«ٶزبەك – ٶز اعام», «قىرعىز-قازاق – بٸر تۋعان» دەيدٸ قازاقتا. بۇل مەتەلدەر تٷبٸ بٸر تٷركٸ ەكەنٸمٸزدٸڭ ايعاعى. ال جايىقتىڭ ار جاعىندا جاتقان باشقۇرت ەلٸ بٸزگە تٸپتەن جاقىن ەكەنٸن بٸلەمٸز بە? باش – باس, قۇرت – قاسقىر. ياعني ول تٷركٸ جۇرتتارى ٸشٸندەگٸ جاۋىنگەر حالىقتىڭ بٸرٸ بولعان. وتارلاۋ ساياساتىنان جويىلىپ كەتە جازداپ, تاتارلارمەن سٸڭٸسٸپ كەتكەنٸن بٸلەمٸز. ال ەندٸ قازاققا قانشالىقتى جاقىن? بٸرەن-ساران دەرەكتەر بولماسا, بۇل جٶنٸندە ماردىمدى اقپارات جوق. ەندەشە, وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسىپ جٷرگەن نيياز السىنباەۆ دەگەن باشقۇرت قالامگەرٸن ەڭگٸمەگە تارتۋدى جٶن كٶردٸك. قازاق تاريحىن باشقۇرت تاريحىمەن ۇشتاستىرا زەرتتەپ جٷرگەن ول «الپامىس. پو سلەدام ودنوي لەگەندى» دەرەكتٸ فيلمٸن تٷسٸرٸپ, باشقۇرتتارعا قازاقتى تانىتىپ جٷرگەن جايى بار. 2013 جىلى «كيەلٸ كٶك بٶرٸ ۇرپاقتارى» اتتى كٸتاپ شىعارعان.
«باشقۇرت پەن قازاق ەرتەدەن كٶشپەلٸ, جاۋىنگەر حالىق ەكەنٸ بەلگٸلٸ. قازاق حالقى ٶز الدىنا حاندىق قۇرعان, ال باشقۇرت حاندىعى بولماعان. كٶشپەندٸ حالىقتار وسى جەردٸ ەجەلدەن مەكەن ەتٸپ, اۋىلدار, بٸرٸككەن رۋلار وداعى رەتٸندە عانا بولعان. باشقۇرت حالقىن قالىپتاستىرعان نەگٸزگٸ جەتٸ رۋدى اتاۋعا بولادى, ولار – بٶرٸزان, ٶسٸرگەن, تاما, تۋنگاۋر جەنە قىپشاقتان تاراعان ٷش رۋ. الايدا, شىنتۋايتىنا كەلەر بولساق, باشقۇرتتىڭ ۇلت رەتٸندە قالىپتاسۋىندا كٸشٸ جٷز قازاقتارىنىڭ رٶلٸ زور. كەيٸننەن قايتا جازىلعان باشقۇرت شەجٸرەسٸندە ول تۋرالى ايتىلا قويمايدى. ساياسي تسەنزۋرا سولاي. وسى كٸتاپتى جازۋ بارىسىندا كٶپ ٸزدەندٸم. باشقۇرتستان راديوسىندا جۋرناليستٸك قىزمەتتە جٷرگەندە مۇرات شەكەباەۆ دەگەن قازاق ەرٸپتەسٸمنٸڭ تيگٸزگەن كٶمەگٸ ۇشان-تەڭٸز بولدى. بٷگٸندە ول كٸسٸ باقيلىق بولىپ كەتتٸ. قازاق اۋىلدارىن ارالاپ, شەجٸرەشٸ اقساقالداردان سۇراستىرا كەلە, باشقۇرت حالقىنا ەڭ جاقىن قازاق حالقى ەكەنٸنە كٶزٸم جەتتٸ. قازاق تاريحشىلارىنىڭ بٸراز ەڭبەكتەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, «باشقۇرتتىڭ نەگٸزگٸ شىعۋ تەگٸ قازاق حالقىنان باستاۋ الادى» دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸم. قازاق رۋلارى وسى ٶڭٸرگە قونىس اۋدارىپ, فين-ۋگور ۇلتتارىمەن اسسيميلياتسيياعا تٷسٸپ, باشقۇرت دەگەن ۇلت قالىپتاستى. الايدا بەلگٸلٸ سەبەپتەرمەن ۋاقىت ٶتە كەلە, بۇل تەك اڭىز بولىپ قالدى», – دەيدٸ نيياز السىنباەۆ.
جالپى, باشقۇرت حالقى كٶپ ۇلتتارمەن اسسيميلياتسيياعا ۇشىراعان. ورىستان باسقا دا كٶرشٸ ۇلتتار باشقۇرتتاردى وتارلاعىسى كەلگەن. تەك قانا قازاقتار ونداي اشكٶزدٸك تانىتپاعان. سوندىقتان بولار, باشقۇرتتاردا ٶزگە ۇلتتارعا قاراتا ايتىلعان قاعىتپا ماقال-مەتەلدەر كەزدەسەدٸ, تەك قازاق حالقى جٶنٸندە بٸردە-بٸر جاعىمسىز سٶز ۇشىراسپايدى. ەندەشە, وسىنىڭ ٶزٸ دوس پەيٸلدٸڭ, تىعىز قارىم-قاتىناستىڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە?!
