Darynsyz elektrik
Qazaq ýniversitetiniń jýrnalistika fakýltetine óndiriste birneshe jyl jumys istep kelmeseń túse almaityn kezder boldy. Bolashaq jýrnalisterdiń sol eki ortada ainalyspaityn kásibi joq. Bireýi — shopyr, ekinshisi — tokar, úshinshisi — kúzetshi, tórtinshisi qurylysshy… Oqýǵa túskenshe kimniń qandai jumys istegeni eńbek kitapshasynda jazýly turady. Al mektepten keiin birden oqýǵa ilingen sary aýyz balapandardyń bar ýaqyty áskerden kelgenderdiń «maidan hikaialary» men óndiristen kelgenderdiń «eńbektegi erlikteriniń» jai-japsaryn tyńdaýmen ketedi. Olardyń arasynda qaida istegenin táptishtep, kóringen jerde áńgimeleýge qumartpaityn da top bar. Qarapaiymdylyǵynan shyǵar deimiz de qoiamyz. Daiyndyq kýrsy arqyly túsip qoiǵan, ala jazdai emtihan tapsyryp, aramter bolyp júrgen bizge shekesinen qaraǵan jeti-segiz noiannyń biri Talǵat Batyrhan da solardyń qatarynan edi. Jaqynyraq tanystyq. Oqýǵa túskenge deiin eki jyl elektrik bolyp jumys istepti. «O-o-o!», — dedik biz. Keremet mamandyqtyń iesi qasymyzda júr. Tipti razriady da bar eken. Elektr shamyn ajyratyp-qosýdy ǵana biletin biz Talǵatqa qatty qyzyǵamyz. Bir ǵajaby, bilikti maman elektr taqyrybyna baspaidy. Jigerlendiremiz, elektr týraly áńgime aityp, júregin jibitkimiz keledi. Qabaǵyn qaqpaidy. Kópen Ámirbektiń «… Dep mai shamdy bireýler jebep birde, Bastyq etip jiberdi elektrge!», — degen óleń joldaryn oqimyz. Bala selt etpeidi. «Leninniń ózi «Kommýnizm degenimiz — búkil eldi elektrlendirý!» degen» dep, saiasi sezimin oiatýǵa tyrysamyz. Lenindi aitqanda mańdaiy sál jipsigendei bolady, biraq máseleniń elektrmen bailanysty ekeni esine túsip, qaitadan qasarysyp qalady. Birde jataqhanada elektr shamy aiaq astynan sónip qaldy. Sol kezde bizdiń elektriktiń kásibi belsendiligi onsha baiqala qoimady. Qyzdar baiǵus «birdeńe qylsańshy» degendei, ortamyzdaǵy jalǵyz mamanǵa jaýtań-jaýtań qaraidy. Maman bolsa, túnerip úndemeidi. Sodan beri elektr taqyrybyn qozǵaǵanymyz joq. Mine, shirek ǵasyrdan asty, bul máseleni áli de jabyq taqyryp etip ustap kelemiz.
Báribir ol elektrik kásibin bosqa tańdamapty. Janyndaǵylarǵa jaǵymdy energiia taratatyn qasieti bar siiaqty. Talǵattyń tóńiregine jolap ketken adam shyrq úiirilip shyqpai qoiady. Elektrden basqa taqyryp qozǵalsa boldy, jorǵadai josylady. Sóilegende aýyzdyǵa des bermeidi. Bir bastasa birazǵa deiin kósiledi. Tún ortasy aýǵansha jataqhananyń dálizinde sairap otyrady. Kýrsymyzdyń aqyndary:
Áńgime aitsa, eki qolyn sermegen,
Ushyp-qonǵan mundai adam kórmep em.
Kerek bolsa, zaldan izde, sen ony,
Taldybaidy taba almaisyń bólmeden, —
dep, Sábit Dónentaevsha siltep, oǵan óleń arnaityn.
