9 mamyr - jeńis kúni. Qasiretke toly jyldar tarih qoinaýynda qaldy. Eldiń azattyǵy, urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin qanyn tókke babalarymyzdyń erligi umytylmaq emes.
Ekinshi dúniejúzilik soǵys kezinde batyrlyǵymen, erlikterimen el esinde qalǵan alyptar shoǵyrynyń biri hám biregeii - Baýyrjan Momyshuly. Ataýly kúnge orai Baýyrjan batyrǵa arnalǵan óleńder toptamasyn ázirlegen edik. Erlerimiz máńgilik el esinde!
Baýyrjan
Bir daýyl sapyrdy kep órt teńizin,
Teńseltip temir topan dúnie júzin.
Betine týǵan jerdiń óshpestei ǵyp,
Er jazdy óz qanymen júrgen izin.
Naq sol kez estidim men er dúbirin,
Ataǵy atyn alyp keldi buryn.
Ústinde týǵan eldiń turdy tolqyp,
«Baýyrjan Momyshuly» degen bir ún.
Aqynnyń aq suńqardai júregi bar,
Alqyndym bir kórýge bolyp qumar.
Kóktemde kúrkiregen kún daýsyn
Jer estip, jelkildegen gúl yntyzar.
Qan maidan qatalatyp, shóldegende,
Kez boldym jaltyldaǵan eki kólge.
Kól emes kózderi ǵoi Baýyrjannyń,
Elestep myń kóriner bir kórgenge.
Boiy bar bizden góri biigirek,
Tip-tik bop abyroiyn turǵan tirep.
Top jara kórinsin dep eki iyǵy,
Týǵan el jaratypty ony irirek.
Oiy bar birde daýyl, birde jalyn,
Teńizdei tebirentken tereń janyn.
Alǵandai boiǵa jiyp bar qýatyn,
Keshegi ózi keshken ýaqiǵanyń.
Keide ol kók semserli generaldai,
Keide ol kúi kóńildi aqyn jandai.
Ómirdiń ol sheti men bul shetine
Óresi óren oidyń tartylǵandai.
Jan uqpas jumbaq emes bir jasyryn,
Aitady ol tike qarap jurtqa syryn.
Jaratpas jamap-jasqap jurt eskisin,
Soǵady óz dúkeni sóz asylyn.
Oiy bar qiialynyń qanatynda,
Adaspas aparyp bir salsań tyńǵa...
Bir dáýren oinap-kúlip otyrǵany,
Jaltyldap eki kózi qarsy aldyńda.
«Batyrym - Baýyrjanym» deidi halqym,
Alyp ush,aqyn júrek erdiń dańqyn.
Keleshek kele jatyr kóremin dep,
Tik basyp týǵan jerde júrgen qalpyn.
Aǵamyz ataǵyna asqar taý teń,
Jaý kelse – jaýbúirektei eter jáýkem,
Emendei eregiser surapylmen,
Basymen bultty jaipap bizdiń Baýken!
1948 jyl
QASYM AMANJOLOV
***
Baýyrjan Momyshulyna
Aǵa,
Saǵan, bilmeimin ne aitarymdy,
Qai qyryńnan bilmeimin baiqarymdy.
Kóńildegi oi kómeige kepteldi de,
Túrmesine keýdemniń qaitaryldy.
Qaiterimdi, bilmeimin ne aitarymdy?
Jasqanýdy bilmeýshi em, jaltarýdy,
Nege kóńil, bilmeimin, ańtaryldy?!
Aq tulparym bar edi saǵan degen
Alyp ushpai ol nege qańtaryldy?!
Sen zárý emessiń ǵoi qurmetke,
(Syrly aiaqtyń syny bar, syry ketken...)
Tonǵa emes, oramal jolǵa jarap,
Syi tartýdy atamyz yrym etken.
Tartar syiym ózińe bolmaǵasyn,
Belgili ǵoi qasyńa jolamasym.
