Batyl han (Batý) 1235-36 jyldary Shyńǵys hannyń taǵyna otyrǵan Úgedeidiń jarlyǵymen, batysqa joryqty bastaýdy naqty qolǵa alǵan edi. Kezindegi Jolshynyń uly (Joshy) Batyl Alakóldiń boiyndaǵy qonysyna óziniń búkil Deshti Qypshaq jerindegi áskerin jinaýdy jáne Shaǵatai ulysynyń da qalyń sarbazdaryn osy araǵa shaqyryp, tize qosýǵa jaýshylaryn jiberdi.
Bir aiǵa jeter-jetpes ýaqytta ushy-qiyry joq qalyń ásker Tarbaǵatai taýy men Alakól jaǵalaýyna jaqyn jatqan Ile Alataýynyń shetki silemderiniń aralyǵyna lyq toldy. Millionǵa taiaý qalyń sarbaz osy arada sap túzep, joiqyn soǵysqa daiyndalyp, kóp uzamai joryqqa attandy. Bul Uly joryqqa burynǵy Shyńǵys han imperiiasynyń týyn kótergen jalaiyr, naiman, kerei, qońyrat, qiiat, basqa da kóptegen taipalarmen qatar, sol kezdegi qazaq jerindegi úisin, sary úisin, arǵyn, dýlat, qańly taipalarynyń sarbazdary túgelimen tartyldy.
Batyl han óz qasyna keńesshi jáne ózinen keiingi qolbasshy etip, Shyńǵys hannyń burynǵy ásker basy Súbetai (Súbedei) batyrdy ertip aldy. Soǵysty júrgizýdiń búkil ádisteri men tásilderin bes saýsaqtai biletin uly batyr áli tyń edi. Áskerdiń moldyǵy sonshalyq, salmaǵynan qara jer qaiysqandai, qulaq tundyrǵan dybysy alty qyrdyń astynan estiletin. Sodan Batyl han bastaǵan qypshaqtyń qalyń áskeri Saryarqany basyp ótip, Jaiyq pen Edildiń eki aralyǵyn bir demde jaýlap aldy. Bulǵariia (qazirgi tatarlar) eshqandai qaýqar kórsete almai, eriksiz berildi. Batyl han Súbetai batyrmen únemi soǵys bastar aldynda keńesip otyratyn bolǵan. Edil men Jaiyqtyń aralyǵyn tolyq jaýlap alǵan soń, han ózine Súbetaidy shaqyrtady. Sol kezdegi qypshaq áskerleriniń asa moldyǵy slavian eline birneshe tustan soǵys júrgizýge shamasy jetetin edi. Batyldyń qol astyna sol tusta orys kniazdikteri men Kavkaz, Qyrymnyń áli kire qoimaǵan kezi. Han bulardy múmkindiginshe kópke sozbai, tez jaýlap alýdy josparlaǵan bolatyn.
Osyny eskergen Batyl han Súbetaidan: «Rýs pen Kavkazdy bir ýaqytta talqandap ótýge bola ma, álde eki baǵyt ashyp, oraqtai iilip ortaǵa alyp, soǵys júrgizgenimiz jón be?», – dep surady. Bulǵar qalasynda aialdap jatqan bular dúr kóterilip, 1237 jyly kúzde eki baǵytpen joryqqa attandy. Móńkeniń áskerin Kavkaz jaqtan jiberip, ózi (Batyl han) orys kniazdikterine oida joqta basyp kirdi. Birinshi soqqydan keiin-aq, Pronsk, Riazan, Vladimir, Kolomna qalalarynyń kúltalqany shyqty. Batyl endi Máskeýge bet aldy. Bul 1238 jyl bolatyn. Kniaz Vladimir Vsevolodovich orys kniazdikteriniń birinen soń biri berilip jatqanyn estip, qashyp ketti. Qypshaq áskerleri tek qalalardy ǵana emes, búkil jolynda kezdesken eldi mekenderdi typ-tipyl etken edi. Reseidi úrei jailap alǵan bolatyn.
