Bank degenimiz ne ózi? Qala kóshelerinen aiaq bassań mańdaishasynda «Alfa bank», «Kaspii bank», «Evraziialyq bank» degen jazýy bar ǵimarattardan kóz súrinse, qoǵamdyq kólikter men saýda oryndarynda «Kto molodets? ATF bank molodets!» degen jarnamalardan qulaǵyń tunady. Kóshedegi qaptaǵan bannerler men ekrandardan súikimdi qyzdyń nesie alýǵa shaqyrǵan jarnamasyn kórgende eriksiz nesie alýǵa bankke tartyp ketkiń keledi. Bizge bank nesie rásimdeitin, jalaqy beretin oryn retinde tanys. Al, shyn máninde onyń elimizdegi búgingi damý deńgeii qandai? BQO banktik júiesiniń jaǵdaiy qalai? Osyǵan toqtalsaq.
Bank tarihy
Bank - qarapaiym tilmen jetkizgende aqsha qarjylary men qorlaryn jinaqtaý, nesie berý, memleketter, kásiporyndar, mekemeler men jeke adamdar arasyndaǵy ózara tólemder men aqshalai esep aiyrysýda deldaldyqty júzege asyrý, aqshanyń belgili bir túrin ainalymǵa qosý, aqsha men qundy qaǵazdar shyǵarý, altynmen, sheteldik valiýtamen túrli operatsiialar jasaý syndy qyzmetter atqaratyn qarjy mekemesi. Al endi bank uǵymyna toqtalatyn bolsaq, “Bank” sózi aǵylshyn tilinen aýdarǵanda “banko” “aiyrbas ústeli” degendi bildiredi. Tarihqa úńilsek, Qazaqstan tarihyndaǵy alǵashqy bank 1871 jyly Petropavlda ashylǵan eken. Bankter keiin Semeide (1907 j.), Aqtóbede (1910 j.), Pavlodarda (1914 j.), Vernyida (1912 j.), Óskemen men Zaisanda (1914 j.) jumys istegen. Memlekettik bank bólimsheleri bolmaǵan aýdandarda qazynalyq bank qyzmet atqardy. Al Keńes úkimeti kezinde Qazaqstannyń óziniń banktik júiesi bolǵan joq, sebebi respýblika aýmaǵynda KSRO-nyń ortalyqtandyrylǵan nesie júiesiniń filialdary men bólimderi qyzmet etti. Sondyqtan Qazaqstanda bank júiesiniń qalyptasýy men damýy qazan tóńkerilisine deiingi patshalyq Reseidiń jáne KSRO-nyń bank júiesiniń tarihymen tyǵyz bailanysty. Qazaqstanda bankter qalyptasýynyń 2-shi kezeńi táýelsizdik jyldarynan bastaý aldy. Qabaǵy qatýly qariiadai naryq keldi. Dál osy kezde bankterdiń paida bolýy jańbyrdan keiingi qaptaǵan sańyraýqulaqtai áser qaldyrdy. Tarihi derekterge súiensek, olardyń sany 1991 jyly-72, 1992 jyly-150-ge jýyq bolǵan. Qazirgidei ekiniń biriniń aýyzynan estitin nesie, depozit degen uǵym eshkimniń sanasyna uialai qoimaǵan shaq edi. Sebebi mynaý. Másele - bankterdiń sanynda emes, olardyń óz jumysyn sapaly ári tiimdi atqara alýynda. 1993 jyly elimizde 240 bank bolypty. Biraq olardyń kópshiligi óz fýntsiiasyn oryndaýǵa dármensiz edi. Eldegi eń iri bank sanalatyn «Turanbank» jáne «Alem bank Qazaqstanda» da jaǵdai máz emes edi. Olardyń qyzmeti eldegi ekonomikalyq jaǵdaiǵa birshama yqpal etetin bolǵandyqtan Ulttyq banktiń usynysymen memleket eki bankti de satyp aldy. 1997 jyly eki uiymnyń birigýinen «TuranAlemBanki» paida boldy. Jalpy alǵanda UB qatań talaptar qoia bilip, qarjylyq operatsiia oryndaýǵa múmkindigi joq bankterdi biriktirý arqyly bank sektoryn «tazalady». Iaǵni halyqaralyq standarttarǵa sai joǵary kapitaldy bank qyzmetteriniń jańa kezeńi bastaldy. Eldegi bankterdiń qarqyndy damý kezeńi 2000 jyldan beri qarai boldy. Bankter naryqqa birtindep enip, halyqpen tyǵyz jumys istei bastady.