Aq sunkarym bar edi, ushpai qoidy,
Alsam-daǵy basynan tomaǵasyn.
Qylyshymdy sýyryp qynabynan,
Qyl qapqan júzin kórip, jyladym-aý...
Jetimderdiń kegi men jesirlerdiń
Sýaryp em sýalǵan bulaǵyna.
Qairap edim zaýaldyń sharyǵyna,
Qaqtap edim qan maidan jalynyna.
Qynabyna ony da jasyrdym men,
Kerek bolyp júrer dep halyǵyma.
Qynabyna sap qoidym úmitpenen,
Onyń nesin jasyram búgin senen.
Saǵan, aǵa, saqtalǵan bir syi bar-aý,
Nazaryna eshkimniń ilikpegen.
Altyn da, almas ta emes jaltyldaǵan,
Bir syi bar, aǵa, saǵan, tartylmaǵan!
Urpaqtar ańyz etip aita júrer,
Syidan da on ese artyq dańqyń maǵan.
Eshkimniń nazaryna ilikpegen,
Saǵan bir syi tartam dep úmittenem.
Júregimniń tapsyrǵan amanatyn
Bere almai ketem be dep kúdiktenem.
Qandai syi tartsam eken, aǵa saǵan,
(Bilmeimin, jaraspai ma, jarasa ma?!)
Eshbir syi taba almasam, aǵa saǵan
Appaq tonyn — atamnyń tábárigin,
Júzge kel dep arqańa jaba salam.
MUQAǴALI MAQATAEV
***
«Sovettiń sanaly er erkegi» dep,
«Jigittiń qyz qyzyǵar kórkemi» dep,
Baýyrjan Momyshuly jer júzinde
Tarapty barlyq elge ertegi bop.
Barsam da qai kontinent, qai aralǵa,
Zamannan az habary bar adamda
Bilmeitin Baýyrjandy jan kórgem jok,
Men buǵan qýanam da, tańdanam da.
Aitaiyn eń aldymen qýanyshty:
Qazaqta ul týǵanmen talai kúshti,
Jer júzin tamsandyryp Baýyrjandai
Esimi qaisysynyń hatqa tústi?
Aýyldyń qaldy kóbi aýmaǵynda...
Baýyrjan «Katiýshadai» laýlady da,
Órtedi fashisterdi, sondyqtan da
Tanidy dosy túgil jaý jaǵy da.
Batysta, júrgen ǵylym tereńinde,
Aqylyn, ójettigin, ónerin de
Jyr etip, Baýyrjannyń batyrlyǵyn
Tanidy, bir-aq shyndyq kóleminde.
Ejelden ertegishil Shyǵys - kári,
Shyndyqtan shyǵa shyrqap, ketedi ári:
Kóredi qaharmandai taý kótergen,
Nemese, jer titirtken Áziret-Áli.
Bilse eger ekenimdi meniń qazaq:
«Senderde ul bar ǵoi, - dep, - sondai ǵajap?»
Shýlasyp qamaǵanda qalyń adam,
Jarylmai qýanyshtan turam az-aq!
Aitaiyn tandanýdyń endi jaiyn:
Ushqanyn ataq-dańky kórgen saiyn.
Keltirem kóz aldyma Baýyrjandy,
Kádimgi jaqsy adamdy - qarapaiym.
Bilemin bul jigitti erte kúnnen:
Qattyny neler kerim erite bilgen.
Shyqty bul qylysh bolyp mairylmaityn,
Sovettik Armiianyń marteninen.
Shyqty da jalań qaǵyp turdy sapqa...
Otandyq uly soǵys qyzǵan shaqta,
Aqyly, qimylymen, qairatymen,
Ózine ie boldy bergen atqa.
Sol úshin Otan men halqy súiip,
Atasa ketetuǵyn denesi iip,
Tarihqa kirdi bul da dál Zoiadai,
Nemese sekildenip - Meresev.
