قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى, باس مٷفتي ەرجان قاجى مالعاجىۇلىمەن سۇحبات
– ەرجان قاجى مالعاجىۇلى, اللاعا شٷكٸر دەيمٸز, ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸك العالى اسىل دٸنٸمٸز يسلامعا كەڭ جول اشىلدى. ەشكٸم ٷگٸتتەمەي-اق حالىق يماندىلىققا ٶزٸ بۇرىلدى. ەسٸرەسە, جاستاردىڭ يماندىلىققا دەگەن ايرىقشا قۇلشىنىسى جاقسىلىقتىڭ نىشانى ەمەس پە, قالاي ويلايسىز?
– اسا قامقور, ەرەكشە مەيٸرٸمدٸ اللانىڭ اتىمەن باستايمىن! ەرينە, جاستاردىڭ يماندىلىققا بەت بۇرۋى – ٷلكەن جاقسىلىقتىڭ نىشانى. جاستايىنان ٸزگٸلٸك پەن ٸزەتتٸلٸككە تەربيەلەنگەن ادام ٶسكەندە مەيٸرٸمدٸ, قايىرىمدى, يماندى جانعا اينالادى. يماندى ادام ٶزٸنٸڭ ٶسكەن ورتاسى مەن وتباسىنا, جالپى قوعامعا كٶبٸرەك پايداسىن, شاراپاتىن تيگٸزەدٸ.
بٸردە پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (س.ع.س.) بٸر كٸسٸ: «ۋا, اللانىڭ ەلشٸسٸ, ەڭ جاقسى ادام كٸم?» – دەپ سۇرايدى. سوندا ول: «ەڭ جاقسى ادام – قوعامعا, ەلگە پايداسى تيگەن پەندە», – دەپ جاۋاپ بەرگەن. دەمەك, قازٸر بٸزدٸڭ قوعامعا ٶز ٸسٸنٸڭ مايتالمان مامانى بولا بٸلگەن يماندى, جاناشىر, دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەيتٸن پاراساتتى جاستار قاجەت. بٸلٸم مەن كٶركەم مٸنەزدٸ, ار مەن ۇياتتى ٶز بويىنا ۇيالاتقان ادام ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸنە ٷلكەن ٷلەس قوسپاق. بٸز جاستارىمىزدى وسىعان تەربيەلەۋٸمٸز كەرەك.
مەكتەپ مۇعالٸمٸ بالاعا ساباق بەرۋمەن قاتار ونى ٸزگٸلٸككە باۋلىسا, اتا-انا ۇلى مەن قىزىنىڭ تەربيەسٸن جٸتٸ قاداعالاسا, دٸن قىزمەتكەرلەرٸ كٶركەم ۋاعىزدارىمەن يماندىلىققا ۇيىتسا, قارييالارىمىز بەن زييالى اعالارىمىز تەلٸمٸن ايتسا – بالا كٶرگەنٸ مەن ەستٸگەنٸنە امال ەتە باستايدى. سوندىقتان, ٸزگٸ عۇلامالار «بالانى تەربيەلەگٸڭ كەلسە – ەۋەلٸ ٶزٸڭدٸ تەربيەلە» دەگەن.
– جۇما نامازى الدىندا ايتىلاتىن ۋاعىزدار جاقسى, تاعىلىمى مول. ٶكٸنٸشكە قاراي, كٶپ جاعدايدا ۋاعىز ايتۋشى يمامنىڭ شەشەن, جاتىق, ەدەمٸ سٶيلەۋٸ كەمشٸن سوعىپ جاتادى. وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن قالاي تولتىرۋعا بولادى?
– تٸلەگٸڭٸز ورىندى. 2016 جىلدىڭ جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ەلٸمٸز بويىنشا 9 مەدرەسەنٸڭ وقۋ باعدارلاماسىنا «شەشەندٸك ٶنەر» پەنٸ ەنگٸزٸلدٸ. قازٸر شەكٸرتتەرٸمٸز وسى پەننەن دەرٸس تىڭداۋدا. ال دٸني باسقارما قىزمەتكەرلەرٸنەن باستاپ, ايماقتاعى يمام-مولدالارعا دەيٸن شەشەندٸك ٶنەردەن ارنايى سەمينارلار ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ. دەرٸستٸ ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر اكادەميياسىنىڭ پروفەسسورى, ەلٸمٸزگە تانىمال ديكتورلاردىڭ ۇستازى مۇرات ەبزەلباەۆ ٶتكٸزۋدە. سونىمەن قاتار, قمدب باسپاسٶز بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸ, جۋرناليست اعابەك قوناربايۇلى دا وبلىستارداعى يمام-مولدالارىمىزعا «شەشەندٸك ٶنەر جەنە كٶركەم ۋاعىز» تاقىرىبىندا تەورييالىق ەرٸ تەجٸريبەلٸك تۇرعىدا ترەنينگ جٷرگٸزٸپ كەلەدٸ. وسىنداي جۇمىستاردىڭ نەتيجەسٸندە يمامدارىمىز بٸراز شىڭدالىپ قالدى.
