Baýyrjan Babajanuly. Bekzat

Bulardy tipti tanymaityn aqyndar úshin qyryqpyshaq bolyp aitysyp: «Pálenshe – uly aqyn!», «Túgenshe – aqyn emes!» – dep kesip aitatyn da osy eki fakýltettiń júgermekteri. Aqyndardyń týǵan kúnderin óz týǵan kúnderinen artyq toilaityndar da solar. «Pálenshe aǵamyzdy izdep baramyz…» dep respýblikanyń kez kelgen túkpirine alańsyz tartyp ketetin ápendilerdi de osynnan tabasyz. Jer-jerdegi jas talanttardyń Almatyǵa kelgende jambaspulsyz túsetin «qonaqúileri» de – osy fakýltetterdiń jataqhanalary. 

Al bul eki fakýltettiń «veshirleri» – naǵyz poeziia keshteri. Muqaǵali, Tó­legen, Jumeken, Qadyr, Tumanbai, Muh­tar, Meiirhan, Esenǵali, Ulyqbek, Ty­nysh­tyqbek, Gúl­nár­lar­dyń óleń­deri – «mýzykalyq sálemge» ainalady. Sosyn álgi «dúrlerdiń» óz óleńderine kezek ke­le­di. Keide aqyndardyń jurt bile ber­mei­tin óleńin óz atyńnan oqyp jiberý mu­n­da qylmysqa jatpaidy. Tek tigisin jat­qyza bilseń boldy…

Jaqsy óleńniń jazylýy bular úshin – uly oqiǵa. Mindetti túrde atap ótiledi. Er­teńine kúlli kýrs jatqa oqidy. 

Toqsanynshy jyldarda, biz oqyǵan tus­ta da, osy eki fakýltettegi dástúr sa­baq­tastyǵy úzilgen joq. Aǵalarymyz sal­ǵan soqpaqqa biz de tústik…

…Kanikýldan kelgen betimiz. Symsyz bai­lanys «Sándibek Jubaniiazov keremet eki óleń jazypty…» degen habar taratty. Sán­dibek – Aqtóbe oblysy, Áiteke bi aý­danynan kelip, jýrfakqa túsken saqa jigit. Kóp sóilemeidi. Gúlnar Salyqbaiǵa arnap jazǵan «Jasyl óleń» deitin óleńimen ataǵy shyǵyp turǵan kez. 

Dereý Sándibektiń bólmesine jettik. Sákeń bálsingen joq. Dápterin ashyp, oqi jóneldi:

JARYSSÓZ

Zor qoǵamnyń, ne bedeldi Keńestiń,
Tóraǵasy emespin.
Olai-bylai barǵan kezde, árine,
Máshinemen alyp júrmes meni eshkim.

Jazý, syzý – maǵan qonǵan baq, talap,
Dersiz, bálkim: «al, ne jazdyń, maqtan-aq».
Átteń, ákem halyq jaýy bolmapty,
Jazar edim bir poema... aqtap ap...

Qozy baqtym. Úirek baqtym. Qaz baqtym.
Ǵashyq boldym – tarttym sonda azdap muń.
Dissidenttik maǵan qaidan buiyrsyn –
Úkimetke qarsy óleń jazbappyn.

Jaza qoiar derek tappai múlde men
Qinalamyn. Jinalysta úndemen.
Almatydan ketip qalǵam erterek – 
Jeltoqsanda tanysqam joq túrmemen.

Brejnev, asyl zadam, qurmettim,
Sizdi... jáne Qonaevty úlgi ettim.
Ókilimin dý qol soqqan dúrmektiń,
Men – kúrishtiń qasyndaǵy kúrmekpin.

Jinalysta kóbeńsidi kóńilim,
Maǵan nazar aýdarmaidy kóp inim.
...Jaryssózde aita salar erligi
Emge de joq, ai-hai, meniń ómirim.

Gý ete qaldyq. «Aqyl» dep atalatyn ekin­shi óleńi tipti keremet eken. Áskerden ke­lip, jumys istep jatqan jas jigit aǵa­larynyń: «Komsomol komitetiniń hat­shy­sy bol...» – degen usynysyn qabyl alar-almasyn bilmei ákesimen aqyl­dasa­dy. Ákesi: «Bir kúni ornyńnan túsip qa­lyp, uiat bolar, óleńińdi jazyp júre ber­seishi...» – depti. Bala áke aqylyn tyń­daǵan...

