باسقاشا بولسا, قۇداي كەشٸرسٸن, بٸراق ماعان ەڭ تازا, ەڭ ادال ستۋدەنتتەر فيلولوگييا مەن جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸندە وقيتىن سيياقتى بولىپ كٶرٸنەدٸ.
بۇلاردى تٸپتٸ تانىمايتىن اقىندار ٷشٸن قىرىقپىشاق بولىپ ايتىسىپ: «پەلەنشە – ۇلى اقىن!», «تٷگەنشە – اقىن ەمەس!» – دەپ كەسٸپ ايتاتىن دا وسى ەكٸ فاكۋلتەتتٸڭ جٷگەرمەكتەرٸ. اقىنداردىڭ تۋعان كٷندەرٸن ٶز تۋعان كٷندەرٸنەن ارتىق تويلايتىندار دا سولار. «پەلەنشە اعامىزدى ٸزدەپ بارامىز…» دەپ رەسپۋبليكانىڭ كەز كەلگەن تٷكپٸرٸنە الاڭسىز تارتىپ كەتەتٸن ەپەندٸلەردٸ دە وسىننان تاباسىز. جەر-جەردەگٸ جاس تالانتتاردىڭ الماتىعا كەلگەندە جامباسپۇلسىز تٷسەتٸن «قوناقٷيلەرٸ» دە – وسى فاكۋلتەتتەردٸڭ جاتاقحانالارى.
ال بۇل ەكٸ فاكۋلتەتتٸڭ «ۆەشٸرلەرٸ» – ناعىز پوەزييا كەشتەرٸ. مۇقاعالي, تٶلەگەن, جۇمەكەن, قادىر, تۇمانباي, مۇحتار, مەيٸرحان, ەسەنعالي, ۇلىقبەك, تىنىشتىقبەك, گٷلنەرلاردىڭ ٶلەڭدەرٸ – «مۋزىكالىق سەلەمگە» اينالادى. سوسىن ەلگٸ «دٷرلەردٸڭ» ٶز ٶلەڭدەرٸنە كەزەك كەلەدٸ. كەيدە اقىنداردىڭ جۇرت بٸلە بەرمەيتٸن ٶلەڭٸن ٶز اتىڭنان وقىپ جٸبەرۋ مۇندا قىلمىسقا جاتپايدى. تەك تٸگٸسٸن جاتقىزا بٸلسەڭ بولدى…
جاقسى ٶلەڭنٸڭ جازىلۋى بۇلار ٷشٸن – ۇلى وقيعا. مٸندەتتٸ تٷردە اتاپ ٶتٸلەدٸ. ەرتەڭٸنە كٷللٸ كۋرس جاتقا وقيدى.
توقسانىنشى جىلداردا, بٸز وقىعان تۇستا دا, وسى ەكٸ فاكۋلتەتتەگٸ دەستٷر ساباقتاستىعى ٷزٸلگەن جوق. اعالارىمىز سالعان سوقپاققا بٸز دە تٷستٸك…
…كانيكۋلدان كەلگەن بەتٸمٸز. سىمسىز بايلانىس «سەندٸبەك جۇبانييازوۆ كەرەمەت ەكٸ ٶلەڭ جازىپتى…» دەگەن حابار تاراتتى. سەندٸبەك – اقتٶبە وبلىسى, ەيتەكە بي اۋدانىنان كەلٸپ, جۋرفاكقا تٷسكەن ساقا جٸگٸت. كٶپ سٶيلەمەيدٸ. گٷلنار سالىقبايعا ارناپ جازعان «جاسىل ٶلەڭ» دەيتٸن ٶلەڭٸمەن اتاعى شىعىپ تۇرعان كەز.
دەرەۋ سەندٸبەكتٸڭ بٶلمەسٸنە جەتتٸك. سەكەڭ بەلسٸنگەن جوق. دەپتەرٸن اشىپ, وقي جٶنەلدٸ:
جارىسسٶز
زور قوعامنىڭ, نە بەدەلدٸ كەڭەستٸڭ,
تٶراعاسى ەمەسپٸن.
ولاي-بىلاي بارعان كەزدە, ەرينە,
مەشينەمەن الىپ جٷرمەس مەنٸ ەشكٸم.
جازۋ, سىزۋ – ماعان قونعان باق, تالاپ,
دەرسٸز, بەلكٸم: «ال, نە جازدىڭ, ماقتان-اق».
ەتتەڭ, ەكەم حالىق جاۋى بولماپتى,
جازار ەدٸم بٸر پوەما... اقتاپ اپ...
قوزى باقتىم. ٷيرەك باقتىم. قاز باقتىم.
عاشىق بولدىم – تارتتىم سوندا ازداپ مۇڭ.
ديسسيدەنتتٸك ماعان قايدان بۇيىرسىن –
ٷكٸمەتكە قارسى ٶلەڭ جازباپپىن.
جازا قويار دەرەك تاپپاي مٷلدە مەن
قينالامىن. جينالىستا ٷندەمەن.
الماتىدان كەتٸپ قالعام ەرتەرەك –
جەلتوقساندا تانىسقام جوق تٷرمەمەن.
برەجنەۆ, اسىل زادام, قۇرمەتتٸم,
سٸزدٸ... جەنە قوناەۆتى ٷلگٸ ەتتٸم.
ٶكٸلٸمٸن دۋ قول سوققان دٷرمەكتٸڭ,
مەن – كٷرٸشتٸڭ قاسىنداعى كٷرمەكپٸن.
جينالىستا كٶبەڭسيدٸ كٶڭٸلٸم,
ماعان نازار اۋدارمايدى كٶپ ٸنٸم.
...جارىسسٶزدە ايتا سالار ەرلٸگٸ
ەمگە دە جوق, اي-حاي, مەنٸڭ ٶمٸرٸم.