سٶيلەۋ ٶنەرٸ – سوناۋ پايعامبارىمىز مۇحاممەدتەن (س.ع.س), ات سٷرٸنگەنشە سٶز تاپقان اتا-بابالارىمىز بەن بي-شەشەندەرٸمٸزدەن قالعان مۇرا. بٷگٸنگٸ دٸن قىزمەتكەرلەرٸ پايعامبارلار مەن كەشەگٸ دۋالى اۋىز ابىز اقساقالدارىمىزدىڭ مۇراگەرلەرٸ دەپ ەسەپتەيمٸن.
اللا تاعالا قاسيەتتٸ قۇراننىڭ «نيسا» سٷرەسٸنٸڭ 63-اياتىندا: «…ولارعا ٷگٸت بەر دە, ەسەرلٸ سٶز سٶيلە», – دەپ بۇيىرعان. سونىمەن قاتار, مۇسا (ع.س.) پايعامباردىڭ تٸلٸندە ايتىلاتىن اياتتا: «باۋىرىم ھارۋن ماعان قاراعاندا شەشەنٸرەك…» («قاساس» سٷرەسٸ, 34-ايات) دەپ باياندالعان.
جٷسٸپ بالاساعۇني بابامىز بٸر ٶلەڭٸندە:
«ايتار سٶزدٸ سايلاپ العىن اقىلمەن, جاۋابىڭ دٶپ قاتار تٷسسٸن ناقىلمەن», – دەپ جىرلايتىنى بار. راسىندا, ادام بالاسىنىڭ تالعامى ٶسٸپ, تاڭداۋى ارتقان مىنا زاماندا بٸزدٸڭ يمامدارىمىز دا ەسەرلٸ سٶز سٶيلەپ, حالىقتى ٶزٸنە قاراتا بٸلۋٸ كەرەك. ناپولەون بوناپارتتىڭ: «كٸم ەسەرلٸ سٶيلەي المايدى, سول جەتٸستٸككە جەتە المايدى», – دەگەن سٶزٸندە جان بار. وبلىستارعا جاساعان ساپارلارىمدا شەشەن سٶيلەيتٸن يمامداردى كەزدەستٸرسەم, ونى استانا نەمەسە الماتى قالالارىنداعى مەشٸتتەرگە قىزمەتكە تاعايىندايمىن. كٶركەم سٶيلەي الاتىن, تۇشىمدى ۋاعىز جٷرگٸزٸپ, ويىن تٷيٸندەپ جەتكٸزە الاتىن دٸن قىزمەتكەرٸ ٷلكەن مٸنبەرلەردەن كٶرٸنۋٸ تيٸس.
اللاعا شٷكٸر, بٷگٸندە سٶزگە شەشەن, تەجٸريبەلٸ يمام-مولدالارىمىز تەك دٸننٸڭ عانا ەمەس, دەستٷردٸڭ دە ناسيحاتشىسىنا اينالدى. ۋاعىزداردا اقىن-جىراۋلارىمىزدىڭ تاعىلىمدى تۇجىرىمدارى, ٶنەگەلٸ ٶلەڭدەرٸ قوسا ايتىلاتىن بولدى.
– بٸزدٸڭ كەيبٸر جاستارعا سالافيلىق سيياقتى جات اعىمداردىڭ تەرٸس يدەولوگيياسى ەسەر ەتۋدە. ٶكٸنٸشكە قاراي, دٸنٸمٸزدٸ, تٸلٸمٸزدٸ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ, تاريحىمىزدى, ەدەبيەتٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸ, رۋحانيياتتى شالا, ٷستٸرت بٸلەتٸن, يلانعىش, ەلٸكتەگٸش كەيبٸر جاستارىمىزدىڭ اتالمىش تەرٸس اعىمعا ٶتكەندٸگٸن بٸلەمٸز. سونداي جاستارمەن قانداي جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە?
