Bas múfti: Ideologiia – qolǵa ustal­mai­tyn, kózge de kórine bermei­tin kúshti qarý

Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múfti Erjan qajy Malǵajyulymen suhbat

– Erjan qajy Malǵajy­uly, Al­la­ǵa shúkir deimiz, elimiz táýel­siz­dik alǵaly asyl dinimiz Islam­ǵa keń jol ashyldy. Esh­kim úgittemei-aq halyq iman­dylyqqa ózi buryldy. Ásirese, jastardyń imandylyqqa degen airyqsha qulshynysy jaqsylyqtyń nyshany emes pe, qalai oilaisyz?

– Asa qamqor, erekshe meii­rimdi Allanyń atymen bastai­myn! Árine, jastardyń iman­dylyqqa bet burýy – úlken jaq­sylyqtyń nyshany. Jas­taiynan izgilik pen izettilikke tárbielengen adam óskende meiirimdi, qaiyrymdy, imandy janǵa ainalady. Imandy adam óziniń ósken ortasy men otbasyna, jalpy qoǵamǵa kóbirek paidasyn, sharapatyn tigizedi.

Birde paiǵambarymyz Muhammedten (s.ǵ.s.) bir kisi: «Ýa, Allanyń Elshisi, eń jaqsy adam kim?» – dep suraidy. Sonda ol: «Eń jaqsy adam – qoǵamǵa, elge paidasy tigen pende», – dep jaýap bergen. Demek, qazir bizdiń qoǵamǵa óz isiniń maitalman mamany bola bilgen imandy, janashyr, dástúrli qundylyqtardy qurmetteitin parasatty jastar qajet. Bilim men kórkem minezdi, ar men uiatty óz boiyna uialatqan adam elimizdiń órkendeýine úlken úles qospaq. Biz jastarymyzdy osyǵan tárbieleýimiz kerek.

Mektep muǵalimi balaǵa sabaq berýmen qatar ony izgi­likke baýlysa, ata-ana uly men qyzynyń tárbiesin jiti qada­ǵalasa, din qyzmetkerleri kórkem ýaǵyzdarymen imandylyqqa uiytsa, qariialarymyz ben ziialy aǵalarymyz tálimin aitsa – bala kórgeni men estigenine amal ete bastaidy. Sondyqtan, izgi ǵu­la­malar «balany tárbielegiń kel­se – áýeli ózińdi tárbiele» degen.

– Juma namazy aldynda aitylatyn ýaǵyzdar jaqsy, taǵylymy mol. Ókinishke qa­rai, kóp jaǵdaida ýaǵyz ai­tý­­shy imamnyń sheshen, jatyq, ádemi sóileýi kem­shin soǵyp jatady. Osy olqylyq­tyń ornyn qalai toltyrýǵa bolady?

– Tilegińiz oryndy. 2016 jyl­dyń jańa oqý jylynan bastap elimiz boiynsha 9 medreseniń oqý baǵdarlamasyna «Sheshendik óner» páni engizildi. Qazir shá­kirt­terimiz osy pánnen dáris tyń­daýda. Al Dini basqarma qyzmetkerlerinen bastap, aimaqtaǵy imam-moldalarǵa deiin sheshendik ónerden arnaiy seminarlar ótkizilip keledi. Dáristi T.Júrgenov atyndaǵy Óner akademiiasynyń professory, elimizge tanymal diktorlardyń ustazy Murat Ábzelbaev ótkizýde. Sonymen qatar, QMDB baspasóz bóliminiń jetekshisi, jýrnalist Aǵabek Qonarbaiuly da oblystardaǵy imam-moldalarymyzǵa «She­shendik óner jáne kórkem ýaǵyz» taqyrybynda teoriialyq ári tájiribelik turǵyda trening júr­gizip keledi. Osyndai ju­mys­tardyń nátijesinde imam­darymyz biraz shyńdalyp qaldy.

Sóileý óneri – sonaý pai­ǵam­barymyz Muhammedten (s.ǵ.s), at súringenshe sóz tap­qan ata-babalarymyz ben bi-sheshen­derimizden qalǵan mura. Búgingi din qyzmetkerleri paiǵam­barlar men keshegi dýaly aýyz abyz aqsaqaldarymyzdyń mura­gerleri dep esepteimin.

