Baisyn qyr. Qudai da umytqan kári qystaqtyń oń jaǵynda shaǵyn ózen ornalasqan. Beti tunyq, balyǵy baqadai shýlaidy. Erke ózenniń betkeiinde áldene qaraýyta qalsa, ol basy órtenip, túbirtegi ǵana qalǵan kúielesh qara aǵash dep bilińiz. Túbirtek ishi qojyraǵan jándik. Súlesoq qara tomardan ózge tutas álem baryn, júz miliardqa jýyq galaktika, Kún sekildi jaryq shashqan dene, aspannyń áshekeii ispetti súmbile, úrker, qosar juldyz, úiirjuldyz temirqazyq syndy miliondaǵan juldyzdar baryn, jer degen ǵalamshar ishinde adam degen qos aiaqty tirshilik iesi meken etetinin áldebir kúsh kelip aita qalsa, qýys ishindegi jándikter buǵan múlde senbes edi. Bálkim ishegi túiilgenshe kúler edi ondaida. Tek árqaisy ózdi-ózderimen qyryq pyshaq bolyp jatqany. Kerildesip, birine-biri masyl bolǵan tiri aǵzalar. Ishindegi eń belsendi «Armandai bilýge qabiletsizder» odaǵy ár jinalysynda dáris oqidy. Sondaǵysy mynaý: «Ómir degenimiz - ólimge kezekke turý emes», ol súiikti tamaqty tókpei ishýden bastalady. Sizder, marhamatty myrzalar, eń bastysy, túnde tyrnaq almańyzdar, asyqpańyzdar, biz ultymyzdy saqtaýymyz kerek!». Osy bir sózdi Qudaidyń qara keshine deiin qaitalaýshy Sózqural myrza degenińiz, kádýilgi jándikterdiń aqsaqaly. Tuqymy maskúnemdikten qyrylǵan qarttyń aiaǵyna eki túrli kebis kietini qyzyq-aq. Keide qurdasynyń bas kiimin shulǵaý ornyna oraityny taǵy bar. Ár jeksenbide kópe kórneý qarjysyna ózin maqtaýdan jarys uiymdastyrady. Jarystyń búgingi taqyryby: «Sóz quraldyń qyzyl saýsaǵy».
Aýyz qaishysy kezdikten ótkir osy bir ortadan áldebir K esimdi jas jándiktiń ketkisi keletin. Tym aýlaqqa, tipti bas aýǵanǵa. Keide túbirtektiń tóbesine shyǵyp, ústinde nendei álem baryn, nendei tirshilik ieleleri meken etetinin kórýdi ishtei ailapat arman etetini bar. Usharǵa qanatsyz. Sóilerge qulaq izdeidi de, ylǵi da kóz tabady. Ainalasy tabiǵi qajeti men tábetin baqqan tobyr jańǵyryǵy. Kómei orkestri.
Birde jas K-nyń joǵalyp ketkeni jaily qaýeset qardai borady. Kúmánniń sońy rasqa ainaldy. Qyzyǵy, sońyna bir tilim hat qaldyrypty. «Qudyq» tilinde jazylǵan jazbany kózildirigin muryn ushyna syrǵytqan aq shashty shymal hanym oqi jóneldi. Báriniń qulaǵy emes, denesi osynda.
K-nyń haty
Qumyrsqalar, shymaldar, jalpy jándikter!
Men óz armanymnyń, óz oiymnyń iske ainalǵanyn kórdim. Tomar ústine shyǵyp, ózge de ózen baryn, ósimdikter, gúlder, baýyrymen jorǵalaýshylar, qustar, biik aǵashtar, topyraq, aspan denesi baryn uǵyndym.
Bilesizder me?
Sizder ábden jasyqqa ainalǵan urpaqsyzdar. Sizder óz boilaryńyzdan árige qol sozýdan ólerdei qorqasyzdar! Tipti bilýden de. Bilseńizder ony oryndaýǵa týra keledi. Jaýapkershilik artylady. Milaryńyz - qolyna shybyq ustatsań, onymen tek shymal qaiyrýdy ǵana oilaityn syńarjaq pikirler jiyntyǵy ǵana. «Elge bolystym» degen «erdiń» etigin sheshseń, ishinen «óz abyroiym úshin» dep atalatyn qoqymdar óre shyǵady. Oǵan ulttyń qaiysqan qabyrǵasy, búgilgen beli, taianǵan taiaǵy, bári illiiýziia! «Aqyldy jándikter bar, minerge esegi joq, esektei jándikter bar, ómirlik esebi joq».