– يدەولوگييا – قولعا ۇستالمايتىن, كٶزگە دە كٶرٸنە بەرمەيتٸن كٷشتٸ قارۋ. ادام ساناسىنا جىلدارمەن كٸرگەن يدەولوگييانى كٷندەرمەن تازارتا الماسىمىز انىق. سٸز ايتىپ وتىرعان ۋاھابيلٸك, ياعني سالافيلىق يدەولوگييانى قولدايتىن جاستاردىڭ دٸني تانىم-تٷسٸنٸگٸن تٷزەتۋ ەڭ ەۋەلٸ ۋاقىت پەن جٷيەلٸ جۇمىستى قاجەت ەتەدٸ. بۇل بٸر كٷننٸڭ نەمەسە بٸر اپتانىڭ جۇمىسى ەمەس. بٸرنەشە جىلدان بەرٸ مەشٸت جاماعاتتارىمەن جاستاردى بٸر يگٸ ماقساتقا بٸرٸكتٸرەتٸن سپورتتىق, رۋحاني, مەرەكەلٸك شارالار ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, فۋتبول, تەننيس, دەستٷرلٸ سپورت جارىستارى, پٸكٸرالماسۋ باسقوسۋلارى, ت.ب. سالاۋاتتى دا ساۋاپتى ٸس-شارالار جٷزەگە اسۋدا. بٸزدٸڭ يمامدار جات اعىمنىڭ جەتەگٸندە كەتكەن جاستارمەن ساعاتتاپ سۇحباتتاسادى, كٶڭٸل-كٷيٸنە ٷڭٸلەدٸ, مٷمكٸندٸگٸنشە مورالدىق جەنە ماتەريالدىق تۇرعىدا كٶمەكتەسٸپ, بايلانىستى ٷزبەۋگە تىرىسادى.
جىل سوڭىندا جٷرگٸزٸلگەن جۇمىس نەتيجەلەرٸنٸڭ قورىتىندى ەسەبٸن جاسايمىز. اتاپ ايتساق, 2016 جىلى 1 398 جات اعىمداعى تۇلعالارعا جەكە تٷسٸندٸرۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلدٸ. جٷيەلٸ دەرٸستەر مەن كەزدەسۋلەردٸڭ نەتيجەسٸندە ناقتى 533 تۇلعا دەستٷرلٸ دٸنگە بەت بۇردى.
سونىمەن قاتار, 96 دٸن قىزمەتكەرٸ ەلٸمٸز بويىنشا 67 تٷزەۋ مەكەمەسٸندە تەرروريزم جەنە دٸني ەكسترەميزم بابى بويىنشا جازاسىن ٶتەپ جاتقان سوتتالۋشىلارعا جٷيەلٸ دەرٸس ٶتكٸزەدٸ. ٶتكەن بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە 1410 سوتتالۋشىعا تٷسٸندٸرمە, وڭالتۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. ونىڭ 186-سى دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزگە ورالدى. ال سول تٷزەۋ مەكەمەسٸندە وتىرعان 96 ازامات ٶزدەرٸنٸڭ راديكالدى كٶزقاراستارىنان قايتتى. بۇل – ناقتى جۇمىس نەتيجەسٸ.
– يمام دەمەكشٸ, قازٸرگٸ دٸن قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ قانشا پايىزىنىڭ جوعارى, ورتا دٸني بٸلٸمدەرٸ بار?
– بٷگٸنگٸ تاڭدا 800-گە جۋىق دٸن قىزمەتكەرٸ, ياعني 20 پايىزى جوعارى بٸلٸمدٸ. 27 پايىزى, ياعني 1033 ادامنىڭ ورتا بٸلٸمٸ بار. 1786 (54%) يمام-مولدا الماتىداعى يمامداردىڭ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋ كۋرسىنان ٶتٸپ, ارنايى سەمينارلارعا قاتىسىپ بٸلٸمٸن جەتٸلدٸردٸ. ٶتكەن جىلدىڭ ٶزٸندە يسلام ينستيتۋتىندا 270 يمام 2 ايلىق كۋرستى تەمامدادى.
قازٸر بارلىق مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانىپ, دٸن قىزمەتكەرٸنٸڭ بٸلٸمٸ مەن تەجٸريبەسٸن ارتتىرۋعا كٷش سالىپ جاتىرمىز. وسى باعىتتا 2016 جىلى 204 سەمينار ٶتكٸزدٸك. بٸلٸم جەتٸلدٸرۋگە ارنالعان دەرٸسكە 2 968 يمام-مولدا قاتىستى. سونىمەن قاتار, دٸني كادرلارىمىزدى مىسىردىڭ ەل-ازھار ۋنيۆەرسيتەتٸندە, تٷركييانىڭ «حاسەكي» اكادەميياسىندا وقىتىپ جاتىرمىز. قازٸر سول شەتەلدٸك وقۋ ورىندارىندا تەجٸريبەسٸن شىڭداپ, بٸلٸمٸن ارتتىرىپ كەلگەن تٷلەكتەردٸڭ العاشقى لەگٸ قىزمەتتەرٸن جالعاستىرۋدا.