«Cherenkov túgili Chernenko shyqsa da…»
Airan urttap, qoi qurttaǵan aýyldyń balasy edi. Aýqatty otbasynda ósti. Sheshesi — Jetisý óńirine belgili ataqty shopan Nurlyhan Ysqaqova. Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolǵan, Lenin ordenin ielengen kisi. Sol kisi baǵyp-qaqqan balanyń sóz ónerine beiimi bar ekeni kishkene kúninen baiqaldy. Birde traktorǵa minem dep, terezesinen qulap, betin áinek jyryp ketipti. Sonda «Nege minesiń, óleiin dep júrsiń be?!» degen úlkenderge qarshadai ǵana úrpekbas bala: «Óleiin dep emes, kóreiin dep júrmin ǵoi!», — depti. Ieginde sodan qalǵan tyrtyq áli bar. Jetpis ekinshi jyly alystaǵy aýylǵa kelgen alǵashqy televizorlardyń biri osy úige buiyrady. Armanshyl bala kitaptan qoly sál bosasa boldy, sol jiyrma qoidyń júnin ótkizip alǵan «Izýmrýdtyń» mańynan tabylady. Kóshege kóp shyqpaidy. Taza úikúshik. Alysyp-julyspaidy. Bala bolyp tóbelesip te qarq qylmaidy. Oǵan yqylasy da, beiimi de joq. Sol televizor úige kelgennen keiin Miýnhen olimpiadasy bastaldy. Onyń aldynda «Qairattyń» oiyndaryn kórip júretin. Ordabaev pen Baishaqovtardyń el aýzyndaǵy ańyzǵa ainalyp turǵan kezi. Biraq olimpiadanyń jóni bólek eken. Basketboldan odaq qurama komandasynyń múshesi Áljan Jarmuhamedovtyń oiynyn tamashalady. Qasyndaǵylardyń tatar ma, álde qazaq pa dep tańdanysqany esinde. Boiy — eki metr jeti santimetr. Sodan bastap sportqa degen qumarlyǵy oiandy. «Qyzyltań» aýyly sportshy aýyl edi. Úiiniń týra janyndaǵy balabaqshanyń sport alańy bar. Sonda erteden keshke deiin aq ter, kók ter bolyp dop qýalap ta kórdi. Fýtbolshy bolýǵa ańsary aýdy. Segizinshi-toǵyzynshy klasqa barǵanda táýir sportshy bolmaitynyn uqty. Sebebi fýtboldy áldeqaida keiin bastaǵan balalar kóp uzamai mektep quramasynda oinai bastady. Sodan soń alaókpe bolyp júgirýdi qoidy. Aýylda eki-úsh adam ǵana «Sovetskii sport» gazetin, «Fizkýltýra i sport» «Sportivnye igry» jýrnaldaryn jazdyryp alatyn. Bul sonyń bireýi edi. Endi sport jýrnalisi bolýǵa bel býdy. Áiteýir sporttyń mańaiynda júrgisi keldi. Nikolai Ozerov, Kote Maharadze, Vladimir Maslachenkolardyń reportajdaryn úzbei kórip otyrdy. Kez-kelgen fýtbol komandasynyń oiynshylarynyń aty-jónin jatqa soǵatyn. Fýtbolshynyń nemese basketbolshynyń boiynyń ólshemi qansha, kim qansha dop soqty, sonyń báriniń derekteri miynda sapyrylysyp júretin. Osyǵan tańqalatynymyz sonshalyq, oqýǵa túsken jyly onyń sport jýrnalisi bolatynyna eshkimniń de kúmáni joq edi. Oqyǵan-toqyǵany kóp. Ádemi sóileidi, sózdiń máiegin biledi. Jýrfaktaǵy jazýǵa arnalǵan tapsyrmalardy sheberlikpen oryndaidy. «Obshym, oqýǵa bala emes, sport entsiklopediiasy túsipti ǵoi» dedi baǵasyn biletinder. Biraq sol aýzynda damyl joq, qolynda qimyl joq «entsiklopediiany» eptegen jalqaýlyq qurtty. Basqalardai tynymsyz bolǵan joq. Redaktsiialarǵa shaba bermeidi. Alash jurtyn bilegen atalarynyń dástúrimen aspai-saspai tirshilik etti. Bappen júrip-turdy. Tátti arman men tátti uiqyny qatar alyp júrdi.