Alla taǵala qasietti Quran­nyń «Nisa» súresiniń 63-aia­tynda: «…Olarǵa úgit ber de, áserli sóz sóile», – dep buiyr­ǵan. Sonymen qatar, Musa (ǵ.s.) paiǵambardyń tilinde aity­latyn aiatta: «Baýyrym Harýn maǵan qaraǵanda sheshenirek…» («Qasas» súresi, 34-aiat) dep baiandalǵan.

Júsip Balasaǵuni babamyz bir óleńinde:

«Aitar sózdi sailap alǵyn aqylmen, Jaýabyń dóp qatar tússin naqylmen», – dep jyr­lai­tyny bar. Rasynda, adam bala­synyń talǵamy ósip, tańdaýy artqan myna zamanda bizdiń imam­darymyz da áserli sóz sói­lep, halyqty ózine qarata bilýi kerek. Napoleon Bonapart­tyń: «Kim áserli sóilei al­mai­dy, sol jetistikke jete almai­dy», – degen sózinde jan bar. Ob­lystarǵa jasaǵan saparlarymda sheshen sóileitin imamdardy kezdestirsem, ony Astana nemese Almaty qalalaryndaǵy meshit­terge qyzmetke taǵaiyndaimyn. Kórkem sóilei alatyn, tushym­dy ýaǵyz júrgizip, oiyn túiin­dep jetkize alatyn din qyzmet­keri úlken minberlerden kórinýi tiis.

Allaǵa shúkir, búginde sózge sheshen, tájiribeli imam-mol­dalarymyz tek dinniń ǵana emes, dástúrdiń de nasihatshysyna ainaldy. Ýaǵyzdarda aqyn-jyraýlarymyzdyń taǵylymdy tujyrymdary, ónegeli óleńderi qosa aitylatyn boldy.

– Bizdiń keibir jastarǵa salafilyq siiaqty jat aǵym­dar­dyń teris ideologiiasy áser etýde. Ókinishke qarai, dini­mizdi, tilimizdi, salt-dástúri­mizdi, tarihymyzdy, ádebie­timiz ben mádenietimizdi, rýha­niiatty shala, ústirt biletin, ilanǵysh, eliktegish keibir jastarymyzdyń atalmysh teris aǵymǵa ótkendigin bilemiz. Sondai jastarmen qandai jumystar júrgizilýde?

– Ideologiia – qolǵa ustal­mai­tyn, kózge de kórine bermei­tin kúshti qarý. Adam sanasyna jyldarmen kirgen ideologiiany kúndermen tazarta almasymyz anyq. Siz aityp otyrǵan ýaha­bilik, iaǵni salafilyq ideo­lo­giiany qoldaityn jastardyń dini tanym-túsinigin túzetý eń áýeli ýaqyt pen júieli jumysty qajet etedi. Bul bir kúnniń ne­mese bir aptanyń jumysy emes. Birneshe jyldan beri meshit ja­maǵattarymen jastardy bir igi maqsatqa biriktiretin sporttyq, rýhani, merekelik sharalar uiym­dastyrylyp keledi. Atap ait­qanda, fýtbol, tennis, dás­túr­li sport jarystary, pikir­al­masý basqosýlary, t.b. sa­laý­­at­­ty da saýapty is-sha­ra­lar jú­zege asýda. Bizdiń imam­dar jat aǵym­nyń jeteginde ket­ken jas­tarmen saǵattap suhbat­ta­sa­dy, kóńil-kúiine úńiledi, múm­­kin­diginshe moraldyq jáne mate­rial­dyq turǵyda kómek­tesip, bai­lanysty úzbeýge ty­rysady.

Jyl sońynda júrgizilgen jumys nátijeleriniń qory­tyn­dy esebin jasaimyz. Atap aitsaq, 2016 jyly 1 398 jat aǵymdaǵy tul­ǵalarǵa jeke túsindirý ju­mysy júrgizildi. Júieli dárister men kezdesýlerdiń nátijesinde naqty 533 tulǵa dástúrli dinge bet burdy.