Myna eki óleń bizge qatty áser etti. Eń bastysy, munda sol tusta «moda» bol­ǵan qara boiaý múlde joq edi. Esesine, bir­den baýrap áketetin ádemi iýmor, jeńil yr­ǵaq bar. Sándibekke qyzyǵa qaradyq. Or­nyqty, jai ǵana jymiyp qoiyp oty­ra beretin jigittiń ishinde nebir asyl qa­zy­na jatyr eken ǵoi, shirkin. Qarai gór ózin, áskerde serjant bolypty taǵy... 

Eki óleń stýdentterdiń arasyna tez ta­­rady. «Veshirlerde» de aldymen sol óleń­der oqylady. «Serjant» Sándibektiń ata­ǵy dúrkirei bastady. Tek...

...bir kúni álgi eki óleń «Qazaq áde­bie­ti­ne» shyǵa kelgeni. Astynda, negedúr, Sán­dibek Jubaniiazov emes, Ertai Ashyq­baev degen pámile tur. «E, álgi Aqtóbedegi aqyn ǵoi, biraq munysy nesi, inisiniń óleń­derin iemdenip...». Basyma birinshi kel­gen oi – osy. Sándibektiń bárimizdiń «aý­zymyzdy urǵanyn» keiin bildik qoi. «Serjantymyz»: «Ertai aǵamnyń óleń­deri shyǵypty...» – dep máz. 

Endi Ertai aqynnyń óleńderin izdep júre­tin boldyq. 1994 jyly «Jas qazaqta» «Uia» atty óleńi shyqty. Aiaqalysy múlde bó­lek. Qazybek Quttymuratuly ákelgen ga­zet qoldan-qolǵa kóshti. 
Alǵa ozyp ketip aitaiyn, keiin Ere­keń­niń «Uia» atty kitaby shyqqanda sol Qa­zybek ǵajap maqala jazdy. «Jylap oty­ryp jazdym...» deidi...

...Aqtóbe oblysy, Temir aýdanyna qa­ras­ty Babatai degen aýyl bar. Aýyl irge­si­nen syldyrap Babatai ózeni aǵady. Osy kish­kentai ǵana aýylda dańqty Jienaly qa­ziret, qazaqtyń esinde ataqty «Meshin-Taýyq» ánimen qalǵan Qyzyl aqyn, ge­ne­ral Jansen Kereevter dúniege kelgen. Er­tai Ashyqbaevtyń kindik qany da dál osy topyraqta tamǵan. Babataidyń boiynda asyr saldy. Esenbaidyń, Muh­tar Qurmanalinniń óleńderin, Idosh Asqardyń maqalalaryn osy aýylda júrip oqydy. Onynshy klasty sol jyldardyń eń «modnyi» kiimi kúpáikemen bitirgen jas talapker áýeli aýdandyq gazette ju­mys istedi. Kelesi jyly bir aǵalarynyń aqylymen bilim izdep, Torǵai asty. Barsa, Arqalyq pedinstitýtynda gýmanitarlyq pánderdi oqytatyn fakýltetter joq eken. Ańǵaldyq qoi, aldyn ala surap, zert­tep alý degen oiyna da kelmepti. Al ma­tematika men fizikaǵa shamasy kel­meitini ózine málim. Attyń basyn keri burý uiat, Tabyl Qulyias aǵasynyń úiinde jatyp, oblystyq gazetke jumysqa turdy. Jazý-syzýdy meńgerdi. Odan áskerge ket­ti. Kerzi etikpen Vengriianyń kóshelerinde oi­qastady. Erekeńniń Almatydaǵy «Han Táńiri» baspasynan shyǵarǵan qos tom­dyǵynyń 1-tomy «Áskerden kelgen stý­dent» atanýy tegin emes. QazMÝ-diń jýr­nalistika fakýltetiniń stýdenti atan­dy. 

Álqissa, bul kisiniń qandai stýdent bolǵanyn kýrstasy, belgili ǵalym Maqsat Táj-Murattyń «Qazaq ádebietiniń» biyl­ǵy 17-sanynda jazǵan maqalasynan oqyp alarsyzdar, «Almaty jaqta týǵan qyz» týraly da biletinimiz az, sondyqtan biz onyń Aqtóbege kelgen kezinen bastap áń­gimeleiik. 