Fashisti bul batyrlar qyryp-joidy,
Azamat boldy isteri abyroily.
Qurmetpen, sondyqtan da, Baýyrjanǵa
Jatyrmyz alpys jasta jasap toidy.
Shashýym osy-aq boldy toiǵa daiyn.
El súigen erdi men de aimalaiyn!
Baýyrjan, ata-anańa alǵys aityp,
Sovetten seni ósirgen ainalaiyn!
SÁBIT MUQANOV
***
Batyrdyń tulǵasy
(Gvardiia polkovnigi Baýyrjan Momyshulyna)
Bulyń-bulyń beleńde,
Buldyraǵan kók orman
Bultty aspan tóbeńde
Kókjiekke oralǵan.
Kóz aldymda turǵandai
Hosh aityp, qol alǵanyń.
Batyr kórdim tulǵańnan
Parlaǵan el armanyn.
Qysy, jazy jasarǵan
Qaraǵaidai músindi,
Halqyń úshin jasaǵan,
Kórdim batyr susyńdy.
Qolyńdy aldym qurmetpen
Tik qaraýǵa bata almai,
Janyń qiyp kúzetken
Kórindiń keń japandai.
Sony talmai qorǵaýǵa
Qala berdiń sen turyp.
Men attandym tolǵaýǵa
Keýdemdi oiǵa toltyryp.
Kókeiimde saqtalar,
Sáýlem, sol bir turysyń.
Aǵań aityp maqtanar
Sendei batyr inisin.
Qýat tutyp qarańdy,
Qýanyshpen qaitarmyn.
Maqtan qyl dep balańdy
Týǵan elge de aitarmyn.
QALIJAN BEKQOJIN
***
Tomaǵa kigen taý búrkit
(Baýyrjan Momyshulyna)
Tomaǵa kigen taý búrkit
Qadaidy kózin quzdarǵa.
Sonda bir shyńdy jańǵyrtyp
Sańqyldap ushqyn muz-qarda.
Sabalap sonda qanatyn,
Qiqýlaityn daýylda;
Shúiilse buǵyp qalatyn
Ań da, qus ta, taýyń da.
Endi mańy typ-tynysh
Joq daýyl da, tyqyr da.
Otyr tarlan susty qus
Topshysyn búgip tuǵyrda.
Múmkin qalǵan iz bar ma
Quzǵynda qarly qiianyń? –
Qaraidy qyran quzdarǵa
Qiialar terbep qiialyn...
ǴALI ORMANOV
***
Baýyrjan Momyshulymen qoshtasý
Aitshy,
qaiysty ma qabyrǵań?
Qalai eken has batyrdan aiyrylǵan?!
Qaiysty ma qabyrǵań,
Qalai eken aiyrylǵan –
Dúbirlegen dabyldan,
Dáýirlegen aibynnan.
Namystansa – naizaǵai,
Naizaǵaiy jai býǵan.
Erkelese eline,
Qulashy keń jaiylǵan.
Tek dushpanǵa oq atqan,
Dostary úshin oi qýǵan.
Qara nóser úiirip,
Quiyp-quiyp alatyn.
Ný ormandai buiyǵyp,
Kúrt túiilip qalatyn.
Ot pen sýdan jaralǵan,
Otany úshin janatyn,
Biraq aman qalatyn,
Biik shyńǵa qanatyn
Ot jalatyp qaǵatyn.
Soǵys salǵan jarasyn,
Jolbarystai jalaityn.
Aldarqatyp sanasyn,
Jazylǵanǵa sanaityn.
Ol – soldaty sananyń,
Ol – soldattyń serisi,
Órisi men jeńisi,
Sheginisi, eńisi,
Tegi menen teń isi
Boldy baqyt eli úshin.
Ol sen úshin,
men úshin,
Arnady bar jeńisin.
