Kúrmeýi sheshilmegen máselesi kóp salaǵa pandemiianyń saldary da ońai tigen joq. Ótken jyldan beri kitap naryǵynyń oiynshylary úlken shyǵynǵa batty. Baspalar men kitap saýdasymen ainalysatyn mekemelerdiń jumysy toqtap, toqsan paiyzǵa deiin tabysynan aiyrylǵan. Sarapshylar taiaý ýaqytta kitap naryǵyndaǵy qolaisyz jaǵdailar birte-birte qalpyna keledi dep otyr. Alaida kitaptyń baǵasy ósýi múmkin. Zertteýler kórsetkendei, kóptegen otbasyda kitap tutynýshy sebetindegi taýarlar tizimine kirmegen. Desek te qoǵamda qandai ózgerister bolsyn, kitaptyń rýhani ónim, tárbie quraly, oi-óristiń bastaýy retindegi missiiasy ózgermek emes.
Búginde qazaqstandyq baspalar men baspahanalardyń kópshiligi Nur-Sultan jáne Almaty qalasynda shoǵyrlanǵan. Kitap palatasynda tirkelgen myńnan astam baspanyń barlyǵy derlik kitap shyǵarý isimen ainalyspaidy. Otandyq naryqta sanaýly baspalardyń ǵana ónimderi suranysqa ie. Al kitap naryǵynyń 90 paiyzǵa jýyǵyn kórshi Reseide shyqqan ónimder quraityn bolsa, qazaq oqyrmany áli kúnge qazaqsha oqityn kitapqa zárý bolyp júr.
Elimizdiń oblystarynda júrgizilgen saýaldama nátijesin saralasaq, 14 pen 30 jas aralyǵyndaǵy oqyrmandardyń 80 paiyzǵa jýyǵy kitapty sirek oqidy eken. Picodi.com-nyń Eýropa, Aziia, Soltústik jáne Ońtústik Amerika, Afrika, Aýstraliia jáne Qazaqstanda júrgizgen zertteýleri qazaqstandyqtardyń 20 paiyzy kitapqa degen qyzyǵýshylyǵy joqtyǵyn anyqtaǵan.
«Kitap óndirisi damymai, menedjment jolǵa qoiylmaidy», deidi bizben áńgimesinde jazýshy-ǵalym, «Arys» baspasynyń direktory Ǵarifolla Ánes. «Qoǵamdaǵy kez kelgen problema, meili ol ekonomikalyq bolsyn, saiasi bolsyn, naqty sheshimin tappai, ondaǵan jyldarǵa sozylýy múmkin emes. Ókinishke qarai, Qazaqstandaǵy kitap óndirisiniń túiindi máseleleri otyz jyldan beri sheshimin tappai keledi. Biz osy ýaqyt ishinde qazaq kitabynyń jai-kúii, onyń taralymy, kitap saýdasy, t.b. týraly aitýdai-aq aityp kelemiz. Túrli is-shara ótedi, biraq onyń bári kitap óndirisi atty úlken keshendi máseleniń bir-bir úzik bóligi ǵana. Problema keshendi bolǵan soń, biri sheshilse, biri sheshilmeidi. Máselen, avtorlar barshylyq, biraq gonorar máselesi múlde jolǵa qoiylmaǵan. Gonorar mardymsyz bolsa da ony memlekettik tapsyryspen sheshkimiz keledi, biraq bul tusta básekelestik joǵalady. Bireýler ony shelektep paidalansa, ekinshilerine qasyqtap ta timeidi», deidi Ǵ.Ánes. Baspagerler kitap saýdasyn damytqysy kelgenimen dúken ǵimaratyn jalǵa alý men satýshynyń eńbekaqysy ózin ózi aqtamaidy deidi. Jyl saiyn kitap taralymy quldyrap kele jatqandyqtan, ónimniń baǵasy birneshe ese ósedi, al ony tutynýshynyń qaltasy kótermeidi. Bir tonna qaǵaz sonaý it jyly 1 myń dollar bolatyn, áli de sol 1 myńnyń shamasynda, biraq ol teńgege shaqqanda 75 myń teńge boldy, odan soń 120 myń, 150 myń, al qazir 430 myń teńge, osylai sharyqtap kete beredi. 