گۋ ەتە قالدىق. «اقىل» دەپ اتالاتىن ەكٸنشٸ ٶلەڭٸ تٸپتٸ كەرەمەت ەكەن. ەسكەردەن كەلٸپ, جۇمىس ٸستەپ جاتقان جاس جٸگٸت اعالارىنىڭ: «كومسومول كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى بول...» – دەگەن ۇسىنىسىن قابىل الار-الماسىن بٸلمەي ەكەسٸمەن اقىلداسادى. ەكەسٸ: «بٸر كٷنٸ ورنىڭنان تٷسٸپ قالىپ, ۇيات بولار, ٶلەڭٸڭدٸ جازىپ جٷرە بەرسەيشٸ...» – دەپتٸ. بالا ەكە اقىلىن تىڭداعان...
مىنا ەكٸ ٶلەڭ بٸزگە قاتتى ەسەر ەتتٸ. ەڭ باستىسى, مۇندا سول تۇستا «مودا» بولعان قارا بوياۋ مٷلدە جوق ەدٸ. ەسەسٸنە, بٸردەن باۋراپ ەكەتەتٸن ەدەمٸ يۋمور, جەڭٸل ىرعاق بار. سەندٸبەككە قىزىعا قارادىق. ورنىقتى, جاي عانا جىميىپ قويىپ وتىرا بەرەتٸن جٸگٸتتٸڭ ٸشٸندە نەبٸر اسىل قازىنا جاتىر ەكەن عوي, شٸركٸن. قاراي گٶر ٶزٸن, ەسكەردە سەرجانت بولىپتى تاعى...
ەكٸ ٶلەڭ ستۋدەنتتەردٸڭ اراسىنا تەز تارادى. «ۆەشٸرلەردە» دە الدىمەن سول ٶلەڭدەر وقىلادى. «سەرجانت» سەندٸبەكتٸڭ اتاعى دٷركٸرەي باستادى. تەك...
...بٸر كٷنٸ ەلگٸ ەكٸ ٶلەڭ «قازاق ەدەبيەتٸنە» شىعا كەلگەنٸ. استىندا, نەگەدٷر, سەندٸبەك جۇبانييازوۆ ەمەس, ەرتاي اشىقباەۆ دەگەن پەميلە تۇر. «ە, ەلگٸ اقتٶبەدەگٸ اقىن عوي, بٸراق مۇنىسى نەسٸ, ٸنٸسٸنٸڭ ٶلەڭدەرٸن يەمدەنٸپ...». باسىما بٸرٸنشٸ كەلگەن وي – وسى. سەندٸبەكتٸڭ بەرٸمٸزدٸڭ «اۋزىمىزدى ۇرعانىن» كەيٸن بٸلدٸك قوي. «سەرجانتىمىز»: «ەرتاي اعامنىڭ ٶلەڭدەرٸ شىعىپتى...» – دەپ مەز.
ەندٸ ەرتاي اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸن ٸزدەپ جٷرەتٸن بولدىق. 1994 جىلى «جاس قازاقتا» «ۇيا» اتتى ٶلەڭٸ شىقتى. اياقالىسى مٷلدە بٶلەك. قازىبەك قۇتتىمۇراتۇلى ەكەلگەن گازەت قولدان-قولعا كٶشتٸ.
العا وزىپ كەتٸپ ايتايىن, كەيٸن ەرەكەڭنٸڭ «ۇيا» اتتى كٸتابى شىققاندا سول قازىبەك عاجاپ ماقالا جازدى. «جىلاپ وتىرىپ جازدىم...» دەيدٸ...
...اقتٶبە وبلىسى, تەمٸر اۋدانىنا قاراستى باباتاي دەگەن اۋىل بار. اۋىل ٸرگەسٸنەن سىلدىراپ باباتاي ٶزەنٸ اعادى. وسى كٸشكەنتاي عانا اۋىلدا داڭقتى جيەنالى قازٸرەت, قازاقتىڭ ەسٸندە اتاقتى «مەشٸن-تاۋىق» ەنٸمەن قالعان قىزىل اقىن, گەنەرال جانسەن كەرەەۆتەر دٷنيەگە كەلگەن. ەرتاي اشىقباەۆتىڭ كٸندٸك قانى دا دەل وسى توپىراقتا تامعان. باباتايدىڭ بويىندا اسىر سالدى. ەسەنبايدىڭ, مۇحتار قۇرماناليننٸڭ ٶلەڭدەرٸن, يدوش اسقاردىڭ ماقالالارىن وسى اۋىلدا جٷرٸپ وقىدى. ونىنشى كلاستى سول جىلداردىڭ ەڭ «مودنىي» كيٸمٸ كٷپەيكەمەن بٸتٸرگەن جاس تالاپكەر ەۋەلٸ اۋداندىق گازەتتە جۇمىس ٸستەدٸ. كەلەسٸ جىلى بٸر اعالارىنىڭ اقىلىمەن بٸلٸم ٸزدەپ, تورعاي استى. بارسا, ارقالىق پەدينستيتۋتىندا گۋمانيتارلىق پەندەردٸ وقىتاتىن فاكۋلتەتتەر جوق ەكەن. اڭعالدىق قوي, الدىن الا سۇراپ, زەرتتەپ الۋ دەگەن ويىنا دا كەلمەپتٸ. ال ماتەماتيكا مەن فيزيكاعا شاماسى كەلمەيتٸنٸ ٶزٸنە مەلٸم. اتتىڭ باسىن كەرٸ بۇرۋ ۇيات, تابىل قۇلىياس اعاسىنىڭ ٷيٸندە جاتىپ, وبلىستىق گازەتكە جۇمىسقا تۇردى. جازۋ-سىزۋدى مەڭگەردٸ. ودان ەسكەرگە كەتتٸ. كەرزٸ ەتٸكپەن ۆەنگرييانىڭ كٶشەلەرٸندە ويقاستادى. ەرەكەڭنٸڭ الماتىداعى «حان تەڭٸرٸ» باسپاسىنان شىعارعان قوس تومدىعىنىڭ 1-تومى «ەسكەردەن كەلگەن ستۋدەنت» اتانۋى تەگٸن ەمەس. قازمۋ-دٸڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتٸ اتاندى.