دٸني باسقارما 2020 جىلعا دەيٸنگٸ دٸني بٸلٸم سالاسىن دامىتۋعا ارنالعان تۇجىرىمداما قابىلدادى. تۇجىرىمدامانىڭ ماقساتى – مەشٸت-مەدرەسەلەرٸمٸزدٸ بٸلٸمدٸ دە بٸلٸكتٸ دٸني كادرلارمەن كٶبٸرەك قامتاماسىز ەتۋ, سونىمەن قاتار, دٸني بٸلٸم ساپاسىن جوعارى دەڭگەيگە كٶتەرۋ. قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسىنىڭ كٶڭٸل بٶلٸپ, قولعا الىپ وتىرعان نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – قازٸرگٸ قوعام تالابىنا لايىقتى يمام دايىنداۋ.
ٶيتكەنٸ, بٷگٸنگٸ دٸن قىزمەتكەرٸ زاماننىڭ اعىسىنان, ۋاقىتتىڭ تالابىنان ەستە قالىس قالماۋى تيٸس. بٷگٸنگٸ يمام ٷنەمٸ ٶزدەرٸن دامىتىپ, جەتٸلدٸرٸپ, دٸني ھەم زايىرلى بٸلٸممەن سۋسىنداپ وتىرۋى قاجەت. 2 جىلدىڭ كٶلەمٸندە 3 مىڭعا جۋىق يمامدارىمىزدى قايتا اتتەستاتتاۋدان ٶتكٸزٸپ, بٸلٸم دەڭگەيٸن انىقتادىق. اتتەستاتتاۋدان سٷرٸنٸپ, بٸلٸمٸن دەلەلدەي الماعان دٸن ماماندارىن قايتا وقىتىپ جاتىرمىز.
– جاسىراتىنى جوق, اۋىلداعى جاماعاتقا تۇشىمدى ۋاعىز, جالپى يسلام قۇندىلىقتارى جەتپەي جاتقان سيياقتى. مەشٸت جاماعاتتارى از, جۇما نامازىنا باراتىندار سانى ساۋساقپەن سانارلىق… سوسىن جاماعاتى از, جالاقىسى جوق اۋىل يمامدارى قالاي كٷن كٶرەدٸ? ولاردىڭ دا وتباسى, بالا-شاعاسى بار ەمەس پە?
– اۋىلداعى جاعداي ماعان جاقسى تانىس. اۋىل يمامى بولىپ قىزمەت ەتكەن سوڭ, ونداعى مولدالاردىڭ دا جاعدايىن جاقسى بٸلەمٸن. الايدا, اللا رازىلىعى ٷشٸن زەينەتاقىسىن مەشٸتتٸڭ جىلۋى مەن جارىعىنا جۇمساپ, مەشٸتتٸ ۇستاپ وتىرعان اقساقالدار دا از ەمەس. ونداي ەرلٸك جاساپ جٷرگەن يمامنىڭ تالايىن كٶردٸم. سول كٸسٸلەرگە, ياعني ٶز-ٶزٸن قاراجاتپەن قامتاماسىز ەتە المايتىن اۋىل مەشٸتتەرٸنٸڭ يمامدارىنا قمدب جانىنداعى «زەكەت» قورىنان 30-50 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندە جالاقى بەرٸلٸپ كەلەدٸ. ەرينە, قورداعى قاراجات بەرٸنە بٸردەي جەتپەيدٸ. كەيدە مەنەن كەسٸپكەرلەر: «قانداي قايىرىمدىلىق جاسايىن?» – دەپ سۇراعاندا, اۋىل يمامدارىنىڭ ٶز زەينەتاقىسىنان جىرىپ بەرٸپ, مەشٸتتٸڭ شىعىندارىنا جۇمسايتىنىن ايتقاندا, ەرٸكسٸز ەلجٸرەپ كەتەدٸ. «سولارعا كٶمەكتەسٸڭٸز, مٷمكٸندٸگٸڭٸز بولسا قاجىلىققا جٸبەرٸڭٸز», – دەدٸم.