20-30 jyldyq tarihy bar baspalar kitap naryǵyndaǵy belgili bir salaǵa (taqyrypqa) beiimdelgisi keledi (mysaly, notaly kitap, tarihi, meditsina, sport, balalar ádebieti, áskeri, tehnika, t.b.), biraq oǵan túrli vedomstvolar tarapynan turaqtylyq, sabaqtastyq joq. Onyń sońy redaktorlardyń ámbebaptyǵyna, terminologiianyń júielenbeýine ákelip soǵady. Sonda «bul túiinniń sheshimi qandai?» dep qynjylady baspager. – Ol úshin artyq eshteńe oilap tabýdyń qajeti joq. Kitap óndirisin zamanaýi turǵyda damytý qajet. Zamanymyz – naryq, kapitalizm. Endeshe, eski keńestik, sotsialistik kezeńdi ańsamai, kapitalistik jolmen alǵa jyljýymyz kerek». Naryqshylardyń aitatyny, Qazaqstanda halyq sany az, baspa da, baspahana da jekemenshiktiń qolynda deidi. Kitap óndirisi jetim bala kúiin keshýde, onymen ainalysatyn komitet te, departament te, tipten bólim de joq. Osy oraida týrizm salasy, bolmasa meditsinadaǵy stomatologiia eske túsedi. Olar da tutastai jekeniń qolynda, biraq olardy damytý strategiiasy, kúndelikti taktikasymen ainalysatyn mekemeler bar. Sol siiaqty kitap óndirisin de damytý kerek. Oǵan úlgi retinde Germaniiadaǵy Kitap-saýda birjasyn alýǵa bolady. «Bul – kitap óndirisin damytýdyń naǵyz zamanaýi nusqasy. Osy sala memleketke milliardtaǵan tabys pen salyq túsirip otyr. Eger úkimet kitap óndirisine qarjy salyp, kapitalizatsiia júrgizse, azdaǵan jylda barlyq problema sheshilýi múmkin. Oǵan, árine, memlekettik tildiń mártebesiniń joǵarylaýy, latyn grafikasyna kóshýimiz de erekshe serpin bereri sózsiz» deidi Ǵ.Ánes.
Taǵy bir janama másele, «Qazaqstan», «Jalyn», «Bilim», «Ana tili», «Qainar» siiaqty dástúrli baspalarymyzdyń ónimderi azaiyp, basshylarynyń jasy ulǵaiýyna bailanysty rýhaniiatymyz burynǵy pozitsiialarynan aiyrylyp barady. Aǵa býynnyń ornyn basyp kele jatqan jas baspagerlerdiń arasynda kitap óndirisiniń damymai jatqanyna ókinishpen qaraityndar az. Olar elektrondy kitap, áleýmettik jelide kitap satý, kitap taratý degen máselege den qoiyp, ony búgingi shoý-ómirdiń bir bólshegi retinde qaraýǵa beiim. «Áli besiktegi kúiinde jatqan kitap óndirisi kóshin toqtatyp, ony «buqaralyq mádeniet» deńgeiine túsirer bolsaq, rýhaniiatymyzdyń erteńgi kúni qandai kúige ushyraryn kózge elestetýdiń ózi qiyn», deidi baspager.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Aqberen Elgezek otandyq kitap saýdasy naryǵynyń, jalpy kitap shyǵarý isiniń zańmen rettelmegenin alǵa tartady. Bul másele sońǵy jyldarda tipten ózekti bola tústi. «Oqyrmanǵa qazaq tilindegi kitaptar qoljetimsiz. Kez kelgen kitap dúkenine bara qalsańyz, qazaqsha kitaptar jetimniń kúiindei. Al orys tilindegi kitaptar elimizdegi kitap saýda júiesiniń 80-90 paiyzyn quraidy. Kitap saýdasy – úlken biznes hám ulttyq ideologiianyń, rýhaniiatymyzdyń ajyramas bir bólshegi. Demek, kitap shyǵarý isi memlekettiń igiligine jumys isteýi kerek» degen A.Elgezek kitap saýdasynan túsip jatqan qomaqty qarajattyń shetelge ketip jatqandyǵyna alańdaýshylyǵyn bildirdi. Osy oraida aldaǵy ýaqytta qazaq tilindegi kitaptardyń sanyn arttyrý úshin kezinde tilge qatysty talapty oryndaýda buqaralyq aqparat quraldaryna qoiylǵan 50\50 nemese 70\30 talabyn kitap saýdasy júiesine de engizý mańyzdy deidi. A.Elgezektiń aitýynsha, búginde adamzatpen bite qainasyp kele jatqan kitap shyǵarý óndirisinde qazaq avtorlarynyń quqyǵy da qorǵalmaǵan.