ەلقيسسا, بۇل كٸسٸنٸڭ قانداي ستۋدەنت بولعانىن كۋرستاسى, بەلگٸلٸ عالىم ماقسات تەج-مۇراتتىڭ «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» بيىلعى 17-سانىندا جازعان ماقالاسىنان وقىپ الارسىزدار, «الماتى جاقتا تۋعان قىز» تۋرالى دا بٸلەتٸنٸمٸز از, سوندىقتان بٸز ونىڭ اقتٶبەگە كەلگەن كەزٸنەن باستاپ ەڭگٸمەلەيٸك.
1982 جىلى ەرتاي اشىقباەۆ اقتٶبەسٸنە ورالدى. سىباي-سالتاڭ. اقىن اتى عانا بار. بٸر جاقسىسى, وبلىستىق گازەتتەگٸلەر مۇنى جاقسى بٸلەدٸ ەكەن. باس رەداكتور نۇرقايىر تەلەۋوۆ تانىستىرعان كەزدە اعالارىنىڭ بٸرٸ: «ٶي, بۇل جٸگٸت بٸزگە كەلمەۋٸ كەرەك ەدٸ. اقىن عوي, الماتىدا قالعانى جٶن بولار ەدٸ», – دەدٸ. «ە, اقتٶبەگە دە اقىن كەرەك ەمەس پە?» – دەدٸ تاعى بٸرٸ. ەڭ باستىسى, ۇجىم قۇشاق جايا قارسى الدى. مەدەنيەت بٶلٸمٸنە جۇمىسقا قابىلدانعان بوزجٸگٸتتٸڭ ماقالالارى تاستاي ەدٸ.
وسى كٷنٸ بٸز كٶپ جاماندايتىن سەبەت ٶكٸمەتٸنٸڭ جاس مامانعا دەگەن ىقىلاسى الابٶتەن ەدٸ عوي. جاڭا عانا جۇمىسقا تۇرعان ەرەكەڭنٸڭ العاشقى جالاقىسىنا قوسا جەردەماقىسى, كٶتەرمەاقىسى, قالاماقىسى بار بٸراز قارجى تيدٸ. بۇرىن بۇنداي كٶپ اقشا ۇستاپ كٶرمەگەن ونىڭ باسىندا ابدىراپ قالعانى دا راس. سوسىن قازمۋ-داعى اشقۇرساق ستۋدەنتتەر ەسٸنە تٷستٸ. دەرەۋ پوشتاعا بارىپ, سۆەتقالي نۇرجانعا 25 سوم اقشا سالىپ جٸبەردٸ. ول كەزدە بۇل – ەجەپتەۋٸر اقشا. اياقاستىنان مول بايلىققا كەنەلگەن سۆەتقالي بۇنىڭ نە «باتپانقۇيرىق» ەكەنٸن تٷسٸنە الماي باس قاتىرىپتى. سول كەزدە جۇماتاي جاقىپباەۆ كەلە قالادى.
– جۇماعا, اقتٶبەدەن ەرتاي 25 سوم جٸبەرٸپتٸ. نەگە سالعانىن تٷسٸنبەي وتىرمىن. ٶتكەندە بٸر كٸتاپتاردى سۇراپ جٷر ەدٸ, سونى الىپ, بەرٸپ جٸبەر دەگەندەگٸسٸ مە ەكەن? – دەيدٸ سۆەتقالي.
– ول اقشادان بٸردەڭە قالدى ما?
– تۇتاس قولىمدا تۇر.
– ەندەشە, ەۋەلٸ جاراتايىق تا. سوسىن ەرتايعا تەلەگرامما سالىپ جٸبەر.
– نە دەپ?
– بىلاي دە: «پولۋچيل دەنەجنىي پەرەۆود. نە پونيال. پوۆتوري, پوجالۋيستا...» ول كەزدە جەدەلحاتتار تەك بٸر تٸلدە جٶنەلتٸلۋشٸ ەدٸ عوي...
نەن شاھارداعى سايران كٷندەر, «الماتى جاقتا قالعان قىز...» دا, «بۇدان الماتىنى الىپ قالعان م.تالدىباەۆ پەن م.ٸزٸمۇلى» دا بٸرتە-بٸرتە ۇمىتىلا باستادى. جاڭا ورتانىڭ قىزىقتارى دا جەتەرلٸك ەدٸ. رەداكتسييادا سول تۇستا جاڭا عانا قازمۋ-دى بٸتٸرٸپ كەلٸپ, جۇمىسقا كٸرٸسكەن نۇرمۇحانبەت ديياروۆ, ساتىپالدى سەۋٸرباەۆ, ەلٸمباي ٸزباي سەكٸلدٸ جاس جٸگٸتتەر ىلعي بٶلەك قىدىراتىن. بەرٸنٸڭ دە جاڭا وتباسىلى بولعان كەزدەرٸ. ىلعي پەتەر جالداپ جٷرەتٸن جاس پەرٸلەرگە قالالىق ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمٸندە ٸستەيتٸن, اقىن باۋىرجان قۇرمانقۇلوۆ كەدٸمگٸدەي «كٶكە» بولدى. «ۆەشٸر» بٸتكەن نەگٸزٸنەن سونىڭ ٷيٸندە ٶتەتٸن.
جاس اقىنعا الماتىنى ۇمىتتىرا باستاعان قۇدٸرەت جاڭا ورتا عانا ەمەس ەدٸ. سەكرەتارياتتا ٸستەيتٸن سىمباتتى قارا تورى قىز بٸردەن كٶزٸنە تٷسكەن. ەسٸرەسە, ەدەمٸ قوس مەڭٸن كٶرگەندە: «مەن شيرازدىڭ پەك سۇلۋىن تەڭٸرٸمە تەڭەر ەم, بٸر مەڭٸنە سامارقان مەن بۇقارانى بەرەر ەم...» – دەگەن حافيز اتاسىنىڭ ٶلەڭٸن ٸشتەي كٷبٸرلەي بەرگەن. سول كٷبٸر اقىرى قاعازعا ٶلەڭ بوپ قۇيىلدى:
ەكٸ مەڭ
كٶكٸرەگٸم كٷپٸنگەندە كٷشتٸ ەدٸ,
ارمان قۋىپ اقتٶبەگە جەتٸپ ەم.