Batys Qazaqstan oblysynda bankterdiń tarihy sonaý HÚIII ǵasyrdan bastaý alady. 1867 jyly Edil men Jaiyq aralyǵyn turaqtaǵan halyqqa saýda-sattyq naryǵyn damytý jáne eldegi qarjy saiasatyn turaqtandyrý úshin Jáńgir han Bókei handyǵynda «Kaznacheistvo» mekemesin ashqan bolatyn.
Qazirgi tańda elimizde 33 ekinshi deńgeili bank qyzmet atqarsa, Batys Qazaqstan oblysynda 14 ekinshi deńgeili bank óz filialdary arqyly jumystaryn júrgizýde. Biz óńirdegi bank filialdarynyń jumysymen tanysqan bolatynbyz.
Ulttyq bank – turaqtylyq kepili
Óńirdegi bank uiymdarynyń basyn qosqan retteýshi - Ulttyq Banktiń BQO filialy. Ol óńirdegi qarjy sektorynyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi. Ulttyq bank BQO filialynyń direktory Q.Qulbaraqovtyń aitýynsha, oblys aýmaǵynda ekinshi deńgeidegi bankterdiń 14 filialy, bank filialdarynyń 68 bólek úi-jailary, 20 saqtandyrý kompaniiasynyń 22 filialy, qolma-qol shetel valiýtasymen aiyrbastaý operatsiialaryn uiymdastyrýǵa litsenziialary bar 34 zańdy tulǵa, 119 aiyrbastaý pýnkti, sonyń ishinde 68-i ekinshi deńgeidegi bankterdiń, 49-y ýákiletti uiymdardyń, 2-i poshta bailanysy uiymynyń pýnktteri, filialda eseptik tirkeýden ótken 9 mikroqarjylyq uiymdar qyzmet atqarady. Bank filialynda mamandardyń 83 paiyzy joǵary bilimdi, bes adam qarjy jáne ekonomika salasy boiynsha magistratýra bitirgen. Filialdyń jeti qyzmetkeri «Qazaqstan Respýblikasy Ulttyq bankine eńbegi sińgen qyzmetker» mártebesine ie. Filialda 20 jyldan beri qyzmet atqaryp kele jatqan L.Rogova, N.Rysqaliev, M.Soldatova, D.Shúiinshálieva, A.Erǵalieva, B.Álieva, M.Dúisenǵaliev, L.Istomina belsendi eńbek etip, oblystyń bank salasynyń damýyna úles qosýda. 1998 jyly qarasha aiynda ulttyq valiýta - teńgeniń ainalysqa engizilýiniń 5 jyldyǵyna arnap ashylǵan murajai jumys isteidi. Murajaiǵa óńirdegi bank júiesiniń qurylý jáne damý tarihy, táýelsiz memleketimizdiń ulttyq valiýtasyn engizý kezeńderi, Ulttyq banktiń júrgizip otyrǵan aqsha-nesie saiasaty, Qazaqstan Teńge saraiy shyǵaratyn baǵaly monetalar týraly syr shertetin buiymdar qoiylǵan.
2017 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdai boiynsha oblysta ainalymdaǵy tólem kartochkalarynyń sany 500,6 myń dana (2016 jyldyń sáikesti kúnimen salystyrǵanda 2,2%-ǵa kóp), kartochka ustaýshylar sany 455,9 myń adam qurady (2,2%-ǵa artqan). Oblysta 365 bankomat (1,4%-ǵa kóp), 3951 POS-terminal (17,9%-ǵa artqan), 49 banktik kiosk (31,0%-ǵa az) jumys isteidi.
Filial altyn jáne kúmisten jasalǵan investitsiialyq jáne kollektsiialyq monetalardy satýdy júzege asyrady. 2017 jyldyń qańtar - qyrkúieginde qundy metaldardan jasalǵan 371 moneta satyldy. 2017 jyly Ulttyq Bank «Qazaqstannyń florasy men faýnasy» monetalar seriiasynan «Greig qyzǵaldaǵy», «Shyǵys kúntizbesi» seriiasynan «It jyly», «Qazaqstan halqynyń ertegileri» seriiasynan «Nemis ertegisi» (Bremen mýzykanttary), «Respýblika igiligi» seriiasynan «Altyn dán dalasy», «Qazaqstannyń beineleý óneri» seriiasynan «Y. Altynsarin», sondai-aq «Igilik monetasy» («Tasbaqa») monetalaryn shyǵardy.