«Torǵai bolyp ushyp ketpeseń, aman qalýyń eki talai» degen mátel sóz el arasynda tarap ketti. Máskeýdiń bekinisi qansha myqty bolǵanymen, ainalasyna or qazyp, sý júrgizip qoiǵanyna qaramai, dalanyń quryshtai berik sarbazdaryna qarsy tura almady. Aqyry Máskeý da alyndy. Sonymen qatar, Kolomna, Torjok, Kozelsk, Tver qalalary da jaýlap alyndy. Bul kezde Móńke Soltústik Kavkaz ben Qyrymdy attarynyń tuiaǵymen taptap, kezdesken jaýlaryna des bermei, jaipap ótken ýaqyt bolatyn. Batyldyń aldyndaǵy endigi myqty bekinis – Novgorod edi. Bul qalaǵa nebári 150-200 shaqyrym jer qalǵan-dy. Jylnamashylardyń aitýynsha, kóktem aiy bolǵandyqtan, ainala kól-kósir bolyp erip, sarbazdardyń jáne at-arbalardyń júrýine kóp qiyndyq keltirdi. Sondai-aq, azyq-túlik azaiyp, qalyń ásker ishinara aýyra bastaǵan. Túmen basshylarymen keńes qurǵan Uly han kóktemniń qary men sýyǵy ketkenshe dalaǵa bet alyp, demala turǵandy jón kórdi. Biraq, myńdai sadaqshyny bólip alyp, qalanyń túbine jaqyndatyp, otty jebelermen Novgorodty órtep jiberýdi Qalqan túmenge myqtap tapsyrdy. Jarlyq tolyqtai oryndaldy. Qamaldy buzbaǵanymen, qala ishi tutastai órtenip ketti. Ottyń jalyny men býdaqtaǵan tútin alystan kórinip turdy. Demalyp, biraz sergigen qalyń ásker kezinde Saiyn han dep uly babasy Shyńǵys hannyń ózi ataǵan Batyldyń jetekshiligimen, endi ońtústik slavian qalalaryn: Pereiaslavldi, Ýglichti, Chernigovty, Vladimir-Sýzdal, Smolenskini kóp qiyndyqsyz jaýlap aldy. Alda tek slavian jurtynyń ortalyǵy sanalatyn Kiev qana qalǵan bolatyn.
Batyldyń sarbazdary men Rýstiń soltústigin baǵyndyryp kelgen Móńkeniń áskeri qosylyp, endigi meje Kievti basyp alýǵa daiyndala bastady. Qalyń qosynnyń aldynda jarqyrap Kiev turdy. 1240 jyldyń kúzinde, qatqaq jermen Batyl men Móńkeniń qaraqurym áskeri Kievtiń túbine kelip jetti. Batyl han sulý Kievti eshqandai soǵyssyz alǵysy kelip edi jáne muny Móńkege eskertken bolatyn. Biraq, Kiev turǵyndary qalany óz erkimen bergisi kelmedi. Batyldyń negizgi kúshteri qalany qorshaýǵa alǵanda, boiyn úrei bilegen Kiev bileýshisi Mihail Vsevolodovich Majarstanǵa qashyp ketti.