كٶزٸمە دە ەڭ الدىمەن تٷسكەنٸ,
اي سەۋلەلٸ جٷزٸڭدەگٸ ەكٸ مەڭ.
سانامداعى سۇلۋلاردى شەگەرەم,
سالتاناتپەن جارييا ەتەم دوسقا دا.
ەكٸ مەڭگە مەن تٶرت قالا بەرەر ەم,
بٸر مەڭ ٷشٸن بەرسە حافيز قوس قالا.
قولى جەتپەي قينالعان سوڭ اسىلعا,
ارماننان دا اسقاق ۇستاپ مۇراتىن.
جازۋشىلار وداعى جوق عاسىردا,
بٸر مەڭ ٷشٸن بولدى حافيز ۇلى اقىن.
كەۋدەسٸنٸڭ كەڭ سارايىن كٷيدٸرگەن,
بٸر مەڭ قۇنىن حافيز سولاي ٶتەسە.
ەكٸ مەڭٸ بار سۇلۋدى سٷيدٸم مەن,
ارتىق جىرلاۋ كەرەك ماعان ەكٸ ەسە.
ۋاي, دٷنيە-اي, حافيزدٸڭ اتاقتى ٶلەڭٸن ەستٸگەندە ەمٸر تەمٸر قاتتى اشۋلانىپتى دەسەدٸ. ال ەرتايدىڭ ٶلەڭٸ تاسقا باسىلىپ شىققاندا, سەلك ەتكەن ەشكٸم بولمادى. ەلدٸڭ باسشىسى تٷگٸلٸ, جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ شەنەۋنٸكتەر دە تىرس ەتكەن جوق. مەملەكەتتٸڭ «تەرريتورييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن» ويلاپ, اقىن ەسەنقۇل جاقىپبەكوۆ عانا شىر-شىر ەتتٸ:
اقىن-كٶڭٸل قاشان, سٸرە, قارتايعان?!
سٷيگەنٸنٸڭ مەڭٸن كٶرٸپ مارقايعان.
اقتٶبە, ورال, اتىراۋ مەن اقتاۋدىڭ,
گوركومدارى, ساقتانىڭدار ەرتايدان!
...ٶلەڭدە ايتىلعاننىڭ بەرٸ ٶمٸردە جٷزەگە اسا بەرمەيدٸ, ەرينە. «بەرەر ەم...» دەگەن — «بەرەم» دەگەن سٶز ەمەس قوي جەنە. «تٶرت قالا سىيلانۋعا تيٸس» قوس مەڭدٸ ارۋ كٶپ ۇزاماي اقىننىڭ جالدامالى پەتەرٸنٸڭ بوساعاسىن اتتادى. بارلىق قاتارلاستارى سەكٸلدٸ قالانىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸن «ارالادى». سٶيتٸپ جٷرٸپ, ەرٸنٸڭ قوناعىن كٷتتٸ. ازامات, ەليحان اتتى ۇلداردى ٶمٸرگە ەكەلدٸ. ەسەسٸنە «قوس مەڭ» تاريحتا قالدى. ەرەكەڭنٸڭ تۇڭعىش كٸتابى سولاي اتالدى.
«قوس مەڭ» بٸردەن وقىرماننىڭ نازارىنا ٸلٸكتٸ. 1988 جىلى وسى كٸتابى ٷشٸن ەرتاي اشىقباەۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعى شەكەرٸم قۇدايبەرديەۆ اتىنداعى سىيلىعىن يەلەندٸ. قاراعاندىلىق سۇراپىل اقىن سەرٸك اقسۇڭقارۇلى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ بەتٸنەن: «... «جالىن» باسپاسىنان تۇڭعىش كٸتابىن شىعارعان ەرتاي اشىقباەۆتى الىڭىز: ەدەبيەتٸمٸزگە ەلەمدٸك مەدەنيەتتٸ پوەزييانىڭ قادٸر-قاسيەتٸن بويىنا ەبدەن سٸڭٸرگەن, ەشكٸمگە ۇقسامايتىن جاڭا اقىن كەلدٸ!» – دەپ كٷللٸ وقىرماننان سٷيٸنشٸ سۇرادى.
سەكەڭ بٸر جىلدان سوڭ «لەنينشٸل جاس» گازەتٸندە شىققان «كٶكتەمنٸڭ يٸسٸ اڭقىعان گٷل» اتتى ماقالاسىندا: «اشىقباەۆ – اقىن. بۇل – فاكت» دەپ جەنە نىقتادى.
1989 جىلى ٶتكەن جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ كەڭەسٸندە عافۋ قايىربەكوۆتٸڭ: «بٸزدٸڭ توپتا قازاقستاننىڭ 5 وبلىسىن قامتىعان ون اقىن بولدى... اقتٶبەدەن كەلگەن اقىن ەرتاي اشىقباەۆ ەسٸمٸ ٶلەڭسٷيەر قاۋىمعا بەلگٸلٸ. بۇل وسى كەڭەسكە دەيٸن كٶرٸنگەن تالاپكەر. مەن ونى وسى توپتىڭ باسى دەپ ايتار ەم. ويى ەسەيگەن, قولتاڭباسى قالىپتاسقان اقىن. كٷردەلٸ ويدى كٶپ قۋاتىن جاس...» – دەۋٸ دە جاس اقىنعا بەرٸلگەن جوعارى باعا ەدٸ.
...توقسانىنشى جىلداردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىنداعى الاساپىران بٸراز اقىنعا قالامىن تاستاتتى. كٸتاپ شىقپايتىن, ٶلەڭٸڭ باسپاسٶز بەتٸن كٶرە بەرمەيتٸن جىلدار, ٷمٸتسٸزدٸك قاتتى شارشاتتى. ەرەكەڭ دە بٸراز ۋاقىت ٶلەڭ جازعان جوق. ەسەسٸنە گازەتتٸڭ قارا جۇمىسىنا جەگٸلدٸ. جەتٸ-سەگٸز ايلاپ جالاقى الماعان كەزدە دە وبلىستىق گازەتتەن قول ٷزگەن جوق. مەن بۇل كٸسٸمەن, مٸنە, وسى كەزدە جولىقتىم.