1982 jyly Ertai Ashyqbaev Aqtó­be­si­ne oraldy. Sybai-saltań. Aqyn aty ǵana bar. Bir jaqsysy, oblystyq gazet­te­giler muny jaqsy biledi eken. Bas re­dak­tor Nurqaiyr Teleýov tanystyrǵan kez­de aǵalarynyń biri: «Ói, bul jigit bizge kel­meýi kerek edi. Aqyn ǵoi, Almatyda qal­ǵany jón bolar edi», – dedi. «E, Aqtó­bege de aqyn kerek emes pe?» – dedi taǵy biri. Eń bastysy, ujym qushaq jaia qarsy al­dy. Mádeniet bólimine jumysqa qa­byl­danǵan bozjigittiń maqalalary tastai edi. 

Osy kúni biz kóp jamandaityn sábet ókimetiniń jas mamanǵa degen yqylasy alabóten edi ǵoi. Jańa ǵana jumysqa tur­ǵan Erekeńniń alǵashqy jalaqysyna qosa járdemaqysy, kótermeaqysy, qalamaqy­sy bar biraz qarjy tidi. Buryn bundai kóp aqsha ustap kórmegen onyń basynda ab­dyrap qalǵany da ras. Sosyn QazMÝ-daǵy ashqursaq stýdentter esine tústi. De­reý poshtaǵa baryp, Svetqali Nurjanǵa 25 som aqsha salyp jiberdi. Ol kezde bul – ájeptáýir aqsha. Aiaqastynan mol bai­lyq­qa kenelgen Svetqali bunyń ne «bat­panquiryq» ekenin túsine almai bas qa­ty­rypty. Sol kezde Jumatai Jaqypbaev kele qalady. 

– Jumaǵa, Aqtóbeden Ertai 25 som ji­beripti. Nege salǵanyn túsinbei otyr­myn. Ótkende bir kitaptardy surap júr edi, sony alyp, berip jiber degendegisi me eken? – deidi Svetqali.
– Ol aqshadan birdeńe qaldy ma?
– Tutas qolymda tur. 
– Endeshe, áýeli jarataiyq ta. Sosyn Ertaiǵa telegramma salyp jiber.
– Ne dep?
– Bylai de: «Polýchil denejnyi pere­vod. Ne ponial. Povtori, pojalýis­ta...» Ol kezde jedelhattar tek bir tilde jó­neltilýshi edi ǵoi...

Nán shahardaǵy sairan kúnder, «Al­maty jaqta qalǵan qyz...» da, «budan Al­ma­tyny alyp qalǵan M.Taldybaev pen M.Izimuly» da birte-birte umytyla bas­ta­dy. Jańa ortanyń qyzyqtary da je­ter­lik edi. Redaktsiiada sol tusta jańa ǵana QazMÝ-dy bitirip kelip, jumysqa kiris­ken Nurmuhanbet Diiarov, Satypaldy Sáýir­baev, Álimbai Izbai sekildi jas ji­gitter ylǵi bólek qydyratyn. Báriniń de jańa otbasyly bolǵan kezderi. Ylǵi pá­ter jaldap júretin jas perilerge qa­lalyq ishki ister bóliminde isteitin, aqyn Baýyrjan Qurmanqulov kádimgidei «kó­ke» boldy. «Veshir» bitken negizinen so­nyń úiinde ótetin. 

Jas aqynǵa Almatyny umyttyra bas­taǵan qudiret jańa orta ǵana emes edi. Sek­retariatta isteitin symbatty qara tory qyz birden kózine túsken. Ásirese, ádemi qos meńin kórgende: «Men Shiraz­dyń pák sulýyn Táńirime teńer em, Bir meńi­ne Samarqan men Buqarany berer em...» – degen Hafiz atasynyń óleńin ish­tei kúbirlei bergen. Sol kúbir aqyry qa­ǵazǵa óleń bop quiyldy:

EKI MEŃ

Kókiregim kúpingende kúshti edi, 
Arman qýyp Aqtóbege jetip em.
Kózime de eń aldymen túskeni,
Ai sáýleli júzińdegi eki meń.

Sanamdaǵy sulýlardy shegerem,
Saltanatpen jariia etem dosqa da.
Eki meńge men tórt qala berer em,
Bir meń úshin berse Hafiz qos qala.