Jyl saiyn tenderlerge qatysyp, qomaqty qarjy utyp alyp, esesine kórkemdik saraptamadan ótpegen, oqyrmanǵa qajetsiz kitaptardy shyǵaryp otyrǵan baspalarǵa basqasha kózqaras qajet. Ol úshin baspa naryǵynda básekelestik orta qalyptastyrý kerek. Sonda ǵana qazaq oqyrmandarynyń suranysy qamtamasyz etilip, aýyl kitaphanalaryna jóneltilip jatqan «makýlatýraǵa» da, «jastar kitap oqymaidy» degen jańsaq pikirge de tosqaýyl qoiylǵan bolar edi. Munyń ózi úlken bir naýqanǵa ainalsa igi. «Ol úshin oblys, aýdan ákimderine kitap satatyn dúkender jelisin damytý úshin arnaiy tapsyrma berilip, elektrondy, aýdio kitaptar naryǵyna da kóńil bólinýi qajet. Osy oraida Almaty oblysynyń Taldyqorǵan qalasynda kitap dúńgirshekteriniń paida bolýyn qýanarlyq jaǵdai dep qabyldaǵan Aqberen Elgezek «Sońǵy bir-eki jylda kitap naryǵynda tyń aýdarmalar, balalar kitaptary, iskerlik ádebietter kóptep shyǵa bastady. Bul elimizde kitap naryǵynyń az bolsa da damyp kele jatqandyǵy men kitap oqý kýltiniń orala bastaǵanyn kórsetedi», dep atap ótti. Buǵan dálel retinde A.Elgezektiń avtorlyǵymen shyqqan «Bolmaǵan balalyq shaq» kitabynyń bes myń taralymmen úlken suranysqa ie bolǵanyn atap ótýge bolady. Bul qazaq kitabyna degen suranystyń bar ekeniniń bir dálelindei. Alaida «Meloman», «Knijnyi gorod» siiaqty kitap saýdasy dúkenderine óz kitabymdy ótkize almadym» dep qynjylysyn bildirgen avtor osy turǵyda elektrondy kitap saýda júiesiniń de bir izge túspegendigin, avtorlyq quqyqtyń zańmen qorǵalmaityndyǵyn alǵa tartty.
Akkaýnt ashyp alyp, oqylymdy avtorlardyń kitabyn áleýmettik jeliler arqyly saýdalap jatqandardy sot arqyly júgendeýdiń ózi qisynsyz. Osy oraida elektrondy kitaptar bazasy da zańmen qorǵalyp, onyń nasihaty jasalýy qajet dep atap ótken avtor búginde jurtshylyqtyń internetten, áleýmettik jelilerden jalyqqanyn aitady. Sondyqtan da bilimdi kóteretin qundy dúnielerge jurtshylyq muqtaj bolyp otyr. Otandyq kitap shyǵarý isin damytýda shetel tájiribesine de kóńil bólý qajettigin alǵa tartqan A.Elgezektiń aitýynsha, Máskeý metrolaryndaǵy oqyrmandardyń kitapsúigish tájiribesi bizge de úlgi bolsa igi. Al internettegi túrli-tústi bezendirilgen orys tilindegi kitaptardan kóz súrinedi. «Taǵy bir eskere ketetin jait, jańadan ósip kele jatqan aqyn-jazýshylar úshin sheteldiń úzdik qalamgerlerin taný mańyzdy. Olarǵa mektep partasynan shetel klassikteriniń shyǵarmalary oqytylmaidy. Orys ádebietin Eýropa, Aziia, taǵy basqa elmen bólip-jaryp oqýdyń qajeti shamaly. Osy oraida orys ádebieti mektep baǵdarlamasynda shetel ádebieti degen pánniń quramynda jeke bir taraýmen berilip oqytylsa, munyń ideologiialyq mańyzymen qatar, sala mamandary úshin de paidasy zor bolatyny anyq, dep atap ótti A.Elgezek.