Basshysyz qalǵan qala qorǵaýshylarynyń kórsetken qatty qarsylyǵyna Batyl han qairan qalǵan edi. Degenmen, qala qorǵany kúshti bolǵanmen úsh aidyń ishinde qalalardyń qalasy atanǵan Kiev oiran boldy. Yza kernegen han qalany tutastai órtep jiberdi. Sonymen qatar, áskeriniń biraz kúnge demalýyna ruqsat berdi. Súbetai men ózge ásker basshylaryn jinap alyp, óziniń joryqtyń aldynda bergen tapsyrmasynyń qalai oryndalyp jatqanyn surastyryp tekserdi. Súbetai batyr uly joryq bastalar aldynda Batyl hanǵa Shyńǵys han babasynyń myna bir ádis-tásilin aitqan bolatyn. «Shyńǵys babań júz myńǵa tolar-tolmas áskerimen muhittai kerilip jatqan Qytaidy shapqanda, soǵys bastalar aldynda búkil túmen basshylaryn shaqyryp alyp:
«Sender sarbazdaryńnyń ol jaqta Qytaidan áiel alýyna qarsy bolmańdar, sarbazdar kúndiz soǵysady, túnde solarmen bolsyn. Soǵysta shyǵynsyz bolmaidy jáne birneshe aiǵa ketip bara jatqan joqpyz. Men biraz qypshaqtyń qyz-kelinshekteriniń jasaǵyn quryp, birge alyp bara jatyrmyn. Biz Qytai áielderinen týǵan balalardy solardyń qolyna tapsyratyn bolamyz. Olar álgi balalardy elge ákelip, árbir úige bir-eki baladan kirgizip otyrady. Ógei balalar ul-qyzdarymyzben bite qainasyp ósip, biraz jyldardan soń opat bolǵan sarbazdardyń ornyn toltyrady. Sonda ǵana bir ýys qumdai halqymyzdy joǵaltyp almai, tolyqtyryp, saqtap qalamyz. Osyny esterińde myqtap ustańdar», – dep jarlyq bergen edi».
Batyl han da búkil ásker basylaryn jinap alyp, árbir sarbazǵa osy eskertýdi myqtap aitqan edi. Budan soń Batyl han Galich-Volyn jerine aiaq basty. Munda alty qala bar edi. Biraq, mundaǵylar hannyń aiaǵyna jyǵylyp, aitqandaryn túgeldei oryndady. Sondyqtan, eshqandai qaqtyǵys bolmady. Sonymen, búkil Rýs Batyl men qypshaq áskeriniń aldynda tizesin búkti. Qys aiynyń sońyna taman kári qurlyqqa joryq bastaldy. Áýeli Polsha men Sileziia jerin basyp aldy. Poliaktar men nemisterdiń birikken kúshin, temir saýytty rytsarlaryn túrli ailamen tastalqan etti.
1241 jyldyń kókteminde Eýropanyń elderi birinen soń biri qulai bastady. 1242 jyldyń qarasha aiynda Batyl hannyń túmenderi Sloveniia men Horvatiiany jaýlap alyp, Zagrebke at basyn tiredi. Qypshaq áskerleri Eýropanyń biraz qalalaryn baǵyndyryp, Venaǵa jetip, ony da alady. Serbiia, Bolgariia jerine kelgende, arttan jaýshy kelip, Úgedei hannyń qaitys bolǵanyn jetkizedi. Buǵan qaramai bul elderdi de tize búktirdi. Osydan keiin, eriksiz at basyn keri burýǵa týra keldi. Basyp alǵan jerleriniń bárine óz adamdaryn basshylyqqa taǵaiyndap (basqaqtar), alym-salyq jinap turýǵa jarlyq berdi. Qandy joryqtan soń, 1243 jyly bular jaziraly keń ólke, sýy jalpaq, tirshilikke óte qolaily Edildiń boiyna kelip toqtaidy. Osy arada óziniń qurǵan qaǵanatyn «Altyn orda» dep atap, basyp alǵan jerlerin, memleketterin, qalalaryn Altyn ordaǵa tikelei baǵyndyrady. Qala saldyryp, bilik júrgizýdi qolǵa aldy. Edildiń jaǵasyna kelip, aq boz atyn sýǵaryp bolǵan soń, attyń aldyńǵy aiaǵyn kóterip, tuiaqtarynyń myńdaǵan shaqyrym jer júrse de, kemirilmegenine qairan qaldy. Ustany shaqyrtyp: «Myna ai tuiaqty kórdiń ǵoi, kemirilmegen. Men ádeii joryq aldynda taǵa qaqtyrmaǵan edim. Arǵymaqtyń tuiaǵy joryq ýaqytyna shydar-shydamasyn bilgim kelgen. Osy ai tuiaqqa uqsatyp, qaǵanattyń mórin jasaisyń, uqtyń ba», – dep buiyrady. Sonymen, túrki qypshaqtardyń ai tuiaqty móri bar ekinshi imperiiasy (Shyńǵys hannan keiingi) osylai dúniege kelgen bolatyn.
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister odaǵynyń múshesi