Qoly jetpei qinalǵan soń asylǵa,
Armannan da asqaq ustap muratyn.
Jazýshylar odaǵy joq ǵasyrda,
Bir meń úshin boldy Hafiz uly aqyn.

Keýdesiniń keń saraiyn kúidirgen,
Bir meń qunyn Hafiz solai ótese.
Eki meńi bar sulýdy súidim men,
Artyq jyrlaý kerek maǵan eki ese.

Ýai, dúnie-ai, Hafizdiń ataqty óleńin estigende Ámir Temir qatty ashý­la­nyp­ty desedi. Al Ertaidyń óleńi tasqa ba­sylyp shyqqanda, selk etken eshkim bol­mady. Eldiń basshysy túgili, jergilikti jer­degi sheneýnikter de tyrs etken joq. Mem­lekettiń «territoriialyq qaýipsizdi­gin» oilap, aqyn Esenqul Jaqypbekov ǵana shyr-shyr etti:

Aqyn-kóńil qashan, sirá, qartaiǵan?!
Súigeniniń meńin kórip marqaiǵan.
Aqtóbe, Oral, Atyraý men Aqtaýdyń,
Gorkomdary, saqtanyńdar Ertaidan! 

...Óleńde aitylǵannyń bári ómirde jú­zege asa bermeidi, árine. «Berer em...» degen — «berem» degen sóz emes qoi jáne. «Tórt qala syilanýǵa tiis» qos meńdi arý kóp uzamai aqynnyń jaldamaly páte­ri­niń bosaǵasyn attady. Barlyq qatarlas­tary sekildi qalanyń túkpir-túkpirin «ara­lady». Sóitip júrip, eriniń qonaǵyn kútti. Azamat, Álihan atty uldardy ómirge ákel­di. Esesine «Qos meń» tarihta qaldy. Ere­keńniń tuńǵysh kitaby solai ataldy.

«Qos meń» birden oqyrmannyń na­za­ry­na ilikti. 1988 jyly osy kitaby úshin Er­tai Ashyqbaev Qazaqstan Jazýshylar oda­ǵy Shákárim Qudaiberdiev atyndaǵy syi­lyǵyn ielendi. Qaraǵandylyq sura­pyl aqyn Serik Aqsuńqaruly «Qazaq áde­­­­bieti» gazetiniń betinen: «... «Jalyn» bas­pasynan tuńǵysh kitabyn shyǵarǵan Er­tai Ashyqbaevty alyńyz: ádebietimizge álemdik mádenietti poeziianyń qadir-qasietin boiyna ábden sińirgen, eshkimge uqsamaityn Jańa Aqyn keldi!» – dep kúlli oqyrmannan súiinshi surady. 

Sekeń bir jyldan soń «Leninshil jas» gazetinde shyqqan «Kóktemniń iisi ań­qyǵan gúl» atty maqalasynda: «Ashyq­baev – aqyn. Bul – fakt» dep jáne nyq­ta­dy. 

1989 jyly ótken jas aqyn-jazý­shy­lardyń keńesinde Ǵafý Qaiyrbekovtiń: «Bizdiń topta Qazaqstannyń 5 oblysyn qamtyǵan on aqyn boldy... Aqtóbeden kel­gen aqyn Ertai Ashyqbaev esimi óleń­súier qaýymǵa belgili. Bul osy keńeske deiin kóringen talapker. Men ony osy toptyń basy dep aitar em. Oiy eseigen, qoltańbasy qalyptasqan aqyn. Kúrdeli oidy kóp qýatyn jas...» – deýi de jas aqyn­ǵa berilgen joǵary baǵa edi. 

...Toqsanynshy jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy alasapyran biraz aqynǵa qalamyn tastatty. Kitap shyqpaityn, óle­ńiń baspasóz betin kóre bermeitin jyl­dar, úmitsizdik qatty sharshatty. Ere­keń de biraz ýaqyt óleń jazǵan joq. Ese­sine gazettiń qara jumysyna jegildi. Je­ti-segiz ailap jalaqy almaǵan kezde de ob­lystyq gazetten qol úzgen joq. Men bul kisimen, mine, osy kezde jolyqtym.