Sizder aqsaqaldar! Nege qyrqysasyzdar! Ne jetpeidi ózderińizge! Sizder jaily araq pen áielden basqa ne estelik aita alamyz? Tasbaqa óziniń barmaqtai basyn jasyrý úshin toqsan toǵyz qabat tasqa oranady. Biraq óziniń sol bir judyryqtai basynyń eshkimge qajetsiz ekenin bilmei me ol?!
Shartty uǵymdar, shartty oilar, shartty áreketter, shartty sózder, bári shartty. Adam qolymen qurylǵan zańdar Qudai zańynan tóbege ozdy. Eger jaman oilasaq Qudai jazalaidy, eger ony istesek Qudai men adam zańy birdei jazaǵa tartady. Biraq qaisynan kóbirek qorqamyz? Árine, adam zańynan! Eger adam zańy joiylsa, jer betin tozaqqa ainaldyryp jiberýden taiynbaimyz. Shartty. Bári shartty uǵym. Máselen, ár kezikkende bir-birimizge «qalaisyń» deimiz, biraq birimizge birimizdiń qalai ekenimiz, baýyrymyz aýyrǵany, baltyrymyz syzdaǵany qyzyqsyz bolýǵa ainaldy. Eger hal suraýshyǵa aýyryp otyrǵanyńdy aitsań, ári ketse eki minýt ýaqytyn bólip tolyqqandy jaǵdai suraǵandai bolýy múmkin. Sóitedi de jónimen ketedi. Ol tek óz shartyn oryndady.
Bilesizder me?
Biz kitapty ne úshin oqitynymyzdy oilandyq pa? Jo-joq! Árige barsa óz ónerimizdi ushtaý úshin, boidaǵy az ǵana talantty damytý úshin oqimyz. Ǵumyrdyń mánin, jaryqtyń mánin, jylýdyń mánin, óz múshemizdiń mánin uǵynarǵa oqityn qaisyńyz bar? Eger ol maqsatqa taban tirep oqyr bolsaq, ár oqyǵanymyzdy túisiner edik, iske asyrar edik. Bizdiń túbirtekte, bilesizder, qabyǵynda suiyqtyǵy, silekeii bar qyzyl qońyzdar ǵumyr keshedi. Olar kez-kelgen jándikti mas qylyp, sońynan op-ońai qylǵyta bastaidy. Biz jem bolarymyzdy bile tura, bir sáttik lázzatqa boi aldyryp sasyq silekeiin jalaimyz-aý ólgenshe. Sóitemiz de, ǵumyrdan joq bolamyz! Joldyń qaýipti ekenin bile tura, ol jolmen júrý aqyldynyń isine jata ma? Joq! Eger óz oqyǵanymyzdy tushynyp, qorytyp, júrekte búrletip, janymyzdy juparǵa bólemesek, minezdi baiytpasaq, altyndy arqaǵa artyp qajeti ne? Álde qajetsiz qabiletterdiń kemeńgeri ataný úshin be? Bálkim durystap maqtanarsyz?
Bilesizder me?
Búgingi qoǵamnyń batyry – beti jyltyr jándikter! Betińizdi jyltyratyp qoiyńyz da, túbirtek ishin ainala berińiz, ainala berińiz! Bári sizge qaraidy, sizge qyzyǵady, sizshe kiingisi keledi, sizshe ǵumyr súrýdi armandaidy. Ormanda iisine jan shydap tura almaityn Koala deitin ań bar. Biraq odan asqan súikimdi joq! Ol sonysymen qundy, ol eń bastysy tartymdy, sulý, jyltyr! Eger qoǵamǵa unaǵyńyz kelse, janyńyzdan góri tánińizge kóbirek qyzmet jasasańyz jetkilikti. Tánińizdi boiańyz, sýret salyńyz, ýaqytqa qaraýdy súimeseńiz de eshkim taqpaǵan saǵat taǵyńyz, sonda sizge bári de jarasady. Baqyrsańyz da, ár sózdiń qazanyn bir sapyrsańyz da jyltyr betińiz arqyly bilinbei de ketedi. Túk te bilinbeidi!
Qosh, kúielesh túbirtek! Jasai ber, jalǵyzdyqtaǵy kárilik, sóne ber paidasyz tirlik!
Batyrhan Sársenhan
.jpg)