Birde jataqhanadaǵy kúlli stýdent dálizdegi jalǵyz televizordan ataqty «Spartaktyń» áldebir sheteldik komandamen jan alysyp, jan berisken oiynyn kórip otyrdyq. Jankúierlerdiń aýzynan aq kóbik aǵady. Fýtbol dese ishken asyn jerge qoiatyn Talǵat solardyń bel ortasynda. Oiynnyń aiaqtalýyna nebári úsh minýt qaldy. Úmit kútken «Spartak» jeńilgeli tur. «Shirkin-ai, Cherenkov shyqsa eken!», — dedi jigitterdiń biri. «Spartaktyń» aqbereni sol kúni zapastaǵy oiynshylardyń qatarynda edi. Sol kezde Talǵat: «Endi Cherenkov túgili Chernenko shyqsa da gol bolmaidy!», — dedi ǵoi… Jurt fýtboldy jaiyna qaldyryp, kúlkige kómildi. Bul ábden sharshaǵan kezde tizgin ustaǵan, qalt-qult etken kári gensek Konstantin Chernenkonyń bilik qurǵan tusy edi.
Stýdenttik jyldarynda «Qairattyń» birde-bir oiynyn jibermei, stadionnan baryp kórdi. Biz, Talǵat, Qairat Álimbekov úsheýmiz jataqhananyń bir bólmesinde turatyn edik. Qairat ekeýmizdiń fýtbolǵa asa qulqymyz joq. Bir kúni tańerteń uiqydan turyp jattyq. Erterek oianǵan Qairat aqyn balkonǵa shyǵyp, temekisin ezýine qystyryp, «Qar jaýyp tur…» dep qýanyp, óleń órip júr. Sony estigen Talǵat jaý tigendei atyp turdy. «Ne deisiń?! Qar jaýdy degenshe qan jaýdy deseńshi. Búgingi «Qairattyń» oiyny oiyn bolmaidy ǵoi endi…». Talǵat kózi aqshalańdap, kúiinip júrse, Qairat: «Maǵ-ǵan bár-ri-bir!», — dep shiqyldap kúledi…
Sátsiz suhbattar
Talǵat jýrnalistika fakýltetine barǵanǵa deiin bala bolyp bir maqala jazyp kórgen emes. Onyń esesine kúni-túni kitap kemirdi. Rýhani turǵydan daiyn edi. Jýrfakqa qujat tapsyrý úshin jariialanǵan dúnielerdiń bolýy kerektiginen de habarsyz eken. Sony estigen boida ordendi kempir birden aýdanǵa tartady. Gazet redaktsiiasyna keledi. Kúnde gazettiń betin bermeitin ol kisini bári tanidy. Ilgeride «Jetisý» gazeti bas redaktorynyń orynbasary Kákimjan Qazybaevtyń ózi Qoiankóz jailaýynda jambastap jatyp, Nurlyhan apamen áńgimelesip, keiinnen úlken ocherk jazǵan-dy. «Oibai, apa, ne ǵyp júrsiz?». «Balam biyl oqýǵa barady. Talaby bar, maqalasy joq!». «Boldy apa, tas qylamyz!». Redaktor bul sharýany óziniń orynbasary Hasen Kóptileýovke tapsyrady. Hasekeń bizdiń keiipkerimizdiń atynan bes-alty maqalany eki-úsh kúnde jedel jariialap jiberedi. Ájesi de olardy renjitpei, bir qoiyn soiyp, araq-sharabyn aparyp, joralǵysyn jasap qaitady. Biraq bala ol jyly oqýǵa túse almaidy. Aýylǵa kelgen soń klýbta bolǵan bir kontsert týraly shaǵyn habar jazdy. Onysy aýdandyq gazette jaryq kóredi. Jýrnalistikadaǵy alǵashqy óz dúniesi osy edi.
Jýrfakqa túsken soń da maqala jazyp qarq qylǵan joq. Janyǵyp júretin kýstastaryna erip, «Jas alashqa» baryp kórdi. Biraq bir-eki nárseden meseli qaityp, redaktsiiaǵa kóp jolamai qoidy. Kino taqyrybyn óte jaqsy biletin. Sekseninshi jyldarda Almatyda iri halyqaralyq kinofestival ótti. Kýrstasy Amanǵali Dairabaev ekeýi «TASS málimdeýge ókiletti» filminiń rejisseri Fokinge jolyǵyp, suhbat aldy. Biri «Sotsialistik Qazaqstanǵa», ekinshisi «Leninshil jasqa» bermek. Bul túnimen otyryp «Rejisser — eń qiyn mamandyq» degen suhbat jazyp, redaktsiiaǵa alyp bardy. Ádebiet bóliminiń qyzmetkeri Júsipbek Qorǵasbekov suhbattyń jetpegen jerin jetkizip, daiyndap usynady. Sonyń arasynda aǵa gazetke daiyndalǵan suhbat jariialanyp ketedi. Bólim meńgerýshisi Qambar Kereiqulov: «Mynaý keshe shyqqan dúnie ǵoi» ǵoi dep ysyra salady. Tipti oqymaidy da.