2000 جىلى مەيٸرحان اعام اقتٶبەدەن «التىن وردا» اتتى تەۋەلسٸز گازەت اشقاندا, «جاس الاشتاعى» دەۋرەن قۋات ەكەۋمٸز ەرە كەلدٸك. ەڭ ەۋەلگٸ شارۋامىز ەرتاي اقىنعا سەلەم بەرۋ بولدى. اعامىز جىلى شىرايمەن قارسى الدى. بٸراز ەڭگٸمەلەستٸك. ودان كەيٸن سەلەمٸمٸز تٷزۋ بولعانىمەن, قويان-قولتىق ارالاسىپ كەتە المادىق. كەيٸن بٸز «اقتٶبەگە», بۇل كٸسٸ «التىن ورداعا» اۋىستىق. تەك 2005 جىلى عانا بٸر ۇجىمدا تٸزە قوسىپ, جۇمىس ٸستەي باستادىق. سودان بەرٸ جۇبىمىز جازىلعان ەمەس. ٷيلەرٸمٸز جاقىن بولعاسىن, جۇمىسقا بٸرگە بارىپ, بٸرگە قايتامىز. قازان-تاباعىمىز دا ارالاسىپ كەتتٸ.
مەن وسى جىلدار ٸشٸندە ەرەكەڭدٸ جاقسى تاني تٷستٸم. كٶپ جەردە ول مەنٸ ارانداۋدان امان ساقتاپ قالدى. «بٸرەۋگە جاقسىلىق جاساي الماساڭ دا, جاماندىق جاساما». بۇل كٸسٸنٸڭ ٶمٸرلٸك ۇستانىمى – سول ەكەن. قاتتى اشۋلانعاندا ايقايلاپ الىپ, سوسىن مٷلدە ٷنسٸز قالاتىنى بولماسا, بٸرەۋدٸڭ سوڭىنا تٷسٸپ الىپ, جاۋلاسۋ بۇعان مٷلدە جات ەدەت. كەيدە بٸرەۋدٸ «كٶرە الماي» قالعان پەندەشٸلٸگٸن دە ارتىنان كٷلٸپ وتىرىپ ايتادى.
تانىمايتىن ادامعا ەرەكەڭ توماعا-تۇيىق جان بولىپ كٶرٸنەدٸ. شىنىندا دا ول كٶپ كٸسٸگە اشىلا بەرمەيدٸ. سٶز تىڭدامايتىن جەرلەردە كٶبٸنە ٷنسٸز قالادى. ٶز ورتاسىن تاپقاندا عانا سٶيلەيدٸ.
سىپا. ٷستٸنە قىلاۋ جۇقتىرمايدى. كيٸمدٸ ٶتە ۇقىپتى كيەدٸ. توپىليى ٷنەمٸ جارقىراپ تۇرادى. باسكيٸمٸنٸڭ استىڭعى جاعى جەلٸنٸپ قالماسىن دەپ جۇمىستاعى شكافىنا ارنايى بانكٸ ەكەلٸپ قويىپ, قۇلاقشىنىن سوعان «كيگٸزەدٸ».
ٷستەلٸنٸڭ ٷستٸ دە جىلان جالاعانداي تاپ-تازا. ارتىق قاعاز, شاشىلىپ جاتقان گازەت كٶرمەيسٸڭ. بٶلمەسٸندە ساعات پەن كٷنتٸزبەنٸڭ بولۋىنا, ولاردىڭ ورنالاسۋىنا قاتتى مەن بەرەدٸ. الدىندا مٸندەتتٸ تٷردە بٸرنەشە تٷستٸ قالامساپ پەن ۇشتالعان قارىنداش, ٶشٸرگٸش, سىزعىش بولادى. ماتەريال وقىعاندا, قولىنا قالام مەن سىزعىش الىپ وقيدى. تاقىرىپتىڭ استىن قارىنداشپەن سىزادى, قاتەنٸ قىزىل تٷستٸ قالامساپپەن بەلگٸلەيدٸ, ۋاقىتى مەن كٷنٸن قويادى, سٶيتٸپ, تاپ-تۇيناقتاي ەتٸپ ۇسىنادى. ال ٶز ماتەريالدارىن ٷيدە جازىپ ەكەلەدٸ.
ٶتە كٸدٸ. كەيدە تاڭەرتەڭ قاتتى ايقاي شىققاندا, بٸردەڭە بولىپ قالدى ما دەپ جەتٸپ بارساڭ, كەزەكشٸ نە كوررەكتور بٸر ٷتٸردٸڭ ورنىن ٶزگەرتٸپ, نە الىپ تاستاعان بولىپ شىعادى. باسقا ادام بولسا, بۇعان مەن دە بەرمەۋٸ مٷمكٸن, ال بۇل كٸسٸ ٷشٸن – تراگەدييا. سودان بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن كٸرجٸڭدەپ جٷرەدٸ.
ٶز پرينتسيپتەرٸ بار. جەكە شارۋاسىمەن بٸرەۋدٸڭ الدىنا بارا بەرمەيدٸ. تۋعان-تۋىس, جورا-جولداس, بالا-شاعانىڭ شارۋاسى دەگەندٸ تٸپتٸ ايتپاڭىز. ەركٸم ٶز مەسەلەسٸن ٶزٸ شەشۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. اينالاسىنداعىلار دا بۇنىڭ سول مٸنەزٸنە ٷيرەنگەن, ارتىق ەڭگٸمە ايتپايدى.
