- Sońǵy jyldary Tarbaǵatai aýdanynyń aýyl sharýashylyǵy qarqyndy damyp keledi. Mal tuqymyn asyldandyrý, bordaqylaý alańdaryn salý, lizing baǵdarlamasy boiynsha sharýa qojalyqtaryna tehnika satyp alý, baqsha daqyldaryn, onyń ishinde kartoptan buryn-sońdy bolmaǵan rekordtyq ónim alý, reitingtik kórsetkishterdiń ósýi boiynsha oblysta aǵaryp aldan kóriný aýdan turǵyndarynyń eńsesin biiktete tústi. Aýdan ákimi Dildábek Orazbaevpen óńirdegi osy ońdy ózgerister tóńireginde oblystyq «Didar» gazetiniń tilshisi suhbattasqan edi.
- Dildábek Tájibaiuly, Barqytbel baýraiyndaǵy qasietti de kieli óńirdi basqarǵanyńyzǵa úsh-tórt jyl ótti. Osy ýaqytta óńirde aýyl sharýashylyǵy men óndiriste kóp ister atqarylǵanyna aýdandy aralaǵan kezde kóz jetkizdik. Siz kelgeli baqsha daqyldaryn egýge erekshe kóńil bóline bastapty. Sharýa qojalyqtary ekken qaýyn-qarbyz, qyzanaq, kartopty tipti, Astana men Almatydan arnaiy kelip, júk kólikterine tiep áketkenin de estidik. Osy jaiynda ne aitar edińiz?
- Men - Ońtústiktiń týmasymyn. Jazy men kúzi on aiǵa sozylatyn aimaqta keibir baqsha daqyldaryn eki ret egetinin eskersek, jer-ananyń qasietin kókeige túiip óskenim jasyryn emes. Aýdanǵa alǵash ret kelgende kókónis egýge jurtshylyqtyń qyryn qaraitynyn ańǵardym. Birde-bir aýylda jylyjailar joq ekenin kórgende shydai almai, aýdan aktivinde jergilikti jerdegi ákimderge, mektep direktorlaryna ár aýyl men bilim oshaqtarynda kókónisti qysy-jazy ósiretin jylyjai salý jóninde tapsyrma berdim. Qazir aýdanda 14 jylyjai jumys istep tur. Atap aitar bolsaq, Qabanbai aýylyndaǵy «Madiiar» sharýa qojalyǵy 320 sharshy metrge jylyjai salyp, qyzanaq, qiiar óndire bastady. Aqsýattyq Marat Qusaiynov degen isker azamatymyz qulashyn keńge sermep 620 sharshy metrge jylyjai ornatyp, túrli-tústi gúlder, qyzanaq, qiiar ósirýdi qolǵa aldy. Aýdan jurtshylyǵynyń Maratqa aitar alǵysy erekshe.
Kartop pen qaýyn-qarbyzǵa keletin bolsaq, aidyn shalqar Zaisan kóliniń mańy - baqsha daqyldaryn ósirýge qolaily aimaq. Qumdy, jazy ystyq jerde baqsha daqyldarynyń bitik ósetini belgili. «Juman-Ata» sharýa qojalyǵy ósirgen dámi til úiiretin qaýyn-qarbyzdardy Astana qalasynan kelip satyp alǵandar boldy. Qazan aiynyń 8-9-shy juldyzynda Astana qalasynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń kúnderi ótti. Atalǵan qojalyqtyń aparǵan qaýyn-qarbyzyn astanalyqtar pyshaq ushynan talap alyp ketkenin kórdik. Sonymen birge, Seiilǵazy Jumannyń «Muhtar», Aidarhan Tileýhannyń «Baqyt», Qumarbai Bazarhannyń «Baitaq» sharýa qojalyqtary da júzdegen gektarǵa kartop, qaýyn-qarbyz, qyzanaq ósirip, jinaǵan mol ónimderin Óskemen men Semei qalalarynyń bazarlarynda saýdalap, tabysqa keneldi. Aqsýat aýyldyq okrýginiń «Márýa», Sátbaev aýyldyq okrýginiń «Altyn Altai», «Mańyraq» aýyldyq okrýginiń «Tilek» sharýa qojalyqtary kartoptyń gollandiialyq «Alladin», Qumkól aýyldyq okrýginiń «Myrzashól» ujymy kartoptyń «Melodi» sortyn egip, ár gektardan rekordty kórsetkishke qol jetkizdi. Buryndary Tarbaǵataida kartop, baqsha daqyldarynan nátije shyqpaidy deýshiler, endi oilarynan ainyp, kókónis ósirip, paidaǵa kenelip jatyr. «Qalaýyn tapsa, qar janar» degen osy.