Ekinshi ret sol gazetke taǵy bir suhbaty ótpei qaldy. Jylda odaqtyń 33 úzdik fýtbolshysy anyqtalatyn. «Qairattyń» tarihynda bul tizimge alǵash ret Vadim Stepanov degen qorǵaýshy kirgen. Sodan keiin enip turǵan Evstafii Pehlevanididi «Medeýge» arnaiy izdep baryp, suhbat alǵan-dy. Dúráli Dúisebaev daiyndap usynǵan dúniege óziniń eń jaqsy kóretin Seidahmet Berdiqulov aǵasy «Mundai jattandy interviýdi jariialaýdyń jóni joq» dep sol qolymen buryshtama jazyp qoiypty. Árine, suhbatta jattandylyq bary ras edi…
Stýdent kezin túgeldei kitap oqýǵa arnady. Keńestik kinojuldyzdar Almatyǵa kele qalsa, solardy izdep ketedi. Birde tanymal ártis Vahtang Kikabidze ekeýi qoltyqtasyp, Respýblika saraiynyń aldynda jarty saǵat júrgeni bar. Uly grýzin alǵashqyda muny bala dep mensinbegenge uqsaidy. Bul qaptaldasyp qoimaidy. Biraq ór minez Vahtangtyń kóp biletin kókezý stýdentpen sóilespeske amaly qalmaidy. Grýzin filmderiniń jai-japsaryn shemishkidei shaǵyp tur. Grýziniń ne, keńestik kinonyń jaiyn da kinosynshydan artyq bilmese, kem bilmeidi. Tipti ózin eldiń bárine málim emes nyspysymen atap, «Býba!» dep qoiady. «Ái, sen ne qylǵan balasyń?, — deidi Kikabidze, — Júrshi bylai, áńgimeleseiik!». Sodan túnniń bir ýaǵyna deiin suhbat jazdy. Onysyn sabaqqa barmai, qulqynsáriden turyp, «Leninshil jasqa» alyp ketip edi, aǵalary: «baspasóz konferentsiiasynda aitylǵan faktiler ǵoi», — dep baspai qoiypty. «Baspasóz konferentsiiasyna jolaǵanym joq, ózimen jarty saǵat áńgimelesip keldim», — dese senbegen. Sóitip, qapalanyp otyr eken. Baiǵusty aiap kettim. Qolymda qarabaiyr aqparat quraly bar edi — jataqhana qabyrǵa gazetiniń redaktory edim. Bir sózin ózgertpei jariialap jiberdim. Máz bolyp qaldy. Keiin báribir sol Kikabidzege Astanada jolyǵyp, álgi suhbatyn keńeitip jariialady.
Ózi baiaý qiyldaityn adamnyń osyndai úsh suhbatynyń sátsiz bolýy jazýǵa degen belsendiligin azaityp jiberdi. Sodan soń jazýmen emes, oqýmen ainalysty. Keide osy sátsizdikteriniń ózi keiingi sáttilikterine jol ashqan sekildi kórinedi.
«Ár qyzmetke eki ret kelem…»
Bir adamdai jalqaýlyǵy bar. Biraq eldiń jazǵanyn oqýdan jalyqqan joq. Qolyna jańa kitap tússe, jalqaýlyǵy jaiyna qalady. Bas almai bitirip tastaidy. Bilim-biligi jaǵynan qatarlastarynyń birazyn jolda qaldyrady. Jan balasyna uqsamaityn bir qasieti bar. Avtoqalamǵa jolamaidy. Ómiri siiamen jazady. Júrgen jerinde qalamush izdeidi. Qazirgi jýrnalister ne ekenin bilmeitin, osydan otyz jyl burynǵy dáýirde jazý áleminiń qarajorǵasy sanalǵan áigili 11-shi qalamushtyń júz danasyn áldeqandai sebeppen saqtap qalǵan qoimadan taýyp alǵan. Sony siiasaýytqa malyp alyp, marjandai jazýyn túzedi. Ánsheiinde kúnige myń ret súrinip-qabynyp júretin ebedeisiz adamnyń siianyń bir tamshysyn da tókpeitinine tań qalasyń. «11-shi qalamushpen tek Muhtar Maǵaýin aǵamyz ekeýmiz ǵana jazamyz», — dep kúledi. Siiamen jazatyn qalamsaptardan kollektsiia jinaidy. Talǵatta qalamsaptyń da, qalamushtyń da jeti atasy bar. Kóneniń sózin sóileitin ózi sekildi 11-shi qalamushty únemi súrtkishtep, baptap otyrǵanyn kóresiń. Kompiýterińe de, internetińe de pysqyrmaidy. Miyndaǵy málimetin osylardyń qai-qaisysyna da aiyrbastamaidy.