Janarynda sónip bitpei, janyp ketken muńy bar,
Aq qaǵazǵa jazyp bitpei, alyp ketken syry bar,
Armany bar Er úshin,
Aitshy, halqym,
qaiysty ma qabyrǵań,
Qalai eken has batyrdan aiyrylǵan?
Aitshy, halqym, aitshy, halqym,
jarylshy bir aǵyńnan
Batyr týǵan halyqpyz ǵoi tulparlardyń jalynda,
Batyr týǵan halyqpyz ǵoi revoliýtsiia – dabylda,
Batyr týǵan halyqpyz ǵoi ottta, sýda, daýylda,
Ot-jalyndy maidandar men beibit kúnniń babynda.
Aitshy, halqym,
Baýyrjanyń – baýyr etiń, batyryń ed –
ol qandai,
Orny qandai júregińde,
keipi qandai keleshekke qalǵandai?
Keler ǵasyr kelbetine, qarar ma eken tańdanyp,
Myltyq atqan sońǵy kombat... ańyz bolyp qalǵandai.
Myltyq atqan sońǵy kombat,
Soǵys kórgen sońǵy soldat,
Ańyz bolyp qala ma?!
Sol ańyzdyń bas Batyry – Baýyrjandai baýyr etiń
bola ma?!
Aitshy, halqym,
endi soǵys bolmaityny ras qoi,
Endi ras qoi – atyspaimyz okoptar men obada,
Endi ras qoi,
Baýyrjan da ekinshi ret týmasy,
Álden ańyz... Baýyrjannyń týmysy men tulǵasy.
Mýzei múlki kúni erteń-aq –
Baýyrjannyń qylysh salǵan qynaby
Erteń eles – Volokolam tas joly men Jýalynyń
jylǵasy
Soǵys – shyndyq,
Jeńis – shyndyq,
Erlik – shyndyq, endeshe,
Erlik jasaý múmkin emes Er eline senbese.
Aitshy, halqym, kúni erteń-aq keler urpaq saǵynbai ma
Baýkeńdi
Shyndyq – erlik, Erlik – shyndyq shólirketse, shóldese.
KEŃShILIK MYRZABEKOV
***
Jeńilip turyp jeńilmeý
nemese
Baýyrjan Momyshulynyń keshirim suraýy
Men ol kezde ár adymyn erkin, batyl basatyn,
Aitqanynan qaitpaituǵyn, edim qaisar jas aqyn.
Óz negizin alǵan adam siiaqtanǵan daýyldan,
Birde maǵan habarlasty Momyshuly Baýyrjan.
Sáni ketken týǵan tilde taýsylǵandai oi keni,
Biraz ýaqyt telefonda ol tek oryssha sóiledi.
– Keshirińiz, – dedim oǵan – ultsyz qazaq paryqsyz,
Meni orys adamymen shatastyryp alypsyz?
– Jo-joq – dedi ol, – úniń seniń nege yzǵarly, nege toń,
Men jas aqyn Shahanovqa soǵyp turmyn telefon!
– Al, Shahanov sizshe qalai, ainalǵan ba, orysqa,
Álde orys tildilermen túsken jan ba jarysqa? –
Dedim taǵy qyzynyp,
Qazaqtyń nar perzentine kóńilim kúrt buzylyp. –
Siz árqashan elimizde ulttyq múdde degende,
Dara tulǵa bolatynsyz shyǵar dara kemerge.
Jan emessiz paiymsyzdyq jeńe alatyn aqylyn,
Sondyqtan da munyńyzdy túsinbedim, batyrym.
Sózińiz ben isińizdiń arasy –
Búgin nege eki jarym shaqyrym? –
Dep telefon trýbkasyn yzbarlana tastadym.
Ýaqyt ótpei qas-qaǵym,
Meniń qaisar minezime úndemei bas shaiqaǵan,
Telefonym shyldyrady qaitadan.
– Keshir, Muhtar, – dedi Baýkeń – ittigime des berme,
Qanshama jyl tek oryssha sóz quradyq áskerde.
