«Ózbek – óz aǵam», «Qyrǵyz-qazaq – bir týǵan» deidi qazaqta. Bul mátelder túbi bir túrki ekenimizdiń aiǵaǵy. Al Jaiyqtyń ar jaǵynda jatqan bashqurt eli bizge tipten jaqyn ekenin bilemiz be? Bash – bas, qurt – qasqyr. Iaǵni ol túrki jurttary ishindegi jaýynger halyqtyń biri bolǵan. Otarlaý saiasatynan joiylyp kete jazdap, tatarlarmen sińisip ketkenin bilemiz. Al endi qazaqqa qanshalyqty jaqyn? Biren-saran derekter bolmasa, bul jóninde mardymdy aqparat joq. Endeshe, osy olqylyqtyń ornyn toltyrýǵa tyrysyp júrgen Niiaz Alsynbaev degen bashqurt qalamgerin áńgimege tartýdy jón kórdik. Qazaq tarihyn bashqurt tarihymen ushtastyra zerttep júrgen ol «Alpamys. Po sledam odnoi legendy» derekti filmin túsirip, bashqurttarǵa qazaqty tanytyp júrgen jaiy bar. 2013 jyly «Kieli kók bóri urpaqtary» atty kitap shyǵarǵan.
«Bashqurt pen qazaq erteden kóshpeli, jaýynger halyq ekeni belgili. Qazaq halqy óz aldyna handyq qurǵan, al bashqurt handyǵy bolmaǵan. Kóshpendi halyqtar osy jerdi ejelden meken etip, aýyldar, birikken rýlar odaǵy retinde ǵana bolǵan. Bashqurt halqyn qalyptastyrǵan negizgi jeti rýdy ataýǵa bolady, olar – bórizan, ósirgen, tama, týngaýr jáne qypshaqtan taraǵan úsh rý. Alaida, shyntýaityna keler bolsaq, bashqurttyń ult retinde qalyptasýynda Kishi júz qazaqtarynyń róli zor. Keiinnen qaita jazylǵan bashqurt shejiresinde ol týraly aityla qoimaidy. Saiasi tsenzýra solai. Osy kitapty jazý barysynda kóp izdendim. Bashqurtstan radiosynda jýrnalistik qyzmette júrgende Murat Shekebaev degen qazaq áriptesimniń tigizgen kómegi ushan-teńiz boldy. Búginde ol kisi baqilyq bolyp ketti. Qazaq aýyldaryn aralap, shejireshi aqsaqaldardan surastyra kele, bashqurt halqyna eń jaqyn qazaq halqy ekenine kózim jetti. Qazaq tarihshylarynyń biraz eńbekterine súiene otyryp, «bashqurttyń negizgi shyǵý tegi qazaq halqynan bastaý alady» degen qorytyndyǵa keldim. Qazaq rýlary osy óńirge qonys aýdaryp, fin-ýgor ulttarymen assimiliatsiiaǵa túsip, bashqurt degen ult qalyptasty. Alaida belgili sebeptermen ýaqyt óte kele, bul tek ańyz bolyp qaldy», – deidi Niiaz Alsynbaev.
Jalpy, bashqurt halqy kóp ulttarmen assimiliatsiiaǵa ushyraǵan. Orystan basqa da kórshi ulttar bashqurttardy otarlaǵysy kelgen. Tek qana qazaqtar ondai ashkózdik tanytpaǵan. Sondyqtan bolar, bashqurttarda ózge ulttarǵa qarata aitylǵan qaǵytpa maqal-mátelder kezdesedi, tek qazaq halqy jóninde birde-bir jaǵymsyz sóz ushyraspaidy. Endeshe, osynyń ózi dos peiildiń, tyǵyz qarym-qatynastyń belgisi emes pe?!
Bashqurt pen qazaq halqy kóshpendi ómir saltyn keshken. Kóshpeli halyq turmysynda barymta, qarymta degen de bolyp turady ǵoi. Sondai bir barymtada bashqurttyń ósirgen rýynyń jigitteri kórshiles arǵyn aýyldaryna attanyp, bir túnniń ishinde bir úiir jylqysyn aidap ketpesi bar ma? Sol úiir jylqymen birge Mámbet degen jylqyshy balany da malailyqqa alyp ketedi. Kúnderdiń bir kúninde álgi bala erekshe qasietimen kózge túsipti-mys. Túnde jarqyrap, sáýle shashady eken. Tań-tamasha bolǵan ósirgen rýy ol balany kieli sanap, óz aldyna mal salyp, sodan ol aýyldyń qurmetti turǵynyna ainalady. Keiinnen sol Mámbetten taraǵan urpaq búginde bashqurt ultynyń teń jarymyn qurap otyr. Jergilikti bashqurttarmen sińisip ketkenimen, ózderin «qazaqtan taraǵanbyz» deidi. Máselen, Bashqurtstannyń ońtústiginde Haibýllin aýdanynda Derekli, Mámbetovo, Qaltai, Saǵitovo, Tańatar degen aýyldyń turǵyndary sol Mámbettiń urpaqtary. Ózderin bashqurt sanaǵanymen, esimderi, tekteri qazaqsha. Ýfanyń gúldenýine atsalysqan Ramiz Esenqulov, Ýfa meriniń orynbasary bolǵan Miftah Mámbetov, «Salaýat Iýlaev» syilyǵynyń iegeri, aqyn Qadim Aralbaev – sol Mámbettiń urpaqtary. Tekteriniń ózi-aq qazaq ekenderin aityp tur emes pe?!