Oqý bitire sala ózi týyp-ósken Taldyqorǵanǵa tartyp otyrdy. Sonda praktikada júrgende ánshi Tatiana Poltavskaiamen suhbaty jariialanyp edi. Sonyń áseri bolar, muny oblystyq gazet redaktsiiasy tilshilik qyzmetke aldy. Bes jyldan soń «Halyq keńesi» gazetiniń Taldyqorǵan oblysyndaǵy menshikti tilshisi bolyp taǵaiyndaldy. Gazet redaktsiiasy bas redaktordyń orynbasary qyzmetine qaita shaqyrdy. Eki jyldan soń «Halyq keńesiniń» sol óńirdegi tilshisi qyzmetine taǵy keldi. «Halyq keńesi» jabylyp qalǵan soń oblystyq gazetke oralyp, tilshi boldy. Taǵy da orynbasarlyqqa kóterildi. Jalpy, Talǵattyń jýrnalistik qyzmetinde qyzyq bir úrdis bar. Bárine de ekinshi ret qaityp kelý peshenesine buiyrǵan eken. Eki ret tilshi, eki ret menshikti tilshi, eki ret orynbasar…
Keide belgili bir oqiǵalardyń búkil ómir jolyńdy ózgertip jiberetin kezi bolady. Bir kúni aiaq astynan Taldyqorǵan oblysy jabylyp qalmaǵanda Talǵat áli kúnge deiin sol óńirde júre berýi de múmkin edi. Oblys jabylǵan soń oblystyq gazet te qosa jabyldy. Kúni keshe ǵana aidarynan jel esip turǵan bas redaktordyń orynbasary aiaq astynan jumyssyz qaldy. Barmaǵan jeri joq. Qalalyq gazetke de, qalalyq radioǵa da bas suqty. Oryn joq. Qatty qinaldy. Buralyp segiz ai jatty. Shúkir, dos-joldastan kende emes edi. Sol joldastarynyń biri, naizaǵaiǵa nan pisirip alatyn julymyr jýrnalist Muratbek Toqtaǵazin Taldyqorǵanda jatqan jerinen julyp alyp, Astanadan bir-aq shyǵardy. Jańa astanamen birge jańaryp jatqan «Astana aqshamy» gazeti bas redaktorynyń orynbasary bolyp bekitildi.
— Gazettiń sol kezdegi bas redaktory Jumagúl Saýhatqa myń da bir rahmet!, — deidi Talǵat, — Dosymnyń bir aýyz sózine bola syrymdy bilmese de synaq merziminsiz qabyldady. Bir-aq shart qoidym. «Qartań ájem bar, soǵan jiberip tursańyz boldy», — dedim. Jumagúl ápkem sózinde turdy. Jylyna tórt ret jiberip turdy. Keide er adamdardyń boiynda kezdese bermeitin iriligin baiqatyp turatyn bul kisiden kóp nárse úirendim.