Bilikte de orys rýhty adamdardan kúsh kórý,
Olarmenen aralasý, rýhsyzdyqqa tistený,
Tek sol tilde álgilerden oily, oisyz is kórý,
Oryssha oilap, ár tún saiyn tek oryssha tús kórý,
Biz sorlyny alyp keldi naq osyndai jaǵdaiǵa,
Ultsyzdanǵan qyzmet te ult namysyn qorlaidy á?
Bir sát durys ashpaǵanǵa ulttyq múdde esigin,
Bedelimdi bes tiyn ǵyp, surap turmyn keshirim.
Keshir meni, ainalaiyn, endi múlde ózgerem,
Qazaqpenen tek qazaqsha sóilesýge sóz berem!
Aitty – bitti, esh kúsh oǵan bola almaityn bógesin,
Qazaqtyń ór uly adamy oryndady óz ýádesin!
Bul kúnderi boi kóterip keibir ólke, qaladan,
Rýhsyzǵa naiza ispetti atylyp,
Jurtty sana biigine shaqyryp,
Eskertkish bop shyrqaý kókten qol bulǵap tur sol adam...
....................................................................................................
Iá, uly tulǵanyń da osal tusy bolady.
Qateligin, biraq, batyl moiyndaý,
Qateligin qatal shyndyq biiginde paiymdaý,
Sol tulǵanyń qaitalanbas jeńisi bop qalady.
MUHTAR ShAHANOV
***
Naizaǵaiy namystyń
(Keńes odaǵynyń Batyry, dańqty qolbasshy jáne jazýshy Baýyrjan Momyshulyna arnaý)
Qaraý qoǵam kózi barda baǵasyn,
Bermegesin qalai tapsyn jarasym?
Tirliginde teperishti kóp kórgen
Jolbarys eń jalap ótken jarasyn.
Kókiregińe salyp qoiǵan azaly oi,
Alalaǵan alaqoldyń azaby-ai!
Sodan bolar arystandai ashýly,
Janaryńnan jarqyldaityn najaǵai.
Ishtarlyqpen jalaly oidy jaqtaǵan,
Tabanyńmen bastyrǵany-ai shoq qoǵam.
Shyǵystaǵy shyraǵy ediń shyndyqtyń,
Týra aityp týǵanyna jaqpaǵan.
Kópke barmai baqai esep batyly,
Qara qulyp sart ashyldy aqyry.
Bult astynan kún shyqqandai jarqyrap,
Shyǵa keldi ǵajap, qazaq batyry.
Kóńilinde qyzǵanshaqtyq kúi tunyp,
Óktem ulttyń ultshylardy qityǵyp.
«Batyrlyqty bergizbeimiz» degen óń,
Qaptalyńda qala berdi it úrip.
Ár kóńilge ornaǵandai jaryq kún,
Kúiin keshken qysqa qoldy ǵariptiń.
Onsyzdaǵy batyry ediń Baýyrjan,
Qazaq degen keń júrekti halyqtyń.
Qulai súigen jýsan iis dalasyn,
Súiip ótken Otan atty Anasyn.
Namysymnyń naizaǵaiy sekildi,
Daralardyń ishindegi darasyń.
El armany, el muńymen aýyrǵan,
Jaralǵan jan burq-sarq etken daýyldan.
Qadirińniń artyqtyǵy sol shyǵar,
Júz qazaqtyń bes altaýy Baýyrjan.
Demeý bolyp, medeý bolyp kóńilge,
Ún qosqandai zamanaýi ór únge.
Kie de men, ie de men dep tursyń,
Asqaq keiip Astananyń tórinde.
Qaharmansyń, jan emessiń shúregei,
Mende aqynnyń biri emespin jyry ógei.
Máńgi jasar kóńilderdiń tórinde,
Batyrlardyń batyrysyń biregei!
QÝANDYQ ShOLAQ