2000 jyly Meiirhan aǵam Aqtóbeden «Altyn orda» atty táýelsiz gazet ashqanda, «Jas Alashtaǵy» Dáýren Qýat ekeýmiz ere kel­dik. Eń áýelgi sharýamyz Ertai aqynǵa sálem berý boldy. Aǵamyz jyly shy­rai­men qarsy aldy. Biraz áńgimelestik. Odan keiin sálemimiz túzý bolǵanymen, qoian-qoltyq aralasyp kete almadyq. Keiin biz «Aqtóbege», bul kisi «Altyn ordaǵa» aýys­tyq. Tek 2005 jyly ǵana bir ujymda tize qosyp, jumys istei bastadyq. Sodan beri ju­bymyz jazylǵan emes. Úilerimiz ja­qyn bolǵasyn, jumysqa birge baryp, bir­ge qaitamyz. Qazan-tabaǵymyz da ara­la­syp ketti.

Men osy jyldar ishinde Erekeńdi jaq­­sy tani tústim. Kóp jerde ol meni aran­­daýdan aman saqtap qaldy. «Bireýge jaqsylyq jasai almasań da, jamandyq jasama». Bul kisiniń ómirlik ustanymy – sol eken. Qatty ashýlanǵanda aiqailap alyp, sosyn múlde únsiz qalatyny bol­ma­sa, bireýdiń sońyna túsip alyp, jaýlasý buǵan múlde jat ádet. Keide bireýdi «kóre almai» qalǵan pendeshiligin de artynan kúlip otyryp aitady. 

Tanymaityn adamǵa Erekeń tomaǵa-tuiyq jan bolyp kórinedi. Shynynda da ol kóp kisige ashyla bermeidi. Sóz tyń­damaityn jerlerde kóbine únsiz qalady. Óz ortasyn tapqanda ǵana sóileidi.

Sypa. Ústine qylaý juqtyrmaidy. Kiim­di óte uqypty kiedi. Topyliy únemi jar­qyrap turady. Baskiiminiń astyńǵy ja­ǵy jelinip qalmasyn dep jumystaǵy shkafyna arnaiy banki ákelip qoiyp, qulaqshynyn soǵan «kigizedi». 

Ústeliniń ústi de jylan jalaǵandai tap-taza. Artyq qaǵaz, shashylyp jatqan gazet kórmeisiń. Bólmesinde saǵat pen kún­tizbeniń bolýyna, olardyń ornalasýy­na qatty mán beredi. Aldynda mindetti túr­de birneshe tústi qalamsap pen ush­tal­ǵan qaryndash, óshirgish, syzǵysh bolady. Ma­terial oqyǵanda, qolyna qalam men syzǵysh alyp oqidy. Taqyryptyń astyn qaryndashpen syzady, qateni qyzyl tústi qalamsappen belgileidi, ýaqyty men kú­nin qoiady, sóitip, tap-tuinaqtai etip usy­nady. Al óz materialdaryn úide jazyp ákeledi. 

Óte kidi. Keide tańerteń qatty aiqai shyq­qanda, birdeńe bolyp qaldy ma dep jetip barsań, kezekshi ne korrektor bir útirdiń ornyn ózgertip, ne alyp tastaǵan bolyp shyǵady. Basqa adam bolsa, buǵan mán de bermeýi múmkin, al bul kisi úshin – tragediia. Sodan biraz ýaqytqa deiin kir­jińdep júredi. 

Óz printsipteri bar. Jeke sharýasy­men bireýdiń aldyna bara bermeidi. Týǵan-týys, jora-joldas, bala-shaǵanyń sharýa­sy degendi tipti aitpańyz. Árkim óz má­se­lesin ózi sheshýi kerek dep esepteidi. Ai­nalasyndaǵylar da bunyń sol minezine úirengen, artyq áńgime aitpaidy.

Al endi jumysta osyndai máttaham Er­taiyńyz úi tirliginde asa pysyq erkek emes. Kóp sharýany Kúlái apamyz ózi tyndyra beredi. Toqsanynshy jyldardyń ortasynda úsh bólmeli úi alǵansha, páter iz­dep tabý, oǵan kóshý degen «máselelerdi» ózi sheshe beretin bolypty. Erekeń te­le­fonmen aitylǵan adrespen úidi taýyp bara­dy eken. Búginde de otaǵasynyń sha­ǵyn Aqtóbe qalasynyń túkpir-túkpi­rin­de­gi aǵaiyn-týystyń úilerin taýyp ba­rardaǵy «kompasy» — kelinshegi. Kúlái bar­da eshteńege basyn aýyrtpaidy. 