Sonymen qatar, 96 din qyzmetkeri elimiz boiynsha 67 túzeý mekemesinde terrorizm jáne dini ekstremizm baby boiynsha jazasyn ótep jatqan sottalýshylarǵa júieli dáris ótkizedi. Ótken bir jyldyń ishinde 1410 sottalýshyǵa túsin­dirme, ońaltý jumystary júr­gi­zildi. Onyń 186-sy dástúrli dini­mizge oraldy. Al sol túzeý me­ke­mesinde otyrǵan 96 azamat óz­deriniń radikaldy kózqaras­tarynan qaitty. Bul – naqty jumys nátijesi.

– Imam demekshi, qazirgi din qyzmetkerleriniń qansha paiyzynyń joǵary, orta dini bilimderi bar?

– Búgingi tańda 800-ge jýyq din qyzmetkeri, iaǵni 20 paiyzy joǵary bilimdi. 27 paiyzy, iaǵni 1033 adamnyń orta bilimi bar. 1786 (54%) imam-molda Al­ma­tydaǵy imamdardyń bilimin jetildirý kýrsynan ótip, arnaiy seminarlarǵa qatysyp bilimin jetildirdi. Ótken jyldyń ózinde Islam institýtynda 270 imam 2 ailyq kýrsty támamdady.

Qazir barlyq múmkindikti paidalanyp, din qyzmetkeriniń bilimi men tájiribesin arttyrýǵa kúsh salyp jatyrmyz. Osy baǵytta 2016 jyly 204 seminar ótkizdik. Bilim jetildirýge arnalǵan dáriske 2 968 imam-molda qatysty. Sonymen qatar, dini kadrlarymyzdy Mysyrdyń ál-Azhar ýniversitetinde, Túrkiianyń «Haseki» aka­demiia­synda oqytyp jatyrmyz. Qazir sol sheteldik oqý oryndarynda tájiribesin shyńdap, bilimin art­tyryp kelgen túlekterdiń alǵash­qy legi qyzmetterin jalǵastyrýda.

Dini basqarma 2020 jylǵa deiingi dini bilim salasyn damytýǵa arnalǵan tujyrym­dama qabyldady. Tujyrym­damanyń maqsaty – meshit-medre­se­lerimizdi bilimdi de bilikti dini kadrlarmen kóbirek qamta­masyz etý, sonymen qatar, dini bilim sapasyn joǵary deńgeige kóterý. Qazaq­stan musylmandary dini basqar­masynyń kóńil bólip, qolǵa alyp otyrǵan negizgi mindetteriniń biri – qazirgi qoǵam talabyna laiyqty imam daiyndaý.

Óitkeni, búgingi din qyzmetkeri zamannyń aǵysynan, ýaqyttyń talabynan áste qalys qalmaýy tiis. Búgingi imam únemi ózderin damytyp, jetildirip, dini hám zaiyrly bilimmen sýsyndap otyrýy qajet. 2 jyldyń kóleminde 3 myńǵa jýyq imamdarymyzdy qaita attestattaýdan ótkizip, bilim deńgeiin anyqtadyq. At­tes­tattaýdan súrinip, bilimin dáleldei almaǵan din maman­daryn qaita oqytyp jatyrmyz.

– Jasyratyny joq, aýyldaǵy jamaǵatqa tushym­dy ýaǵyz, jalpy Islam qun­dy­lyq­tary jetpei jatqan siiaqty. Meshit jamaǵat­tary az, juma namazyna bara­­tyndar sany saýsaqpen sanar­­lyq… Sosyn jamaǵaty az, jala­qysy joq aýyl imam­dary qalai kún kóredi? Olardyń da otbasy, bala-shaǵasy bar emes pe?