باشقۇرت پەن قازاق حالقى كٶشپەندٸ ٶمٸر سالتىن كەشكەن. كٶشپەلٸ حالىق تۇرمىسىندا بارىمتا, قارىمتا دەگەن دە بولىپ تۇرادى عوي. سونداي بٸر بارىمتادا باشقۇرتتىڭ ٶسٸرگەن رۋىنىڭ جٸگٸتتەرٸ كٶرشٸلەس ارعىن اۋىلدارىنا اتتانىپ, بٸر تٷننٸڭ ٸشٸندە بٸر ٷيٸر جىلقىسىن ايداپ كەتپەسٸ بار ما? سول ٷيٸر جىلقىمەن بٸرگە مەمبەت دەگەن جىلقىشى بالانى دا مالايلىققا الىپ كەتەدٸ. كٷندەردٸڭ بٸر كٷنٸندە ەلگٸ بالا ەرەكشە قاسيەتٸمەن كٶزگە تٷسٸپتٸ-مىس. تٷندە جارقىراپ, سەۋلە شاشادى ەكەن. تاڭ-تاماشا بولعان ٶسٸرگەن رۋى ول بالانى كيەلٸ ساناپ, ٶز الدىنا مال سالىپ, سودان ول اۋىلدىڭ قۇرمەتتٸ تۇرعىنىنا اينالادى. كەيٸننەن سول مەمبەتتەن تاراعان ۇرپاق بٷگٸندە باشقۇرت ۇلتىنىڭ تەڭ جارىمىن قۇراپ وتىر. جەرگٸلٸكتٸ باشقۇرتتارمەن سٸڭٸسٸپ كەتكەنٸمەن, ٶزدەرٸن «قازاقتان تاراعانبىز» دەيدٸ. مەسەلەن, باشقۇرتستاننىڭ وڭتٷستٸگٸندە حايبۋللين اۋدانىندا دەرەكلٸ, مەمبەتوۆو, قالتاي, ساعيتوۆو, تاڭاتار دەگەن اۋىلدىڭ تۇرعىندارى سول مەمبەتتٸڭ ۇرپاقتارى. ٶزدەرٸن باشقۇرت ساناعانىمەن, ەسٸمدەرٸ, تەكتەرٸ قازاقشا. ۋفانىڭ گٷلدەنۋٸنە اتسالىسقان راميز ەسەنقۇلوۆ, ۋفا مەرٸنٸڭ ورىنباسارى بولعان ميفتاح مەمبەتوۆ, «سالاۋات يۋلاەۆ» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, اقىن قاديم ارالباەۆ – سول مەمبەتتٸڭ ۇرپاقتارى. تەكتەرٸنٸڭ ٶزٸ-اق قازاق ەكەندەرٸن ايتىپ تۇر ەمەس پە?!
سونىمەن, ٶتكەنگە قايتا ورالساق. قازاق پەن باشقۇرت اۋىلدارى اراسىندا ۇساق قاقتىعىستار بولىپ تۇرعانىمەن, قىز الىسىپ, قىز بەرٸسٸپ, تٶس قاعىسقان قۇدا دا بولدى. قۇداندالى تۋىس بولعان سوڭ, جاقىن تۇردى, اۋىل حالقى ارالاسىپ جاتتى. سودان بولار, باشقۇرتتار اراسىندا كەرەي, نايمان, تاما, تابىن, قىپشاق, قىتاي رۋلارى كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. ونى شەكەرٸمنٸڭ جازبالارىنان-اق كٶرۋگە بولادى عوي. شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى ٶزٸنٸڭ «تٷركٸ, قىرعىز, قازاق ھەم حاندار شەجٸرەسٸ» كٸتابىندا بىلاي دەپ جازادى: «باشقۇرت بۇرىنعى زاماندا فيننو-ۋگور حالقىمەن ارالاسىپ كەتكەن تٷرٸك نەسٸلٸ دەپ اراب جازۋشىلارى ايتادى. ولار 1723 جىلى «اقتابان شۇبىرىندىدان» سوڭ قازاقتان بٶلٸنٸپ بارىپ, ونداعى تاتارلارمەن ارالاسىپ كەتكەن. باشقۇرتتىڭ تاپتارى – مينسكيي (بۇل مىڭعىت دەگەن قالماق بولىپ قالعان, توعايلى ەلٸ اتانعان تاتاردان) جەنە تابينسكيي (بۇل كٸشٸ جٷزدەگٸ تابىن, قىپشاق, تاما, قىتاي, كەرەيلەردەن) جەنە تازدار, قىرعىز. وسى جوعارعى اتتارعا قاراعاندا, باشقۇرتتار قازاق ەكەنٸن ھەم ەر رۋدان قوسىلعانىن بٸلەرسٸز».
جازۋشىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بٷگٸنگٸ باشقۇرت حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸن قۇراپ وتىرعان كەزٸندە وسى ٶڭٸردە قالىپ قويعان قازاقتار ەكەن. پۋگاچەۆتٸڭ شارۋالار كٶتەرٸلٸسٸندە باشقۇرتتاردىڭ قولباسشىسى بولعان سالاۋات يۋلاەۆتىڭ مىڭ شاقتى ەسكەرٸن كٸشٸ جٷز قازاقتارى جازالاۋشى وتريادقا ۇستاتپاي, جان ساۋعالاتقان. بۇل دەگەن ەڭ جاقىن باۋىرلاردىڭ بٸر-بٸرٸنە جاسايتىن قامقورلىعى عوي.
نيياز السىنباەۆ بىلاي دەيدٸ: «20-30 جىلدارداعى اشارشىلىق كەزٸندە بٸراز قازاق باشقۇرت اۋىلدارىنا جان ساۋعالاپ قونىس اۋدارا باستادى. كٶبٸ سوندا تۇراقتاپ قالدى. ۆارۆارينكا دەگەن اۋىل بٷگٸنگٸ تاڭدا مال شارۋاشىلىعىمەن جاقسى تانىمال. ال سونىڭ قازاق اۋىلى ەكەنٸن بٸرەۋ بٸلسە, بٸرەۋ بٸلە بەرمەيدٸ. وسىنداي باۋىرلاستىق قارىم-قاتىناس عاسىرلار بويى جالعاسىن تاپتى. مىسالى, ۋفاداعى عالييا مەدرەسەسٸ تالاي قازاق جاستارىنىڭ ساۋاتىن اشتى, وسى شاھار الاشورداعا باس قوسار قۇتتى ورىن بولدى. زەكي ۆاليدي مەن ەليحان بٶكەيحانوۆ ورىنبوردى ورتاق استانا قىلىپ, باشقۇرت-قازاق بٸرتۇتاس اۆتونوميياسىن قۇرماقشى بولعان. الايدا بۇل وي ورتالىققا ۇنامادى دا, سەتسٸزدٸككە ۇشىرادى. مۇنداي جاقىنداسۋ ساياسي جاعىنان قاۋٸپتٸ بولىپ, ەكٸ ۇلتتى ايىرۋعا تىرىستى. سودان باستاپ باشقۇرتتاردىڭ قاعازعا تٷسكەن اڭىز-دەرەكتەرٸن تٷگەلدەي سٷزگٸدەن ٶتكٸزٸپ, قايتا جازعىزدى. سونىمەن نە كەرەك, اقىرى ٶز دەگەندەرٸنە جەتٸپ, ەكٸ حالىقتى ەجەلدەن ەرەگٸسٸپ كەلگەن اتا جاۋ رەتٸندە كٶرسەتتٸ. تەك قازٸر عانا سٶز بوستاندىعىنا قول جەتكەن كٷن تۋعاندىقتان, «باشقۇرتتاردىڭ ارعى تەگٸ – قازاق» دەپ ٷلكەن سەنٸممەن ايتا الامىن. قازٸر «ەستەك باتىر» دەگەن رومان جازۋ ٷستٸندەمٸن. سول روماندا باشقۇرت-قازاق قاتىناسى جايلى تاريحي تانىمى مول دٷنيەلەردٸ جارييالاماقپىن. قازاقستاندا دا شىعارۋ ويىمدا بار. ٶتكەن كٷننٸڭ دٷربەلەڭٸمەن الىستاپ كەتكەن قوس ۇلتتىڭ ەتەنە جاقىن بولعانىن تانىتۋ بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ پارىز عوي».
كەڭەستٸك تسەنزۋرا كٶپتەگەن ۇلتتىق دٷنيەلەردٸ قۇرتىپ جٸبەردٸ. ال نيياز السىنباەۆ بولسا وسى جوعالعان دٷنيەلەردٸ قايتا جاڭعىرتۋ ٸسٸندە ٸزدەنٸستٸ توقتاتپايمىن دەيدٸ. باۋىر تارتىپ تۇرسا, ٸشٸڭ جىلىماي قايتەدٸ?! «اعا» دەپ تۇرسا, باشقۇرتتى قالاي باۋىرىم دەمەيسٸڭ?! تاريح – ٶتكەن كٷننٸڭ كۋەسٸ. ال سول ٶتكەننٸڭ شىندىعىن اشۋ – ۋاقىت ەنشٸسٸندە. ەندەشە, تاريحىمىزدى تٷگەندەۋ جولىنداعى ٸزدەنٸستٸڭ ٷلكەنٸ ەلٸ الدا.
ەرزات ەرماعامبەتوۆ
قاراعاندى
.jpg)