Osy gazet redaktorynyń birinshi orynbasary qyzmetine kirisken Janbolat Aýpbaevpen bir bólmede segiz ai birge otyrdy. Janbolat aǵasyn janyndai jaqsy kóredi. Kádimgidei elikteidi. Ol kisiniń taǵdyry qyzyq adamdardyń ómirin jazý tájiribesine qanyqty. Sodan soń burynnan beiimi bar osyndai taqyryptarǵa ózi de dendep kirise bastady. Jaqańnyń adamdarmen qarym-qatynasy, tilshilerge tapsyrma berý tásili eshkimge uqsamaidy. «Ártúrli jaǵdai bolady, eshqashan eshkimniń aryna time, óitkeni adamnyń eń qymbat nársesi sol», — dep úiretti aǵasy. Onsyz da qoi aýzynan shóp almaityn bul osy keńesti únemi qaperinde ustaidy. Jaqańnyń jýrnalistigi óz aldyna, gazet isiniń jai-japsaryn óte jaqsy biledi. «Basylymnyń baý-shýyn tartýdy Erjuman men Janbolat aǵalarymnan artyq biletin adam joq», — deidi Talǵat. Keiin Jaqańnyń ornyna kelgen Didahmet Áshimhanov gazetke ótkir minez ákeldi. «Astana aqshamynda» qyzmet isteitin jalań aiaq, jalań tósterdiń eshqaisynyń páteri joq edi. On tórt oblystyń ókili jýrnalistik jumystyń kórigin qyzdyryp jatatyn.
Talǵat az jazsa da saz jazady. Áriptesteri: «Bul alpys jol maqala jazý úshin alty kitap oqidy», — dep kúledi. Sirek kezdesetin oqiǵalarǵa den qoidy. Qyzyqty taǵdyrlarǵa úńildi. Shetelderde mártebeli qyzmettiń tutqasyn ustap otyrǵan qazaqtar týraly jazýǵa qumartty. Qysqasy, Janbolat aǵasynyń jolyn shyndap qýdy. KSRO Qorǵanys ministri bolǵan marshal Iazovtyń qazaq komandiri Shaimuqan Muqanov aqsaqal týraly jazdy. Keiin Máskeýge joly túskende Iazovtyń ózine jolyqty. Marshalǵa maqalany kórsetipti. Iazov: «Dosyma sálem ait, ol — keremet adam!» depti. Jambyldyń jeke dárigeri bolǵan Rahymbai Dosymbekov jóninde qalam terbedi.
Osydan tórt jyl buryn «Liter-Media» kompaniiasyna qarasty «Qazaqstan temirjolshysy» gazetiniń bas redaktory ári «Aiqyn» gazeti bas redaktorynyń orynbasary bolyp taǵaiyndaldy. Astana biýrosynyń jetekshisi, saiypqyran jýrnalist Saiyn Esmaǵimen birlesip, salalyq basylymǵa biraz jańalyq ákeldi. Mektep bitirgenge deiin poiyzǵa but artyp kórmegen bul ózi ómiri qyzyqpaityn temirjol boiynan da táýir derekter tapty. Pavlodarǵa baryp, sonda turǵan Stalinniń vagony týraly jazdy. Kókshetaýda ornalasqan medsestralardyń álemdegi jalǵyz mýzeii jóninde jurtshylyqqa málimet usyndy. Tanymal filmderge túsken temirjolshylardy elge tanytty. Kýibyshev mingen «Kadilak» mashinasyn Kókshetaýdan tapty. Árine, aiaq astynan Amerika ashý qiyn. Biraq osyndai tosyn taqyryptardy igerý arqyly ózinshe ózgeshe jol saldy.
Eń jaqsy kóretin jýrnalisteri — Janbolat Aýpbaev, Jarylqap Beisenbaiuly, Tilekqabyl Boranǵaliuly. Osy úsh aǵasynyń jazǵan dúniesi jaryq kórse, oqyp shyqqansha eshteńede sharýasy bolmaidy. Óz tóńiregine de jastar úiirilip júredi. Jandos Bádeluly, Aihan Shárip, Tólen Tileýbaev, Erenǵaiyp Qýataiuly syndy talantty taituiaq noiandar Talǵat myrzanyń sharapatyn molynan kórdi.
Imandy jýrnalistikany unatady. Atys-shabysqa, daý-damaiǵa toly taqyryptarǵa úiir keiingi býynǵa tosyrqai qaraidy.