Búginde qoǵamda kórnekti oqyrman qalyptastyryp júrgen baspager, AmalBooks baspasynyń jetekshisi, birneshe kitaptyń avtory, Forbes Kazakhstan jýrnalynyń qazaq nusqasynyń bas redaktory Baqytjan Buqarbai elimizde endi ǵana damyp kele jatqan táýelsiz baspagerliktiń ázirge biznesten góri aǵartýshylyq baǵytynyń basym ekendigin aitady. «Kitaptaryn memlekettik baǵdarlama aiasynda shyǵaratyn baspalardyń qarjylyq táýekelderi az deýge negiz bar. Al táýelsiz baspagerler árdaiym táýekelge barady, óitkeni ádebi jobalardy dúniege ákelý úshin óz qarajatyn salady. Kitap ótpei qalsa, shyǵynyń qaitpaidy», dep atap ótti Baqytjan Buqarbai. Onyń pikirinshe, táýelsiz baspagerlik baǵyttyń tabysyna qazir birneshe faktor áser etedi. Eń aldymen, naryqtyń aiasy tar.
Eldegi oqyrmandar naryǵy shaǵyn bolǵandyqtan jáne baspa kóbinese qazaq tilinde kitap shyǵarýǵa den qoiyp otyrǵandyqtan baspagerlik salasy – marjasy tómen biznes salasyna jatady. Ekinshiden, azamattarymyzdyń kópshiliginde tabysynyń bir bóligin bilimin shyńdaityn quraldarǵa jumsaý ádeti áli qalyptaspaǵan. «Jeke basym jylyna birneshe júz myń teńgege kitap satyp alamyn. Ózime oqýǵa ǵana emes, jaqyndaryma syilaý úshin de qajet, – deidi B.Buqarbai. – Demek, kitap oqityn adamdardyń ózinde turaqty kitap satyp alý ádeti joq. Úshinshiden, bul masshtabtalýǵa keletin kásip túri emes». Baqytjan Buqarbai atap ótkendei, qazirgi kezde qazaq oqyrmany qalyptasý ústinde. Óziniń qalaýyn, talǵamyn, maqsatyn biletin oqyrmandar az. Janyndaǵylar oqy dese oqityn eliktegish oqyrmandar kitapty maqsatyna sai tańdaý kerektigine nazar aýdara bermeidi. Bul tamaqty talǵamai jegenmen birdei, mundai oqyrmandarda «aqparattyq gigiena» qalyptaspaǵan. Oqyrman izdenip ózine qajetti kitaptan góri «haip» bolyp jatqan, áleýmettik jelilelerdegi tanymal avtorlardyń kitaptaryn oqidy. Desek te, kitap jazǵannyń bárin myqty qalamger dep aita almaimyz. Al qazirgi oqyrman jarnamanyń qurbany bolyp otyrǵany tańǵalarlyq jaǵdai emes. Degenmen naryq ósip keledi, avtorlar da kóbeiýde. Oqyrmandar qalyptasyp bolmady degenimizben, alǵa jyljý bar.
Sarapshylar aitsa aitqandai-aq, otandyq kitap shyǵarý isiniń búgingi betalysyna kedergi bolatyn sebepter kóp. Qazaq tilindegi kitaptar qoljetimsiz. Tyń shyǵarmalardyń, avtorlardyń nasihaty kemshin. Qalai bolǵanda da otandyq baspa naryǵynda qazaq tildi kitaptardyń kósegesiniń kógerip otyrǵany – sala janashyrlarynyń arqasy. Kóptegen avtor kitaptaryn jeke qarjysyna nemese demeýshilerdiń qoldaýymen shyǵaryp júr. Degenmen de ekonomikalyq turǵydan múmkindigi mol sala avtorlardy, baspagerler men poligrafisterdi tolǵandyrǵanymen, onyń máselesi memlekettiń qoldaýynsyz sheshilmeitini belgili.