Ápendiligi de jetedi. Aqtóbede «Kol­hoz­nyi» dep atalatyn bazar bar. Úlken dep aitýǵa kelmeidi. Sál ásirelep aitsaq, ber­gi shetindegi qatynnyń aiqaiyn arǵy shettegi qatyn estitindei-aq aýmaq. Qudaia toba, sol bazarǵa kirgen Erekeń adasypty. Shyǵatyn esikti taba almaidy. Qatty sasady. Mundaida adam jan-jaǵynan jón suraidy ǵoi. Al bul kisi birden telefonǵa jarmasady. «Kúlái, qaidasyń oibai, adasyp qaldym...». «Qai jerde tursyń?». «Mynadai jerde. «Apelsin» degen jazý bar....». «A, endeshe, sol jerden keri buryl da, týra júre ber...». Erekeń sodan keiin álgi bazarǵa kirmeidi...

Bul kisini baiaǵy feodal shaldardyń jurnaǵy dese de bolady. Birde Kúlái qatty aýyryp, tún ishinde jedel járdem shaqyrtady. «Shuǵyl aýrýhanaǵa jatqyzý kerek...» depti dárigerler. Apamyz Erekeńe burylady: «Birge júr, meni ornalastyryp kelersiń...» «Qoishy, uiat emes pe?» depti bul kisi. «Ói, nesi uiat, men seniń zańdy áieliń emespin be?». «Joq, uiat, barmaimyn...». Aqyry apamyz jalǵyz ketedi...

Kúlekeń bundai áńgimelerdi aitqanda, ishegiń túiiledi. Kúieýi de áńgime múlde basqa bireý týraly aitylyp jatqandai, kúlip otyryp tyńdaidy. 

...Adamnyń basynda neshe túrli jaǵdailar bolady ǵoi. Keide tastúnek qarańǵyda otyryp, boiyńdy úmitsizdik bilegende áldeqaidan bir jaryq sáýle túsedi. Ólmegen qulǵa Táńiriniń bereri kóp. Anabir jyldarda bul kisi de biraz toryqty. Jumystan shyǵyp qalǵan sátter de boldy. Ózin qoǵamǵa kereksiz sezingen de shaqtar ótti bastan. Sol tusta Aqtóbedegi «Nobel» baspasynyń di­rek­tory Nurlan Jumaǵaliev ózi izdep kelip, aqynnyń «Uia» atty jinaǵyn shyǵaryp berdi. Uiadai ádemi, shaǵyn kitap Ashyq­baevtyń kóńilin sergitti, qolyna qalamyn qaita ustatty. Sol jyldyń (2004 jyly) aiaǵyna qarai Almatydaǵy «Jazýshy» baspasynan «Ǵashyqtar mektebi» atty jinaǵy shyqqanda tóbesi kókke sál ǵana jet­pei qaldy. Tynysy ashyldy. Bul óleń­di, óleń buny saǵynyp-aq qalǵan eken. 

2007 jyly qazaq ádebietiniń tari­hynda osyǵan deiin folklorlyq tulǵa sanalyp kelgen Qaraqypshaq Qoby­lan­dy­nyń tarihi bolmysy naqtylandy. Bul – el tarihyndaǵy birinshi ret bolǵan jait. Aqtóbe oblysy, Qobda aýdany, Jirenqopa aýylynda batyrǵa arnalǵan záýlim kesene boi kóterdi. Ulan-asyr toi jasaldy. Bir kezde Muhtar Áýezov, Álkei Marǵulandar armandaǵan iske osylai núkte qoiyldy. Mine, osy oqiǵaǵa arnap, Ertai Ashyqbaev «Qobylandynyń qo­ny­sy» atty poema jazdy. Arǵy zaman men búgingi kúnniń arasyn jalǵaǵan, Qoby­lan­dy dáýiriniń asqaq rýhy men «aia­ǵymyzda shider bolmasa da, jilinshigimiz qaqsai beretin» (Esenǵali Raýshanov, — B.B.) búgingi keipimizdi dál sýrettegen poe­ma, avtor jazǵandai, aqynnyń «ózi jaily bir úzik dastany» edi. Formasy jaǵynan erekshe, tili qunarly, salmaǵy atan túieniń belin qaiqaitatyn das­tan­nyń baǵasyn bolashaqta ádebiettaný­shy­lar beredi dep oilaimyn. Aitpaqshy, sol poema «Juldyz» jýrnalyna jariia­lan­ǵan­da, qazaq ádebietiniń klassigi Esen­ǵali Raýshanovtyń: «Ertaidyń poemasyn oqyp jatyrmyz...» dep maǵan zvondaǵany bar. Men ony kirpiiaz aqynnyń dastandy unatqany dep túsindim. 