ال ەندٸ جۇمىستا وسىنداي مەتتاھام ەرتايىڭىز ٷي تٸرلٸگٸندە اسا پىسىق ەركەك ەمەس. كٶپ شارۋانى كٷلەي اپامىز ٶزٸ تىندىرا بەرەدٸ. توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ٷش بٶلمەلٸ ٷي العانشا, پەتەر ٸزدەپ تابۋ, وعان كٶشۋ دەگەن «مەسەلەلەردٸ» ٶزٸ شەشە بەرەتٸن بولىپتى. ەرەكەڭ تەلەفونمەن ايتىلعان ادرەسپەن ٷيدٸ تاۋىپ بارادى ەكەن. بٷگٸندە دە وتاعاسىنىڭ شاعىن اقتٶبە قالاسىنىڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ اعايىن-تۋىستىڭ ٷيلەرٸن تاۋىپ بارارداعى «كومپاسى» — كەلٸنشەگٸ. كٷلەي باردا ەشتەڭەگە باسىن اۋىرتپايدى.
ەپەندٸلٸگٸ دە جەتەدٸ. اقتٶبەدە «كولحوزنىي» دەپ اتالاتىن بازار بار. ٷلكەن دەپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. سەل ەسٸرەلەپ ايتساق, بەرگٸ شەتٸندەگٸ قاتىننىڭ ايقايىن ارعى شەتتەگٸ قاتىن ەستيتٸندەي-اق اۋماق. قۇدايا توبا, سول بازارعا كٸرگەن ەرەكەڭ اداسىپتى. شىعاتىن ەسٸكتٸ تابا المايدى. قاتتى ساسادى. مۇندايدا ادام جان-جاعىنان جٶن سۇرايدى عوي. ال بۇل كٸسٸ بٸردەن تەلەفونعا جارماسادى. «كٷلەي, قايداسىڭ ويباي, اداسىپ قالدىم...». «قاي جەردە تۇرسىڭ?». «مىناداي جەردە. «اپەلسين» دەگەن جازۋ بار....». «ا, ەندەشە, سول جەردەن كەرٸ بۇرىل دا, تۋرا جٷرە بەر...». ەرەكەڭ سودان كەيٸن ەلگٸ بازارعا كٸرمەيدٸ...
بۇل كٸسٸنٸ باياعى فەودال شالداردىڭ جۇرناعى دەسە دە بولادى. بٸردە كٷلەي قاتتى اۋىرىپ, تٷن ٸشٸندە جەدەل جەردەم شاقىرتادى. «شۇعىل اۋرۋحاناعا جاتقىزۋ كەرەك...» دەپتٸ دەرٸگەرلەر. اپامىز ەرەكەڭە بۇرىلادى: «بٸرگە جٷر, مەنٸ ورنالاستىرىپ كەلەرسٸڭ...» «قويشى, ۇيات ەمەس پە?» دەپتٸ بۇل كٸسٸ. «ٶي, نەسٸ ۇيات, مەن سەنٸڭ زاڭدى ەيەلٸڭ ەمەسپٸن بە?». «جوق, ۇيات, بارمايمىن...». اقىرى اپامىز جالعىز كەتەدٸ...
كٷلەكەڭ بۇنداي ەڭگٸمەلەردٸ ايتقاندا, ٸشەگٸڭ تٷيٸلەدٸ. كٷيەۋٸ دە ەڭگٸمە مٷلدە باسقا بٸرەۋ تۋرالى ايتىلىپ جاتقانداي, كٷلٸپ وتىرىپ تىڭدايدى.
...ادامنىڭ باسىندا نەشە تٷرلٸ جاعدايلار بولادى عوي. كەيدە تاستٷنەك قاراڭعىدا وتىرىپ, بويىڭدى ٷمٸتسٸزدٸك بيلەگەندە ەلدەقايدان بٸر جارىق سەۋلە تٷسەدٸ. ٶلمەگەن قۇلعا تەڭٸرٸنٸڭ بەرەرٸ كٶپ. انابٸر جىلداردا بۇل كٸسٸ دە بٸراز تورىقتى. جۇمىستان شىعىپ قالعان سەتتەر دە بولدى. ٶزٸن قوعامعا كەرەكسٸز سەزٸنگەن دە شاقتار ٶتتٸ باستان. سول تۇستا اقتٶبەدەگٸ «نوبەل» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان جۇماعاليەۆ ٶزٸ ٸزدەپ كەلٸپ, اقىننىڭ «ۇيا» اتتى جيناعىن شىعارىپ بەردٸ. ۇياداي ەدەمٸ, شاعىن كٸتاپ اشىقباەۆتىڭ كٶڭٸلٸن سەرگٸتتٸ, قولىنا قالامىن قايتا ۇستاتتى. سول جىلدىڭ (2004 جىلى) اياعىنا قاراي الماتىداعى «جازۋشى» باسپاسىنان «عاشىقتار مەكتەبٸ» اتتى جيناعى شىققاندا تٶبەسٸ كٶككە سەل عانا جەتپەي قالدى. تىنىسى اشىلدى. بۇل ٶلەڭدٸ, ٶلەڭ بۇنى ساعىنىپ-اق قالعان ەكەن.