Respýblikada «Qoǵamdyq mańyzy bar ádebietterdi basyp shyǵarý jáne taratý» memlekettik baǵdarlamasy aiasynda jaryqqa shyǵatyn kitaptar biyldan bastap Ulttyq memlekettik kitap palatasyna júktelip otyr. Osy kezge deiin memleket tarapynan basylatyn kitap óndirisine qatysty kóptegen syn aitylyp kelgeni belgili. Osy oraida oqyrman men avtorlardy tolǵandyratyn másele – «Qoǵamdyq mańyzy bar ádebietterdi basyp shyǵarý jáne taratý» baǵdarlamasy aiasynda áleýmettik mańyzdy, oqyrman úshin paidasy bar kitaptardyń jaryq kórýi. Memlekettik tapsyryspen bir atalym 5 myń danamen jaryq kóretin bolsa, onyń barlyǵyn derlik aimaqtardaǵy kitaphanalarǵa úlestirgennen góri qandai da bir bóligin satylymǵa shyǵarǵan áldeqaida tiimdi. Óitkeni avtor úshin kitaptan paida tabý qiynnyń-qiyny. Al jekelegen kitap dúkenderiniń sharttary avtorlar úshin tiimsiz.
Búginde otandyq baspalardyń kópshiligi memlekettik baǵdarlamalarǵa arqa súiep otyrǵany belgili. Al tenderlerge tájiribesi joq baspalardy qatystyrý da baspagerlerdi tolǵandyratyn túitkildi máseleniń biri. Tender kezinde jańadan ashylǵan, baspa júiesi jolǵa qoiylmaǵan baspalarǵa kitap shyǵarý quqyn berýdiń de arnaiy tetikteri qarastyrylýy qajet. Tipten memlekettik tapsyryspen shyǵatyn kitaptarǵa monitoring jasalmaýy saldarynan kitap bir ataýmen eki jyl qatarynan basylady, al óńirdegi kitaphanalar sol kitapty qaitalap alýǵa májbúr. Al elimizdegi kóptegen mekteptiń kitaphanalaryna sońǵy jiyrma jylda kórkem shyǵarmalar jetpegen. Búginde qazaq kitabyn qoldap otyrǵan tek memlekettik kitaphanalar ǵana. Kórkem shyǵarmalar jazatyn jas qalamgerlerdiń shyǵarmalary satylymda joqtyń qasy. Al balalar ádebieti bólimindegi tanymdyq basylymdar men oqýlyqtardyń sanyn arttyrý – ýaqyt kúttirmeitin másele. Qazaq kitabynyń qarapaiym oqyrmanǵa qoljetimsiz bolýynyń taǵy bir sebebi – baǵasynyń qymbattyǵy. Ózindik qunyna 50-60 paiyz ústeme qosylatyndyqtan, tabysy tómen otbasylardyń ai saiyn kitap satyp alýǵa shamasy kele bermeitini anyq.
Osy oraida tiisti ministrlik, baspagerler, poligrafister qaýymdastyǵy men kitaphanalar túiisý tetigin tappai, shetel tájiribesindegi ozyq úlgiler negizge alynbai, túptep kelgen salaǵa túbegeili monitoring jasalmai, qordalanǵan máselelerden arylý qiyn. Sapasy jaǵynan da, mazmundyq turǵysynan da básekege qabiletti, sheteldik baspagerlerdiń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzatyn otandyq ónimderdi joq dep aita almaimyz. Túptep kelgende, qazaq kitabynyń nasihaty tómen. Osylaisha, túitkildi máselesi bir-birimen sabaqtasyp jatqan salaǵa basqasha kózqaras qajet. Oqyrman suranysyna qarai kitap shyǵarý, kitap isiniń qyr-syryn zertteý isi ýaqyt kúttirmeitin áleýmettik hám saiasi mańyzdy másele.
"Egemen Qazaqstan"