– Aýyldaǵy jaǵdai maǵan jaqsy tanys. Aýyl imamy bo­lyp qyzmet etken soń, on­daǵy moldalardyń da jaǵdaiyn jaqsy bilemin. Alaida, Alla razylyǵy úshin zeinetaqysyn meshittiń jylýy men ja­ry­ǵyna jumsap, meshitti us­tap otyrǵan aqsaqaldar da az emes. Ondai erlik jasap júr­gen imamnyń talaiyn kórdim. Sol kisilerge, iaǵni óz-ózin qara­jat­pen qamtamasyz ete almaityn aýyl meshitteriniń imam­daryna QMDB janyndaǵy «Zeket» qorynan 30-50 myń teńge kóleminde jalaqy berilip keledi. Árine, qordaǵy qarajat bárine birdei jetpeidi. Keide menen kásipkerler: «Qandai qaiyrymdylyq jasaiyn?» – dep suraǵanda, aýyl imamdarynyń óz zeinetaqysynan jyryp berip, meshittiń shyǵyndaryna jumsaitynyn aitqanda, eriksiz eljirep ketedi. «Solarǵa kómek­tesińiz, múmkindigińiz bolsa qajylyqqa jiberińiz», – dedim.

Bizge úlken ustazdarymyz: «Dinge muqtaj jerge baryp qyz­met etińder», – dep ylǵi qulaǵymyzǵa quiyp otyratyn. Ai­maqtaǵy imamdarmen kezde­sý­lerimde osy sózdiń mánisin uǵyn­dyryp otyramyn. Birneshe jyldyń júzi boldy, «Nur Mú­bá­rak» ýniversitetin, medre­seni bitirgen shákirtterdi ózde­riniń aýyldaryna qyzmetke taǵaiyndap kelemiz. Astana, Almaty sekildi iri qalalarda qyzmet etken tájiribeli imam­dardy rotatsiialyq júiemen aýylǵa aýystyryp otyramyz.

– Al jańadan qurylǵan Din jáne azamattyq qoǵam mi­nistr­ligimen ara-qatynas­taryńyz qalai?

– Ministr Nurlan Ermek­baevtyń qabyldaýynda boldym. Ashyq áńgime barysynda dini saladaǵy jumystardy jetil­dirýge qatysty oilarymmen bólistim. Ol kisi quptady. Mi­nistr «Áziret Sultan» meshi­tinde bolyp, múftiiat qyzmet­ker­lerimen de kezdesip, jumy­symyzben tanysty. Ortaq oilarymyz ben igi jobalary­myzdy ortaǵa salyp, pikirlestik. Bizdi biriktiretin ortaq maqsattar kóp. Halyqtyń imandylyǵyn arttyrý, dinaralyq tatýlyq pen birlikti nyǵaitý baǵytyndaǵy izgi is-sharalardy júzege asyrý jóninde ortaq ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik.

– Suhbatymyzdyń sońynda sizge bir usynys aitaiyn dep otyrmyn. Búgin­gi jas óskin – balalardy iman­dy­lyq, adamgershilik, otansúi­gishtik, eliniń patrioty retinde tárbieleý baǵytynda kórkem shyǵarmalardyń alatyn orny úlken. QMDB balalar men jas­ós­pirimderge arnalǵan proza­lyq shyǵarmalarǵa, aita­lyq, áńgime, mysal, ertegi, sah­na­lyq kórinis, hikaiattarǵa jyl saiyn ótetin dástúrli báige jariialasa. Qanshama jas ba­lalar jazýshylarynyń esimi áigili bolar edi…

– Usynysyńyz óte oryndy. Qoldaimyn. Bul jobany jú­zege asyrýdyń joldaryn qaras­tyratyn bolamyz.

Biz Dini basqarma janynan balalar jýrnalyn shyǵarsaq degen oiymyz bar. Bala tárbiesi óte mańyzdy. Musylmannyń mu­­raty – imandy, izgi urpaq tár­bie­leý ǵoi. Bir ǵulamanyń: «Ba­la qymbat bolsa, baladan buryn onyń tárbiesi qymbat», – degen sózinde de úlken mán jatyr…

– Mándi-maǵynaly syr-suhbatyńyzǵa rahmet! Alla riza bolsyn!

Áńgimelesken
Tolymbek ÁBDIRAIYM,
jazýshy

"Egemen Qazaqstan" gazeti

Túpnusqadaǵy taqyryp: Erjan qajy Malǵajyuly: «Musylmannyń muraty – izgi urpaq tárbieleý»