Óleń – aqynnyń ainasy. Biraq aina da keide kisini zoraityp kórsetedi. Óleńin­­de jalańtós batyr, ómirde kóptiń biri bolyp shyǵatyndar az emes. Al meniń aǵamnyń óleńdegi beinesi ómirdegisinen aýmaidy. Ótirik kúshený degen bul kiside joq. Qashanda bekzat qalpynan ainy­mai­dy. Tipti áńgime aitqanda da, birdeńeni qo­syp aitý degen ǵadetinde joq. Belgili pýb­litsist, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory Janbolat Aýpbaev «SOS belgisi» atty maqalasynda Erekeńniń jo­ǵaryda aitylǵan «Jaryssóz» atty óleńin tutas keltire otyryp: «...Sondyqtan da kei­bireýlerimiz: «Sol kezden-aq «kúres­ker edik» dep kópirip júrgendei emes, Er­tai Ashyqbaev aitqandai, momyn urpaq­tyń ókili bolǵanymyzdy moiyn­daýy­myz kerek...» — dep aǵynan jarylǵa­ny bar. Aitpaqshy, kórgenderdiń aitýyn­sha, «Egemenniń» bas redaktorynyń úste­liniń ústinde Temirhan Medetbektiń «Kók túrikter saryny» men Ertai Ashyq­baev­tyń «Uiasy» jatady eken...

«Aitpa, dostym, taqyryptyń tarly­ǵyn, Menińshe, ol — jarly uǵym. Men jal­ǵyz-aq týǵan jerdi súiemin, Sol arqy­ly súiemin men barlyǵyn...» — deidi Tó­le­gen. Sol aitpaqshy, Aqtóbe óńirinde Ertai óleńge qospaǵan tulǵa, aýyl az. Onyń óleńi birde Qudaibergen Jubanov bolyp kúńirense, birde Áliia Moldaǵulova bolyp erlikke úndeidi, endi birde Qazanǵaptyń kúii bolyp tógiledi, Ájibai men Aral bi bolyp arýaq shaqyrady, Ybyraiym ahýn bop joqtaidy. Tipti Aqtóbeniń «Santehnik Alpamysy» men «Fototilshi Hairedenine» deiin «óleńge kirip» ketedi.
Aldaryna kelgen jas talapkerdiń Aq­tóbeden ekenin estigende astanalyq ne­me­se almatylyq qalamgerlerdiń: «E, Ertai­dyń aýylynan ekensiń ǵoi...» – deitinin jii estimiz. Demek, qalam ustaǵan qaýym úshin Aqtóbe, eń aldymen, Ertaidyń aýy­ly!

Óleńderinen Aqtóbe oblysy aýmaǵyn­da ósetin barlyq ósimdiktiń isi ańqityn Ertaidyń shyǵarmashylyǵynda Oiyl men Qiyldyń, Yrǵyz ben Torǵaidyń, Jem men Saǵyzdyń, Qobda men Babatai­dyń, Elek pen Qarǵalynyń jyly aǵysy bar. Ashyqbaevtyń on kitaby qazaq áde­bie­tiniń dariiasyna osy on ózen bolyp qo­syldy. Endeshe, Aqtóbeniń «Ertaidyń aýyly» ekenine, onyń esimi ádebi orta úshin óńirdiń tólqujatyna ainalǵanyna tańǵalýǵa bolmaidy. 