Qiyrdaǵy qazaqtardyń qamqorshysy
Jýrnalistik saparmen Reseige birneshe ret bardy. Ár saparynan oljaly qaitty. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh Olimpiada chempiony Áljan Jarmuhamedovpen bir apta boiy áńgimelesip, oqyrmandy aty ańyzǵa ainalǵan basketbolshynyń el bile bermeitin derekterine qanyqtyrdy. N.Býrdenko atyndaǵy Neirohirýrgiia institýtynyń laboratoriia meńgerýshisi, meditsina ǵylymdarynyń doktory, miǵa operatsiia jasaýdyń teńdesi joq sheberi Dýlat Muhamedjanovty óz halqyna tanystyrdy. Sankt-Peterbýrg memlekettik poliar akademiiasynyń rektory Azýrget Sháýkenbaeva týraly maqalasy kúlli jurtty eleń etkizdi. Azýrget Tarbaiqyzy osy oqý orynyń negizin qalaǵan. Frantsiianyń Prezidenti Jak Shirakpen jumys barysynda aralasyp-quralasyp turady. Sol eldiń Qurmetti legion ordeniniń iegeri. Chývashiianyń Ekonomika ministri Gúlmira Taǵaiqyzy Akimovany (turmys qurǵanǵa deiingi familiiasy Áshimbaeva) izdep tapqanyn aitsańshy. Onyń aty-jónin jol ústinde kezdeisoq bireýden estidi. Sodan al kep izde… Chývashiiaǵa telefon soqsa, Talǵattyń ministr qurdasy: «Meni de izdeitin adam bar eken-aý!», — dep kóńili bosapty. Gúlmiranyń Talǵatqa «Tarihi otanymmen tabystyrǵanyńyz úshin alǵys aitamyn!», — dep arnaiy jazǵan haty bar. Keiin ini Talǵat pen aǵa Talǵattyń (Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary T.Mamashev) ózara mámilesiniń arqasynda Azýrget Sháýkenbaeva men Gúlmira Taǵaiqyzy Dúniejúzi qazaqtarynyń IV quryltaiyna delegat bolyp keldi. Ekeýi de qazir Talǵatty týǵan baýyryndai kóredi.
Jýrnalist qiyrdaǵy qandastaryn izdeýin áli de toqtatqan joq. Bir kezdegi Qaz GÝ-diń fizika fakýltetiniń túlegi, búgingi Reseidiń biznes-ledii, hatshydan ósip basshy bolǵan Gúljan Moldajanova jóninde qalam terbedi. Resei balet akademiiasynyń kórkemdik jetekshisi, ataqty Mariia teatrynyń prima-balerinasy bolǵan Altynai Asylmuratovany izdep bardy. Jolyǵa almai qaitty. Balerina Japoniiaǵa ketip qalypty. Endi buiyrsa, taǵy da Reseige jol tarqaly otyr. Osy eldegi úlken áskeri zaýytta bas konstrýktor bolyp isteitin myqty qazaq bar. Sol jigitpen de jolyqpaq. Jumysynyń bári qupiia, sol sebepti ázirge aty-jónin de qupiia ustai turaiyq. Ánsheiinde jaǵy sembeitin Talǵat keiipkerlerin qashan jurtqa tanystyrǵansha jarnamalai bermeidi. «Bir kúni Mozambikte ministr bolyp isteitin qazaqty taýyp bersem, tań qalmańdar», — dep ázildeidi. Sondaida bir kezde elektrik bolyp qarq qylmaǵan, beiimi men bilimi jete tura sport jýrnalisi bolý múmkindigi qolynan sýsyp shyǵyp ketken áriptesim naǵyz óz jolyn endi tapqandai kórinedi.
