرو ەڭ الدىمەن 1949 جىلعى تامىزدا ٶزٸنٸڭ اتوم بومباسىن ەزٸرلەپ ششىعىپ, سىناپ كٶرۋدەن باستادى. بۇدان كەيٸن, 1955 جىلى 14 مامىردا سوتسياليستٸك مەملەكەتتەردٸڭ ۇجىمدىق قورعانىس وداعى – ۆارشاۆا شارتتى ۇيىمى ٶمٸرگە كەلدٸ. ونىڭ قاتارىن البانييا, بولگارييا, ۆەنگرييا, گدر, پولشا, رۋمىنييا, كسرو جەنە چەحوسلوۆاكييا قۇرادى. ال كەڭەس وداعىنىڭ 1953 جىلى سۋتەگٸ بومباسىن سىناقتان سەتتٸ ٶتكٸزگەنٸ جٶنٸندەگٸ مەلٸمدەمەسٸ اتوم-يادرولىق قارۋ سالاسىنداعى اقش-تىڭ باسىمدىلىعى تۋرالى اڭىزدى تٷبەگەيلٸ كٷل-تالقان ەتتٸ. ناتو مەن ۆشۇ-نىڭ قۇرىلۋىمەن «قىرعي-قاباق سوعىس» كەزەڭٸندە حالىقارالىق قارىم- قاتىناستار جٷيەسٸ مەن بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى ەكٸ دٷنيە تولىق قالىپتاسىپ بولدى. ەسكەري-ساياسي بلوكتاردىڭ قۇرىلۋى جەنە قارۋ-جاراقتىڭ ستراتەگييالىق تٷرلەرٸن شىعارۋدا جەتٸستٸكتەرگە جەتۋٸ ەكونوميكانىڭ جاپپاي قارۋلانۋىنا الىپ كەلدٸ. اقىرىندا كسرو مەن ورتالىق جەنە شىعىس ەۋروپانىڭ بٸرقاتار ەلدەرٸنٸڭ قايتا قۇرىلۋلارىنا بايلانىستى ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەر 1991 جىلعى 25 اقپاندا ونى جويۋ جٶنٸندە شەشٸم قابىلدادى. سول جىلعى 1 شٸلدەدە پراگا حاتتاماسى شارت ەرەكەتٸنٸڭ بٸرجولا توقتاتىلعانى تۋرالى مەلٸمدەمە جارييالادى. وسى تۇستا ناتو دا بٸرتٸندەپ ٶزٸنٸڭ تٸرشٸلٸگٸن توقتاتۋعا تيٸس بولاتىن. بٸراق ولاي بولماي شىقتى.

حالىقارالىق تەرميندە «رۋديمەنت» دەگەن سٶز «قۇرىپ بارا جاتقان قۇبىلىستىڭ قاڭسىعى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەلباسى ٶزٸنٸڭ مانيفەسٸندە «كەڭ اۋقىمدى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن ەسكەري بلوكتار رۋديمەنتٸنە قول جەتكٸزۋ» تۋرالى سٶز قوزعاعاندا, قازٸرگٸ عالامدىق جاعدايدا بەيبٸت قاتار ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن سوعىس قاۋپٸن ۇدايى تٶندٸرٸپ تۇراتىن وسى تەكتەس بارشا اليانستاردىڭ كٷنٸن باتىرۋ كەرەك ەكەنٸن جۇرتشىلىق قاپەرٸنە سالعان ەدٸ.