Halyqqa arnalǵan tazartylǵan altyn quimalardy satý men satyp alý baǵdarlamasy júzege asyrylýda. Altyn quimalardy Qazaqstan teńge saraiy daiyndady jáne 10, 20, 50 jáne 100 gramm bolyp tórt túrde usynylady. Qazirgi kezde Oral qalasynda altyn quimalardy Qazaqstannyń Halyq banki, Eýraziialyq bank jáne Tsesnabank filialdarynan satyp alýǵa bolady.
«Kaspii bankke» senim mol
Kelesi bas suqqan bank kórsetiletin qyzmettiń aýqymy men sapasy jóninen halyq arasynda úzdik dep tabylatyn «Kaspii bank» boldy. Biryńǵai kiim úlgisindegi bank qyzmetkeri suhbat barysynda banktiń qyzmeti jóninde tolyq málimet berdi. Jalpy bul bank qashan da qyzmet sapasyn arttyryp, birqalypty damýǵa den qoiǵan konservatorlyǵymen erekshelenedi. «Kaspii banktiń» komandasy kórshi naryqtardy baǵyndyrmasa da, el ishinde qazaqstandyqtar men qazaqstandyq bizneske erekshe mán beredi. Mundai sheshimniń sebebi de qarapaiym. Turǵyndardyń jaqsy bank qyzmeti men senimdi qarjy seriktesine muqtajdyǵy. 1 millionnan astam adam búginde «Kaspii banktiń» klienti, sonyń ishinde 8 myńnan astamy orta jáne shaǵyn kompaniialar. Bank - eń iri filialdar jelisiniń birin qurdy jáne adamdar kóptep saýda jasaityn úlken dúkenderdiń kez-kelgeninen «Kaspii banktiń» qyzmetkerlerin kezdestire alasyz. Bank kassalyq esep aiyrysý qyzmeti, nesie, depozit, taǵy basqa birneshe qyzmetterdi júzege asyrady. Sonyń ishinde bank klientke qyzmet kórsetý sapasy men shapshańdyqqa asa mán beredi. Batys Qazaqstan oblysynda «Kaspii bank» AQ-nyń 50-den astam bólim-bólimsheleri bar. Munda 200-den astam adam qyzmet etedi. Irili-usaqty saýda oryndarynda 500-diń ústinde terminaldar jumys jasaidy.
Aldymen meni banktiń depozit júiesi qyzyqtyrdy. Bul bankte depozit ashýdyń artyqshylyqtary mol. Depozittiń sharttary óz depozitińiz boiynsha kez kelgen ýaqytta: komissiiasyz, aiyppulsyz jáne syiaqyny joǵaltpai qarajat salýǵa jáne alýǵa múmkindik beredi. «Kaspii bank» - 2008 jyldyń 31 qazanynan bastap depozitterge mindetti kepildik berý júiesiniń qatysýshysy. Bankte depozit ashý ońaidyń ońaiy. Ol úshin jeke kýáligińizdi alyp, aptanyń kez kelgen kúni, tipti demalys kúnderi kelip, úsh jerge qol qoisańyz jetip jatyr. Aitpaqshy, depozitti kez-kelgen ýaqytta, kez-kelgen terminaldan salasyz. Ol úshin barlyq jaǵdai jasalǵan.
«Bank Tsentr Kredit» alǵashqy kommertsiialyq banktiń biri
1988 jyldyń 19 qańtarynda qurylǵan «Bank Tsentr Kredit» aktsionerlik qoǵamy Qazaqstandaǵy alǵashqy kommertsiialyq bankterdiń biri bolyp tabylady. Banktiń negizgi maqsaty – klientterge jańa ónimder men qarjylyq qyzmet túrlerin usyna otyryp, sapaly qyzmet kórsetý. Qazaqstanda keń taralǵan bank jelisi klientterge barlyq qajetti qyzmetter men ónimderge erkin qol jetkizýge múmkindik beretin 20 filialdan, 180 bólim-bólimsheden, 541 bankomat pen 1350 pos-terminaldardan turady.