Tbilisi, Talǵat jáne «Kindzmaraýli»…
Qyzmetiniń qai-qaisysy da eki retten buiyrǵanyn aityp edik qoi. Sonysy taǵy da qaitalandy. Talǵat Batyrhan byltyr «Astana habary» gazeti bas redaktorynyń orynbasary bolyp taǵaiyndaldy. Áigili 11-shi qalamushyn siia saýytyna malyp alyp, jumysyna kiristi. Basketboldyń báiteregi Áljandy halqymen qaita tabystyrdy. Dúrkin-dúrkin qalam terbep, Máskeýdi mekendeitin marǵasqaǵa eldiń nazaryn aýdardy. Qoǵamdyq pikirge qulaq qoiǵan atpal azamattar ataqty sportshyny elge shaqyryp, syi-siiapat kórsetti. Talǵattyń bastamasymen Áljan Astanaǵa elden shalǵaida júrgen qandastarymyzdyń kezdesýine keldi. Bul úsh kún boiy qasynda júrdi. Qazir dańqy dúnie júzine belgili daraboz ulǵa qazaq jurtyna birjola qonys aýdarý jóninde usynystar aityla bastady. Áljan aǵasy osynyń bárine razy. Óziniń belinen keletin Talǵatqa meiirlene qarap, qaita-qaita rahmetin aitty. Stýdent kezinen en taqqan eń «ejelgi» keiipkeri Vahtang Kikabidzeni izdep, Tbilisige baryp qaitqanyn aitsańshy. Ataqty akterdiń shańyraǵynda tústenip otyryp, saliqaly suhbat aldy. Milliondardyń júregin jaýlaǵan Mimino mańdaiy tership otyryp, shiraq ǵasyrdan beri sońyna «shyraq alyp túsip júrgen» qazaq jigitine biraz áńgime shertti. Gúrjistannyń kez-kelgen aýyly týraly azdy-kópti málimeti bar Talǵatqa yqylasy túsken seri Vahtang eldiń bas sýsyny — áigili «Kindzmaraýli» sharabyn óziniń jertólesinen alyp shyǵyp, ata-basynan kele jatqan jeke múiizqutysyna quiyp, bilek aiqastyryp ishýdi usynǵan eken, sharap túgili syrany simirip kórmegen shólde ósken shúregei sekildi bul at-tonyn ala qashypty. Sebebi, múiizqutyny bosatpai ishý iisi grýzinniń dástúrinde joq. Óitkeni, bul ydysty tiginen tik qoia almaisyń. Jantaiyp, qulai ketedi. Ózgege ózin syilatyp úirengen ór minez Kikabidze qazaq ishinen kelgen elgezek grýzintanýshyǵa sonda da renjimepti. Ekeýi sol joly bilek aiqastyrmasa da, júrek «aiqastyryp» qaitqan siiaqty.
Az jazady, biraq saz jazady. Birde Talǵattyń úiinen osydan jiyrma tórt jyl buryn oǵan ózim syilaǵan ádemi bloknotty taýyp aldym. Kaz GÝ-diń elý jyldyǵyna arnaiy shyǵarylǵan osy bir dúnieni ýniversitet orkestriniń múshelerine taratyp berip edi. Men ony Talǵatqa tartý ettim. Bylai dep jazyppyz: «Jyldar óter… Ǵumyr jetse:
Bul kúnderi bizderden joǵalypty án,
Áli talai atady aǵaryp tań.
Ol Talǵatqa shal Talǵat uqsamaidy,
Ne qaldy eken baiaǵy Omarovtan?! —
dep kabinetinde yńyranyp otyratyn qart jýrnalist bolarsyń. Sol kezde Almatyny sharlaǵan san izimizdi (maqsatty-maqsatsyz) eske alarsyń dep osy bloknotty usyndym. 12.12.84». Tórtinshi kýrsta syilaǵan osy bloknotym tap-tazasymen tur eken. «Kóńilimniń tazalyǵyndai ǵoi», — deidi ózi. Bálkim, bul da onyń ár sóilemin on oilanyp, toǵyz tolǵanyp jazatyn tektiliginiń belgisi shyǵar.
Kikabidzege teginnen tegin úiirsektep júrgen joq. Kino álemin sumdyq jaqsy kóretin. Kórmegen kinosy, amandaspaǵan akteri joq. Kez kelgen kinosynshymen tórt saǵat tájikelese alady. Bala kezindegi bir armany kinorejisser bolý edi. Biraq muny aýyl balasynyń qoly jetpeitin mamandyq dep eseptedi.
Biraq bul áýletten kinonyń aýyly alystamaityn siiaqty. Sábi kúninen ákesiniń áńgimesin qulaǵyna quiyp ósken qyzy Aqbota kinorejisser bolýǵa bel býdy. Basyndaǵy bilimi qulaǵynan aǵyp júretin Talǵattyń armanyna ainalǵan biikterdi baǵyndyrý úshin aq tumandy Albionǵa attandy. Qazir Elbasynyń «Bolashaq» stipendiiasyn ielengen ol Londondaǵy Sarri ýniversitetiniń kinematografiia fakýltetinde oqidy. Júzden júirik, myńnan tulpar shyqqan Aqbota Batyrhan ulylarǵa uia bolǵan Ulybritaniiada ulyq ónerdi igerip jatyr.
Ózi jasynan shyǵarmalaryn súiip oqyǵan Oralhansha aitsaq, Talǵatqa tizginin ustatpai qoiǵan «Tortai mingen aqbozat» ózgeniń emes, óz perzentiniń taqymynda ketti… Táýbá!
Baýyrjan Omaruly