2000 jyly Aqtóbege osy óńirdiń týma­sy, iri aqyn, kórnekti pýblitsist Meiir­han Aqdáýletuly kelgeli oblystyń máde­ni ómirinde biraz ózgerister boldy. Má­­keńniń muryndyq bolýymen osy elde týyp-ósken arǵy-bergi jyraýlardyń, aqyn-jazýshylardyń shyǵarmalary top­talǵan «Jádiger» atty antologiia, Áliia Moldaǵulovanyń 80 jyldyǵyna arnap fo­toalbom men qos tomdyq, Ahmet Ju­ba­novtyń 100 jyldyǵyna arnalǵan bir tom­dyq, «Aqtóbe kitaphanasy» seriiasy­men ázirge 24 kitap jaryq kórdi. Osynyń bárin qurastyryp, redaktorlyq etken – Ertai Ashyqbaev.

Osy óńirdiń dańqty perzentteriniń me­reitoilaryn túgendep maqala jazatyn da, kitaphanalar uiymdastyryp jatatyn túrli sharalardyń qonaǵy bolyp, óńirdiń ǵana emes, ulttyń maqtanyshyna ainalǵan tulǵalardy tynymsyz nasihattaityn da – osy Ashyqbaev.

Ertai Ashyqbaevtyń taǵy bir erekshe­li­gi – balalar ádebietine qomaqty úles qos­qandyǵy. Bizdiń osy salada jazatyn qa­­lamgerlerimizdiń bir kemshiligi, sol baia­ǵy ózi bala kúngi jaittardy, sol shaqtar­da­ǵy sezimderdi qaǵazǵa túsiredi. Kom­piý­ter ǵasyrynyń balasy ony túsine ber­­meidi. Al Erekeńniń óleńderinde dál búgin­gi kún, balanyń kúndelikti ómiri bar. «Tilge jeńil, júrekke jyly tietini...» de so­dan bolsa kerek.

Ertai Ashyqbaev qazaq tilinde «sói­letken» Hýan Ramon Himenes, Iaroslav Sei­fert, Stefan George, German Gesse, Paýl Tselan, Rainer Mariia Rilke, Zbig­nev Herbert, Ýiliam Batler Iets, Djon Kits siiaqty álem ádebietiniń klas­sikteriniń shyǵarmalary ulttyq áde­bietimizdiń kókjiegin keńeitip, san túrli boiaý qosty. Al onyń qatarlastary týra­ly jazǵan maqalalary toptastyrylǵan ki­­ta­byn eń kidi oqyrmannyń ózi jyly qa­byldady. 

Ertai – ónimdi jazatyn aqyn. «Shir­kin, barshylyqqa ne jetsin...» dep Qadyr aǵam aitpaqshy, óleńi de, ádebiet týraly maqalalary da jeterlik. Sol kóp óleńniń bári ózine unai bermeidi. Sony únemi aityp júretin. Biyl qysta sýyq tiip, qat­ty aýyrǵanda úsh myń jolǵa jýyq óleńiniń kózin qurtypty. Úidegi qaǵaz kúiin­degisin ǵana emes, demalys kúni ju­mysqa kelip kompiýterdegi nusqasyn da to­lyq joiypty. Bul da kóp adamnyń qo­lynan kele bermeitin erlik! 

Onyń shyǵarmashylyǵy týraly ár jyldarda Ǵafý Qaiyrbekov, Marfýǵa Aitqojina, Zeinolla Serikqaliev, Ábish Kekilbaiuly, Fariza Ońǵarsynova, Kúlásh Ahmetova, Meiirhan Aqdáýletuly, Ulyqbek Esdáýlet, Serik Aqsuńqaruly, Esenǵali Raýshanov, Svetqali Nurjan sekildi dúrler pikir bildiripti. Tipti ana jy­ly Aqtóbe óńirinde jasaǵan iri iste­rimen eldiń esinde qalǵan osy topyraqtyń qadirli perzentteriniń biri Eleýsin Sa­ǵyn­dyqov oblysqa ákim bolyp bara jat­qanda Fariza apai: «Ana Ertaidy umyt­pańdar...» — degen kórinedi. Eleýsin Naý­ryzbaiuly sol amanatqa qiianat ja­saǵan joq...

...Iá, jyldar jyljyp barady. «Me­shin jyly Babataida týǵaly...» da alpys jyl zýlap óte shyǵypty. «Ómirim de óleńi­m­niń ózindei, Birde jaqsy, birde jaman shýmaǵy...». Ras qoi. Tek sol « birde jaq­sy, birde jaman» ómir joly uzara ber­gei.

Baýyrjan  BABAJANULY,

Aqtóbe qalasy