2007 جىلى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىندا وسىعان دەيٸن فولكلورلىق تۇلعا سانالىپ كەلگەن قاراقىپشاق قوبىلاندىنىڭ تاريحي بولمىسى ناقتىلاندى. بۇل – ەل تاريحىنداعى بٸرٸنشٸ رەت بولعان جايت. اقتٶبە وبلىسى, قوبدا اۋدانى, جيرەنقوپا اۋىلىندا باتىرعا ارنالعان زەۋلٸم كەسەنە بوي كٶتەردٸ. ۇلان-اسىر توي جاسالدى. بٸر كەزدە مۇحتار ەۋەزوۆ, ەلكەي مارعۇلاندار ارمانداعان ٸسكە وسىلاي نٷكتە قويىلدى. مٸنە, وسى وقيعاعا ارناپ, ەرتاي اشىقباەۆ «قوبىلاندىنىڭ قونىسى» اتتى پوەما جازدى. ارعى زامان مەن بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ اراسىن جالعاعان, قوبىلاندى دەۋٸرٸنٸڭ اسقاق رۋحى مەن «اياعىمىزدا شٸدەر بولماسا دا, جٸلٸنشٸگٸمٸز قاقساي بەرەتٸن» (ەسەنعالي راۋشانوۆ, — ب.ب.) بٷگٸنگٸ كەيپٸمٸزدٸ دەل سۋرەتتەگەن پوەما, اۆتور جازعانداي, اقىننىڭ «ٶزٸ جايلى بٸر ٷزٸك داستانى» ەدٸ. فورماسى جاعىنان ەرەكشە, تٸلٸ قۇنارلى, سالماعى اتان تٷيەنٸڭ بەلٸن قايقايتاتىن داستاننىڭ باعاسىن بولاشاقتا ەدەبيەتتانۋشىلار بەرەدٸ دەپ ويلايمىن. ايتپاقشى, سول پوەما «جۇلدىز» جۋرنالىنا جارييالانعاندا, قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ: «ەرتايدىڭ پوەماسىن وقىپ جاتىرمىز...» دەپ ماعان زۆونداعانى بار. مەن ونى كٸرپيياز اقىننىڭ داستاندى ۇناتقانى دەپ تٷسٸندٸم.
ٶلەڭ – اقىننىڭ ايناسى. بٸراق اينا دا كەيدە كٸسٸنٸ زورايتىپ كٶرسەتەدٸ. ٶلەڭٸندە جالاڭتٶس باتىر, ٶمٸردە كٶپتٸڭ بٸرٸ بولىپ شىعاتىندار از ەمەس. ال مەنٸڭ اعامنىڭ ٶلەڭدەگٸ بەينەسٸ ٶمٸردەگٸسٸنەن اۋمايدى. ٶتٸرٸك كٷشەنۋ دەگەن بۇل كٸسٸدە جوق. قاشاندا بەكزات قالپىنان اينىمايدى. تٸپتٸ ەڭگٸمە ايتقاندا دا, بٸردەڭەنٸ قوسىپ ايتۋ دەگەن عادەتٸندە جوق. بەلگٸلٸ پۋبليتسيست, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى جانبولات اۋپباەۆ «SOS بەلگٸسٸ» اتتى ماقالاسىندا ەرەكەڭنٸڭ جوعارىدا ايتىلعان «جارىسسٶز» اتتى ٶلەڭٸن تۇتاس كەلتٸرە وتىرىپ: «...سوندىقتان دا كەيبٸرەۋلەرٸمٸز: «سول كەزدەن-اق «كٷرەسكەر ەدٸك» دەپ كٶپٸرٸپ جٷرگەندەي ەمەس, ەرتاي اشىقباەۆ ايتقانداي, مومىن ۇرپاقتىڭ ٶكٸلٸ بولعانىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك...» — دەپ اعىنان جارىلعانى بار. ايتپاقشى, كٶرگەندەردٸڭ ايتۋىنشا, «ەگەمەننٸڭ» باس رەداكتورىنىڭ ٷستەلٸنٸڭ ٷستٸندە تەمٸرحان مەدەتبەكتٸڭ «كٶك تٷرٸكتەر سارىنى» مەن ەرتاي اشىقباەۆتىڭ «ۇياسى» جاتادى ەكەن...
«ايتپا, دوستىم, تاقىرىپتىڭ تارلىعىن, مەنٸڭشە, ول — جارلى ۇعىم. مەن جالعىز-اق تۋعان جەردٸ سٷيەمٸن, سول ارقىلى سٷيەمٸن مەن بارلىعىن...» — دەيدٸ تٶلەگەن. سول ايتپاقشى, اقتٶبە ٶڭٸرٸندە ەرتاي ٶلەڭگە قوسپاعان تۇلعا, اۋىل از. ونىڭ ٶلەڭٸ بٸردە قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بولىپ كٷڭٸرەنسە, بٸردە ەلييا مولداعۇلوۆا بولىپ ەرلٸككە ٷندەيدٸ, ەندٸ بٸردە قازانعاپتىڭ كٷيٸ بولىپ تٶگٸلەدٸ, ەجٸباي مەن ارال بي بولىپ ارۋاق شاقىرادى, ىبىرايىم احۋن بوپ جوقتايدى. تٸپتٸ اقتٶبەنٸڭ «سانتەحنيك الپامىسى» مەن «فوتوتٸلشٸ حايرەدەنٸنە» دەيٸن «ٶلەڭگە كٸرٸپ» كەتەدٸ.
الدارىنا كەلگەن جاس تالاپكەردٸڭ اقتٶبەدەن ەكەنٸن ەستٸگەندە استانالىق نەمەسە الماتىلىق قالامگەرلەردٸڭ: «ە, ەرتايدىڭ اۋىلىنان ەكەنسٸڭ عوي...» – دەيتٸنٸن جيٸ ەستيمٸز. دەمەك, قالام ۇستاعان قاۋىم ٷشٸن اقتٶبە, ەڭ الدىمەن, ەرتايدىڭ اۋىلى!
ٶلەڭدەرٸنەن اقتٶبە وبلىسى اۋماعىندا ٶسەتٸن بارلىق ٶسٸمدٸكتٸڭ يسٸ اڭقيتىن ەرتايدىڭ شىعارماشىلىعىندا ويىل مەن قيىلدىڭ, ىرعىز بەن تورعايدىڭ, جەم مەن ساعىزدىڭ, قوبدا مەن باباتايدىڭ, ەلەك پەن قارعالىنىڭ جىلى اعىسى بار. اشىقباەۆتىڭ ون كٸتابى قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ داريياسىنا وسى ون ٶزەن بولىپ قوسىلدى. ەندەشە, اقتٶبەنٸڭ «ەرتايدىڭ اۋىلى» ەكەنٸنە, ونىڭ ەسٸمٸ ەدەبي ورتا ٷشٸن ٶڭٸردٸڭ تٶلقۇجاتىنا اينالعانىنا تاڭعالۋعا بولمايدى.