Sonymen, ótkenge qaita oralsaq. Qazaq pen bashqurt aýyldary arasynda usaq qaqtyǵystar bolyp turǵanymen, qyz alysyp, qyz berisip, tós qaǵysqan quda da boldy. Qudandaly týys bolǵan soń, jaqyn turdy, aýyl halqy aralasyp jatty. Sodan bolar, bashqurttar arasynda kerei, naiman, tama, tabyn, qypshaq, qytai rýlary kóptep kezdesedi. Ony Shákárimniń jazbalarynan-aq kórýge bolady ǵoi. Shákárim Qudaiberdiuly óziniń «Túrki, qyrǵyz, qazaq hám handar shejiresi» kitabynda bylai dep jazady: «Bashqurt burynǵy zamanda finno-ýgor halqymen aralasyp ketken túrik násili dep arab jazýshylary aitady. Olar 1723 jyly «aqtaban shubyryndydan» soń qazaqtan bólinip baryp, ondaǵy tatarlarmen aralasyp ketken. Bashqurttyń taptary – minskii (bul myńǵyt degen qalmaq bolyp qalǵan, toǵaily eli atanǵan tatardan) jáne tabinskii (bul Kishi júzdegi tabyn, qypshaq, tama, qytai, kereilerden) jáne tazdar, qyrǵyz. Osy joǵarǵy attarǵa qaraǵanda, bashqurttar qazaq ekenin hám ár rýdan qosylǵanyn bilersiz».
Jazýshynyń aitýyna qaraǵanda, búgingi bashqurt halqynyń basym bóligin qurap otyrǵan kezinde osy óńirde qalyp qoiǵan qazaqtar eken. Pýgachevtiń sharýalar kóterilisinde bashqurttardyń qolbasshysy bolǵan Salaýat Iýlaevtyń myń shaqty áskerin Kishi júz qazaqtary jazalaýshy otriadqa ustatpai, jan saýǵalatqan. Bul degen eń jaqyn baýyrlardyń bir-birine jasaityn qamqorlyǵy ǵoi.
Niiaz Alsynbaev bylai deidi: «20-30 jyldardaǵy asharshylyq kezinde biraz qazaq bashqurt aýyldaryna jan saýǵalap qonys aýdara bastady. Kóbi sonda turaqtap qaldy. Varvarinka degen aýyl búgingi tańda mal sharýashylyǵymen jaqsy tanymal. Al sonyń qazaq aýyly ekenin bireý bilse, bireý bile bermeidi. Osyndai baýyrlastyq qarym-qatynas ǵasyrlar boiy jalǵasyn tapty. Mysaly, Ýfadaǵy Ǵaliia medresesi talai qazaq jastarynyń saýatyn ashty, osy shahar Alashordaǵa bas qosar qutty oryn boldy. Záki Validi men Álihan Bókeihanov Orynbordy ortaq astana qylyp, bashqurt-qazaq birtutas avtonomiiasyn qurmaqshy bolǵan. Alaida bul oi ortalyqqa unamady da, sátsizdikke ushyrady. Mundai jaqyndasý saiasi jaǵynan qaýipti bolyp, eki ultty aiyrýǵa tyrysty. Sodan bastap bashqurttardyń qaǵazǵa túsken ańyz-derekterin túgeldei súzgiden ótkizip, qaita jazǵyzdy. Sonymen ne kerek, aqyry óz degenderine jetip, eki halyqty ejelden eregisip kelgen ata jaý retinde kórsetti. Tek qazir ǵana sóz bostandyǵyna qol jetken kún týǵandyqtan, «bashqurttardyń arǵy tegi – qazaq» dep úlken senimmen aita alamyn. Qazir «Estek batyr» degen roman jazý ústindemin. Sol romanda bashqurt-qazaq qatynasy jaily tarihi tanymy mol dúnielerdi jariialamaqpyn. Qazaqstanda da shyǵarý oiymda bar. Ótken kúnniń dúrbeleńimen alystap ketken qos ulttyń etene jaqyn bolǵanyn tanytý búgingi bizdiń paryz ǵoi».
Keńestik tsenzýra kóptegen ulttyq dúnielerdi qurtyp jiberdi. Al Niiaz Alsynbaev bolsa osy joǵalǵan dúnielerdi qaita jańǵyrtý isinde izdenisti toqtatpaimyn deidi. Baýyr tartyp tursa, ishiń jylymai qaitedi?! «Aǵa» dep tursa, bashqurtty qalai baýyrym demeisiń?! Tarih – ótken kúnniń kýási. Al sol ótkenniń shyndyǵyn ashý – ýaqyt enshisinde. Endeshe, tarihymyzdy túgendeý jolyndaǵy izdenistiń úlkeni áli alda.
Erzat ERMAǴAMBETOV
Qaraǵandy
.jpg)