Banktiń «BS Invest» AQ aktivterdi basqarý jónindegi brokerlik dilerlik qyzmeti, «Ortalyq Lizing» JShS jáne «Jinaqtaýshy zeinetaqy qory» AQ, Resei Federatsiiasymen enshiles «Bank BTsK-Moskva» banki men Qyrǵyzstan jáne Ýkrainada ókildikteri bar.
«Bank Tsenrt Kredit» AQ Oral qalasyndaǵy filialynyń kassalyq operatsiialar bóliminiń basshysy Aqmaral Erǵalievanyń aiýtynsha, filial 1991 jyldyń qarasha aiynda ashylǵan. Filialdyń alǵashqy keńsesi Dostyq dańǵyly boiyndaǵy ǵimaratta ornalasqan. Bul 100 sharshy metrlik shaǵyn bólmede tek 10 qyzmetker jumys istedi. Klienttik baza tek 10 uiymnan jáne 25 jeke tulǵadan quraldy. Ol kezde banktiń nesielik jáne depozittik qory is júzinde nóldik deńgeide boldy. Bul qiyn jáne qyzyqty kezeń bolatyn.
Birtindep klienttik baza ósti. Filialdyń alǵashqy klientteriniń arasynda «№1 KSK», «Aeroflot» agenttigi, «Kómek» saqtandyrý kompaniialary boldy. Osy klientterdiń arqasynda filial óziniń tabysyn arttyryp, óz salymshylary men qaryz alýshylary arasynda senim men qurmetke ie bola bastady. Klienttik baza ósken saiyn filial ósip, keńeie bastady. Filial jańa ǵimaratqa kóshýge múmkindik aldy. Jańa keńse Proletarskaia kóshesi men Dostyq dańǵyly qiylysynda ornalasty. 1998 jyly «Bank Tsentr Kredit» AQ «Turǵynúiqurylysjinaq» JAQ-men birigýine orai filial keńsesi qala ortalyǵynda ornalasqan keń de jaily «Odaqtar úii» ǵimaratyna kóshti. Munda bank qyzmeti ulǵaiyp, filial qyzmetkerleri eki esege kóbeidi. Klientter bank qyzmetterimen qatar jańadan qurylǵan «Kapital» JZQ AQ-nyń aimaqtyq keńsesinen zeinetaqymen qamsyzdandyrý boiynsha keńes ala bastady. 2008 jyly «Bank Tsentr Kredit» AQ Ońtústik Koreianyń «Kýkmin» bankin jarǵylyq kapitalǵa engizgennen keiin jańa jahandyq deńgeige kóterildi. Filial halyqqa jáne biznes-klientterge qyzmet kórsetý úshin yńǵaily operatsiialyq bólmelerdi usyndy. 2009 jyly filialdyń ortalyq keńsesi qalanyń ortalyǵynda ornalasqan 4 qabatty záýlim de jańa zamanaýi ǵimaratqa kóshti.
Búgingi tańda bank qarjylyq qyzmetterdiń tolyq múmkindigin usyna otyryp, óziniń qyzmetkerleri men klientteri úshin seminarlar, treningter júrgizedi. Bank kommertsiialyq kompaniialarǵa da, qarapaiym azamattarǵa da qolaily qyzmet kórsetý úshin barlyq jaǵdaidy jasaidy. Bank qyzmetkerleri biryńǵai jastardan quralǵan. Oral qalalyq filialynda 160-qa jýyq menedjer jumys istese, árqaisysy óz jumysynyń bilikti mamandary. Filialda 7 qurylymdyq bólimshe bar, olardyń bireýi Aqsai qalasynyń turǵyndaryna qyzmet etedi. Qazirgi tańda Oral filialynda jeke tulǵalar men jeke kásipkerler, sharýa qojalyqtary jetekshilerine banktik shot ashý, tenderlik kepildikter alý, syrtqy ekonomikalyq kelisimsharttardy tirkeý jáne valiýtalyq tólemderdi júrgizý boiynsha barlyq qyzmet túrlerin kórsetedi. Oblys aýmaǵynda táýlik boiy qyzmet kórsetetin 41 bankomat jumys jasaidy.
2011 jyly Oral filialy óziniń 20 jyldyǵyn atap ótti. Banktiń ózindik bedeli, kórsetiletin qyzmetterdiń sapasy jáne banktiń jumys isteý qaǵidalary filialdyń Batys Qazaqstan oblysynyń qarjy naryǵyndaǵy ornyn ustap turýǵa múmkindik beredi. «Bank TsentrKredit» AQ-nyń filialy kóp jyldar boiy aimaq klientteri úshin shynaiy senimdi seriktes boldy.