2000 جىلى اقتٶبەگە وسى ٶڭٸردٸڭ تۋماسى, ٸرٸ اقىن, كٶرنەكتٸ پۋبليتسيست مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى كەلگەلٸ وبلىستىڭ مەدەني ٶمٸرٸندە بٸراز ٶزگەرٸستەر بولدى. مەكەڭنٸڭ مۇرىندىق بولۋىمەن وسى ەلدە تۋىپ-ٶسكەن ارعى-بەرگٸ جىراۋلاردىڭ, اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى توپتالعان «جەدٸگەر» اتتى انتولوگييا, ەلييا مولداعۇلوۆانىڭ 80 جىلدىعىنا ارناپ فوتوالبوم مەن قوس تومدىق, احمەت جۇبانوۆتىڭ 100 جىلدىعىنا ارنالعان بٸر تومدىق, «اقتٶبە كٸتاپحاناسى» سەريياسىمەن ەزٸرگە 24 كٸتاپ جارىق كٶردٸ. وسىنىڭ بەرٸن قۇراستىرىپ, رەداكتورلىق ەتكەن – ەرتاي اشىقباەۆ.
وسى ٶڭٸردٸڭ داڭقتى پەرزەنتتەرٸنٸڭ مەرەيتويلارىن تٷگەندەپ ماقالا جازاتىن دا, كٸتاپحانالار ۇيىمداستىرىپ جاتاتىن تٷرلٸ شارالاردىڭ قوناعى بولىپ, ٶڭٸردٸڭ عانا ەمەس, ۇلتتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعالاردى تىنىمسىز ناسيحاتتايتىن دا – وسى اشىقباەۆ.
ەرتاي اشىقباەۆتىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ – بالالار ەدەبيەتٸنە قوماقتى ٷلەس قوسقاندىعى. بٸزدٸڭ وسى سالادا جازاتىن قالامگەرلەرٸمٸزدٸڭ بٸر كەمشٸلٸگٸ, سول باياعى ٶزٸ بالا كٷنگٸ جايتتاردى, سول شاقتارداعى سەزٸمدەردٸ قاعازعا تٷسٸرەدٸ. كومپيۋتەر عاسىرىنىڭ بالاسى ونى تٷسٸنە بەرمەيدٸ. ال ەرەكەڭنٸڭ ٶلەڭدەرٸندە دەل بٷگٸنگٸ كٷن, بالانىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸ بار. «تٸلگە جەڭٸل, جٷرەككە جىلى تيەتٸنٸ...» دە سودان بولسا كەرەك.
ەرتاي اشىقباەۆ قازاق تٸلٸندە «سٶيلەتكەن» حۋان رامون حيمەنەس, ياروسلاۆ سەيفەرت, ستەفان گەورگە, گەرمان گەسسە, پاۋل تسەلان, راينەر مارييا ريلكە, زبيگنەۆ حەربەرت, ۋيليام باتلەر يەتس, دجون كيتس سيياقتى ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيكتەرٸنٸڭ شىعارمالارى ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتٸپ, سان تٷرلٸ بوياۋ قوستى. ال ونىڭ قاتارلاستارى تۋرالى جازعان ماقالالارى توپتاستىرىلعان كٸتابىن ەڭ كٸدٸ وقىرماننىڭ ٶزٸ جىلى قابىلدادى.
ەرتاي – ٶنٸمدٸ جازاتىن اقىن. «شٸركٸن, بارشىلىققا نە جەتسٸن...» دەپ قادىر اعام ايتپاقشى, ٶلەڭٸ دە, ەدەبيەت تۋرالى ماقالالارى دا جەتەرلٸك. سول كٶپ ٶلەڭنٸڭ بەرٸ ٶزٸنە ۇناي بەرمەيدٸ. سونى ٷنەمٸ ايتىپ جٷرەتٸن. بيىل قىستا سۋىق تيٸپ, قاتتى اۋىرعاندا ٷش مىڭ جولعا جۋىق ٶلەڭٸنٸڭ كٶزٸن قۇرتىپتى. ٷيدەگٸ قاعاز كٷيٸندەگٸسٸن عانا ەمەس, دەمالىس كٷنٸ جۇمىسقا كەلٸپ كومپيۋتەردەگٸ نۇسقاسىن دا تولىق جويىپتى. بۇل دا كٶپ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتٸن ەرلٸك!
ونىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ەر جىلداردا عافۋ قايىربەكوۆ, مارفۋعا ايتقوجينا, زەينوللا سەرٸكقاليەۆ, ەبٸش كەكٸلبايۇلى, فاريزا وڭعارسىنوۆا, كٷلەش احمەتوۆا, مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى, ۇلىقبەك ەسدەۋلەت, سەرٸك اقسۇڭقارۇلى, ەسەنعالي راۋشانوۆ, سۆەتقالي نۇرجان سەكٸلدٸ دٷرلەر پٸكٸر بٸلدٸرٸپتٸ. تٸپتٸ انا جىلى اقتٶبە ٶڭٸرٸندە جاساعان ٸرٸ ٸستەرٸمەن ەلدٸڭ ەسٸندە قالعان وسى توپىراقتىڭ قادٸرلٸ پەرزەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ ەلەۋسٸن ساعىندىقوۆ وبلىسقا ەكٸم بولىپ بارا جاتقاندا فاريزا اپاي: «انا ەرتايدى ۇمىتپاڭدار...» — دەگەن كٶرٸنەدٸ. ەلەۋسٸن ناۋرىزبايۇلى سول اماناتقا قييانات جاساعان جوق...
...يە, جىلدار جىلجىپ بارادى. «مەشٸن جىلى باباتايدا تۋعالى...» دا الپىس جىل زۋلاپ ٶتە شىعىپتى. «ٶمٸرٸم دە ٶلەڭٸمنٸڭ ٶزٸندەي, بٸردە جاقسى, بٸردە جامان شۋماعى...». راس قوي. تەك سول « بٸردە جاقسى, بٸردە جامان» ٶمٸر جولى ۇزارا بەرگەي.
باۋىرجان باباجانۇلى,
اقتٶبە قالاسى
"ايقىن" گازەتٸ