بٸزگە ٷلكەن ۇستازدارىمىز: «دٸنگە مۇقتاج جەرگە بارىپ قىزمەت ەتٸڭدەر», – دەپ ىلعي قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وتىراتىن. ايماقتاعى يمامدارمەن كەزدەسۋلەرٸمدە وسى سٶزدٸڭ مەنٸسٸن ۇعىندىرىپ وتىرامىن. بٸرنەشە جىلدىڭ جٷزٸ بولدى, «نۇر مٷبەراك» ۋنيۆەرسيتەتٸن, مەدرەسەنٸ بٸتٸرگەن شەكٸرتتەردٸ ٶزدەرٸنٸڭ اۋىلدارىنا قىزمەتكە تاعايىنداپ كەلەمٸز. استانا, الماتى سەكٸلدٸ ٸرٸ قالالاردا قىزمەت ەتكەن تەجٸريبەلٸ يمامداردى روتاتسييالىق جٷيەمەن اۋىلعا اۋىستىرىپ وتىرامىز.
– ال جاڭادان قۇرىلعان دٸن جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸمەن ارا-قاتىناستارىڭىز قالاي?
– مينيستر نۇرلان ەرمەكباەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولدىم. اشىق ەڭگٸمە بارىسىندا دٸني سالاداعى جۇمىستاردى جەتٸلدٸرۋگە قاتىستى ويلارىممەن بٶلٸستٸم. ول كٸسٸ قۇپتادى. مينيستر «ەزٸرەت سۇلتان» مەشٸتٸندە بولىپ, مٷفتييات قىزمەتكەرلەرٸمەن دە كەزدەسٸپ, جۇمىسىمىزبەن تانىستى. ورتاق ويلارىمىز بەن يگٸ جوبالارىمىزدى ورتاعا سالىپ, پٸكٸرلەستٸك. بٸزدٸ بٸرٸكتٸرەتٸن ورتاق ماقساتتار كٶپ. حالىقتىڭ يماندىلىعىن ارتتىرۋ, دٸنارالىق تاتۋلىق پەن بٸرلٸكتٸ نىعايتۋ باعىتىنداعى ٸزگٸ ٸس-شارالاردى جٷزەگە اسىرۋ جٶنٸندە ورتاق ۋاعدالاستىققا قول جەتكٸزدٸك.
– سۇحباتىمىزدىڭ سوڭىندا سٸزگە بٸر ۇسىنىس ايتايىن دەپ وتىرمىن. بٷگٸنگٸ جاس ٶسكٸن – بالالاردى يماندىلىق, ادامگەرشٸلٸك, وتانسٷيگٸشتٸك, ەلٸنٸڭ پاتريوتى رەتٸندە تەربيەلەۋ باعىتىندا كٶركەم شىعارمالاردىڭ الاتىن ورنى ٷلكەن. قمدب بالالار مەن جاسٶسپٸرٸمدەرگە ارنالعان پروزالىق شىعارمالارعا, ايتالىق, ەڭگٸمە, مىسال, ەرتەگٸ, ساحنالىق كٶرٸنٸس, حيكاياتتارعا جىل سايىن ٶتەتٸن دەستٷرلٸ بەيگە جارييالاسا. قانشاما جاس بالالار جازۋشىلارىنىڭ ەسٸمٸ ەيگٸلٸ بولار ەدٸ…
– ۇسىنىسىڭىز ٶتە ورىندى. قولدايمىن. بۇل جوبانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن قاراستىراتىن بولامىز.
بٸز دٸني باسقارما جانىنان بالالار جۋرنالىن شىعارساق دەگەن ويىمىز بار. بالا تەربيەسٸ ٶتە ماڭىزدى. مۇسىلماننىڭ مۇراتى – يماندى, ٸزگٸ ۇرپاق تەربيەلەۋ عوي. بٸر عۇلامانىڭ: «بالا قىمبات بولسا, بالادان بۇرىن ونىڭ تەربيەسٸ قىمبات», – دەگەن سٶزٸندە دە ٷلكەن مەن جاتىر…
– مەندٸ-ماعىنالى سىر-سۇحباتىڭىزعا راحمەت! اللا ريزا بولسىن!
ەڭگٸمەلەسكەن
تولىمبەك ەبدٸرايىم,
جازۋشى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
تٷپنۇسقاداعى تاقىرىپ: ەرجان قاجى مالعاجىۇلى: «مۇسىلماننىڭ مۇراتى – ٸزگٸ ۇرپاق تەربيەلەۋ»
.jpg)