Búginde banktiń Oral filialy respýblikadaǵy 20 filialdyń ishinde kóshbasshy banktiń biri. Óńirdegi filialdyń naryqtyq úlesi biznes klientterdi nesielendirý boiynsha 40 paiyzǵa, tólem kartochkalary boiynsha 12 paiyzǵa, halyqtyń salymy boiynsha 14 paiyzǵa jetti. Sondai-aq, Oral filialy basqa da banktik ónimderge qol jetkizdi. Bank jumysynyń alǵa basýy klienttik bazaǵa tikelei bailanysty. Bank óziniń alǵashqy klientteri «Ýniverteks» JShS, «Orda» JAQ, «Batys Bolashaq» JShS, «Petform» JShS, «Aqas» ShQ-men áli kúnge birlese jumys jasap keledi. Sondai-aq, búginde filial BQO-daǵy iri-iri birneshe kompaniialarǵa qyzmet kórsetedi. Olardyń arasynda «Oral-terminal» JShS, «Gidromash-Orion»JShS, GK «Hladolend» JShS, «Ýralmetallinvest» JShS bar.
Bank qyzmetkerlerimen ǵana emes, eń aldymen klientterimen tanymal. Eger damý jolynyń basynda filial 10 zańdy tulǵa men 25 jeke tulǵaǵa qyzmet kórsetse, búginde olardyń sany 2600 zańdy jáne 69542 jeke tulǵaǵa jetti. Tiisinshe salanyń basqa da kórsetkishteri ósti. «Bank Tsentr Kredit» AQ «Damý» qorynyń shaǵyn jáne orta biznesti, aýylsharýashylyq jobalaryn qarjylandyrýǵa qatysady. Bank búginde «Damý» kásipkerlikti damytý qorynyń senimdi áriptesterine ainaldy. Bank atalmysh qormen 10 baǵdarlama boiynsha shart jasasyp, yntymaqtastyqta jumystanýda. Bank «Jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boiynsha 11 jobany qarjylandyryp, óńirde iri investitsiialyq jobalardyń iske asýyna atsalysty. Atap aitsaq, «Oral gaztýrbinalyq elektr stantsiiasy» JShS-ine 54 MVt gaztýrbinalyq elektr stantsiiasyn, «Kásipkerlikti qoldaý» JShS-ine sporttyq saýyqtyrý kesheniniń qurylysyn, «Talap-qurylys» JShS-ne fitnes ortalyǵynyń qurylysyn qarjylandyrsa, «Bolashaq» JK-niń «Bolashaq» til úiretý oqý ortalyǵyn ashýǵa, jeke kásipker Evgenevanyń konditer ónimderin óndirý isine úlesin qosty.
Iia, naryq zamanynda ár banktiń damýy árqily. Qalai bolǵanda da bizdegi banktik júie Evropa naryǵyn baǵyndyrmaǵanmen Ortalyq Aziiada ózindik bedelge ie. Olardyń qatarynda «Sberbank», «Halyq bank» syndy bankterdi ataýǵa bolady. Al bizdi BQO-daǵy bankterdiń jańa tehnologiiada damýy, qyzmet sapasynyń joǵarylyǵy erekshe tańǵaldyrdy. Taǵy bir aita ketetin erekshelik, bank salasyndaǵy qandastarymyzdyń memlekettik tilde qyzmet kórsetýi.
– Qazaqstan Respýblikasyndaǵy bank júiesiniń damýy halqymyzdyń ósip-órkendeýine, ekonomikasynyń damýyna, eldegi qarjy naryǵynyń órkendeýine tigizetin paidasy zor. Sońǵy birneshe jylda, ásirese 2000 jyldan bastap bank júiesi qarqyndy damýda. Degenmen bank júiesine memlekettik qoldaý áli de jetkiliksiz dárejede bolyp otyr, - deidi bank salasy mamandary. Mundai kemshilikterdi joiý úshin bank júiesinde jańa baǵdarlamalar, reformalar júzege asýy tiis. Sonda ǵana bank naryqqa emes, halyqqa qyzmet kórsetetin orynǵa ainalary haq.
Nadejda ESETOVA,
Batys Qazaqstan oblysy