جاڭا تاريحي جاعدايعا بەيٸمدەلۋ

ححٸ عاسىردىڭ ەڭ باستى ۇرانى قانداي? ەندٸگٸ جەردە عالام جٷزٸنە تىنىشتىق كەرەك! جىلدان جىل ۇزاعان سايىن ونسىز دا پروبلەمالارىنىڭ سانى مەن اۋقىمى ارتا تٷسكەلٸ تۇرعان ادام بالاسى ٷشٸن بۇ بارىنشا شەتٸن مەسەلە بولماق. بەيبٸت بولاشاقتىڭ باعدارلاماسى ٸسپەتتەس مانيفەسٸندە نۇرسۇلتان نازارباەۆ «سوعىسسىز ەلەم» يدەياسىن ۇسىنا وتىرىپ, حالىقارالىق قارۋسىزدانۋ ٷدەرٸستەرٸن جاڭا تاريحي جاعدايلارعا بەيٸمدەۋ بٸلۋدٸڭ اسا ماڭىزدى مەسەلە ەكەنٸنٸنە نازار اۋدارادى. «زىمىرانعا قارسى جٷيەلەر مەن كەدٸمگٸ قارۋ-جاراق جٶنٸندەگٸ بۇرىنعى ۋاعدالاستىقتار كەزٸندەگٸ الىستى بولجاي الماۋشىلىق ەۋرازييا كەڭٸستٸگٸن ساياسي ميليتارلاندىرۋعا الىپ كەلدٸ. بۇل تٸپتٸ قورعانىستى باسقارۋدىڭ ەلەكتروندىق جٷيەسٸنٸڭ ىقتيمال اقاۋىنا بايلانىستى جاھاندىق سوعىستىڭ باستالۋ قاۋپٸن كٷشەيتە تٷسەدٸ», – دەپ اتاپ ٶتەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ. ول وسىعان وراي بۇۇ-نىڭ قارۋسىزدانۋ جٶنٸندەگٸ كونفەرەنتسيياسى قىزمەتٸنٸڭ جاڭا ستراتەگيياسى قاجەتتٸگٸن دە ەسكە سالا كەتەدٸ. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ الدىمىزدا مٷلدە جاڭا قاتەر – تەررورشىلاردىڭ قولىنداعى اسا قاۋٸپتٸ قارۋعا اينالۋى مٷمكٸن كيبەرقىلمىستى جويۋمەن اينالىسۋ مٸندەتٸ تۇر. بۇل رەتتە سوعىسسىز ەلەم ەڭ الدىمەن حالىقارالىق قارجى, ساۋدا-ساتتىق جەنە دامۋ سالاسىنداعى جاھاندىق بەسەكەلەستٸكتٸڭ ەدٸلەتتٸ پاراديگماسى تٷرٸندە كٶرٸنۋٸ تيٸس. مۇنى جاقسى تٷسٸنگەن قازاقستان تاراپى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-سەسسيياسىندا جاھاندىق ستراتەگييالىق باستاما-2045 جوسپارىن جاساۋ باستاماسىن العا شىعاردى. تٷپتەپ كەلگەندە, بۇل جوسپار سوعىستار مەن جانجالداردىڭ تٷبەگەيلٸ سەبەپتەرٸن جويۋعا باعىت ۇستايدى. مۇندا ەلەمدەگٸ بارلىق ۇلتتاردىڭ وسى ينفراقۇرىلىمعا, رەسۋرستار مەن نارىقتارعا تەڭ جاعدايدا جەنە ەدٸلەتتٸ تٷردە قولجەتٸمدٸلٸكە جەتۋٸ نەگٸزٸندە دامۋدىڭ جاڭا ٷردٸسٸن قالىپتاستىرۋ ماڭىزى زور بولماق. ول بۇۇ-نىڭ 100 جىلدىعى مەرەيتويىنا قاراي جٷزەگە اسىرۋ ۇسىنىلادى.

«ادامداردىڭ ٶتكەن عاسىرداعى جاساعانى سەكٸلدٸ, ححٸ عاسىردا دا بەيبٸتشٸلٸك ٷشٸن بايىپتىلىقپەن جەنە تاباندىلىقپەن كٷرەسۋ كەرەك, – دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ مەملەكەت باسشىسى بۇدان ەرٸ. – بٸز بالالارىمىز بەن نەمەرەلەرٸمٸزدٸڭ بولاشاعى تۋرالى ويلاۋعا تيٸسپٸز. ٶتكەن عاسىرلاردىڭ قاسٸرەتتٸ قاتەلٸكتەرٸن قايتالاۋعا جول بەرمەي, ەلەمدٸ سوعىس قاتەرٸنەن تٷپكٸلٸكتٸ ارىلتۋ ٷشٸن بٷكٸل ەلەم ٷكٸمەتتەرٸنٸڭ, ساياساتكەرلەرٸنٸڭ, عالىمدارىنىڭ, بيزنەسمەندەرٸنٸڭ, ٶنەر قايراتكەرلەرٸنٸڭ جەنە ميلليونداعان ادامدارىنىڭ كٷش-جٸگەرٸن جۇمىلدىرۋ قاجەت». ال قازٸرگٸ الماعايىپ زاماندا ەشبٸر ٸس-ەرەكەتسٸز وتىرۋ نەمەسە بٸتٸمگەرشٸلٸك قىزمەتپەن اينالىسقان كەيٸپ تانىتۋ ەلەم كٶلەمٸندە ورىن الىپ كەتەتٸن الاپات اپاتتىڭ الدىن الماي, وعان كٶز جۇما قاراۋمەن پارا-پار بولىپ شىعار ەدٸ. وسى ورايدا ەلباسىنىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» اتتى مانيفەسٸم ححٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرەتٸن جەنە جۇمىس ٸستەيتٸن ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تاعدىرىنا شىنايى الاڭداۋشىلىقتان تۋىنداپ وتىرعانى ەشقانداي كٷمەن تۋدىرمايدى. ال قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶزٸنٸڭ مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە ادامزاتتىڭ بولاشاعى ٷشٸن جاۋاپتىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلاتىنىن تەرەڭ سەزٸنە وتىرىپ, جاھان جۇرتشىلىعى الدىنا وسىنداي ينيتسياتيۆامەن شىعۋعا مەجبٷر بولىپ وتىر. سەبەبٸ, ول «بٸز ٷشٸن قازٸر جەنە تاياۋ بولاشاقتا بۇدان كٶكەيكەستٸ مٸندەت جوق» ەكەنٸن ەلدەن بۇرىن پايىمداپ ٷلگەرگەن عالامدىق دەڭگەيدەگٸ ٷلكەن تۇلعا ەكەنٸن بۇعان دەيٸن دە ەلدەنەشە مەرتە تانىتىپ ٷلگەرگەن ەدٸ. سوندىقتان دا قازٸرگٸ تاڭدا جاعدايعا قاراي بەيٸمدەلۋدەن تيٸمدٸ جول جوق ەكەنٸن اشىپ ايتادى

سەرٸك پٸرنازار,

«ەگەمەن قازاقستان»