- Aýdanda júgeri daqylyn ósirip jatyr dep estidik, bul jańalyq eken. Biyl astyqtyń shyǵymy qalai boldy?
- Aǵymdaǵy jyly aýdannyń birqatar qojalyqtary júgeri daqylynyń «Moldavskii-215» tuqymyn egip, odan joǵary ónim aldy. Qumkól aýyldyq okrýgindegi «Myrzashól», Kókjyra aýylyndaǵy jeke kásipker Nurlan Sadyqov, Aqjar aýyldyq okrýgindegi «Darhan», «Qasen-Murat» qojalyqtary 40-30 gektarǵa júgeri ekti. Agrotehnikalyq is-sharalardy durys atqarý, aýyspaly egis júiesin saqtaý, kúzgi súdiger jumystaryn júrgizý, asa sapaly tuqymdardy ekkende ǵana mol ónim alýǵa bolatynyn nazardan shyǵarmaǵan jón. Diqandar osyny túsine bastady. «Egin bapqa ósedi» dep qalai oryndy aitylǵan, biyl tarbaǵatailyqtar 983 gektarǵa bidai egip, gektarynan 22,7 tsentnerden ónim aldy. Bul da oblys boiynsha joǵary kórsetkish.
- Aýdannyń basty baǵyty - mal ósirý. Tórt túlikti kóbeitýde qandai jumystar atqarylyp jatyr?
- Mal sharýashylyǵy turaqty damyp keledi. Búgingi tańda aýdanda 125553 iri qara, 340 myń qoi-eshki, 26 myńdai jylqy, túie de bar. Jyl basynan beri 124 myń tsentner et, 730 myń tsentner sút, 3,2 million dana jumyrtqa óndirildi. Mal bordaqylaýǵa kóńil bólinedi. Qazir aýdanda iri qara, usaq mal, jylqy bordaqylaityn 332 alań bar. Bul da óńirdegi úzdik kórsetkish. Asyl tuqymdy mal basyn kóbeitken 263 sharýa qojalyǵy memleketten 97 million teńge sýbsidiia alyp, sharýasyn shalqytyp otyr. Ol ol ma, 23080 iri qara malyna 885 asyl tuqymdy buqa qosyp tuqymdy asyldandyrý jumystaryn júieli túrde júrgizgen 340 sharýa qojalyq ieleri 344 million 840 myń teńgeniń sýbsidiiasyn alǵan. Sondai-aq, asyl tuqymdy qoshqar ósirgeni, joǵary sapaly et óndirgeni úshin 63 qojalyq iesi ondaǵan million teńge sýbsidiiaǵa ie boldy. Ekpin aýyldyq okrýgindegi Bolat Qoibaǵarov jetekshilik etetin sharýa qojalyǵy 2009 jyldan bastap iri qara malyn asyldandyrýmen shuǵyldana bastady. Qazir izdengish azamattyń 600 iri qarasy, 1 myń qoiy asyl tuqymdy, ol sonymen birge, aýdandaǵy sharýa qojalyqtaryn asyl tuqymdy buqamen, qunajynmen qamtamasyz etip otyr. Jetiaral aýyldyq okrýgindegi Seiithan Turabaev basqaratyn «Talpyn» qojalyǵy sońǵy alty jyldan beri qazaqtyń biiazy júndi asyl tuqymdy qoiyn ósirip jatyr. Mundai mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Memlekettiń osyndai qoldaýy arqasynda sharýa qojalyqtary erteńgi kúnge úmitpen qarap, túrli baǵdarlamalar boiynsha nesie alýǵa qulshynys tanytýda.
- Lizing baǵdarlamasy boiynsha aýyl sharýashylyqtary qurylymdaryna arzan baǵaǵa tehnika satyp alýda da oń nátijeler bar dep estidik.
- Durys aitasyz. Bul kórsetkish boiynsha da oblysta alda kelemiz. Jyl basynan beri 95 birlik aýyl sharýashylyǵy tehnikalary satyp alyndy. Qumkól, Sátbai, Oishilik, Qarasý aýyldaryndaǵy sharýa qojalyqtarynyń árqaisysy onnan astam jańa tehnikaǵa ie boldy. Keibir sharýa qojalyqtary jańa tehnikanyń paidaly ekenin ańǵarǵan soń, ekinshi, tipti úshinshi ret lizingi ala bastady.
- Shaǵyn jáne orta kásipkerlikti odan ári damytý baǵytynda qandai ister atqarylýda?
- Aýdanda 3703 shaǵyn jáne orta kásippen shuǵyldanatyn qurylymdar tirkelgen. Jyl basynan beri olar bir milliard teńgeniń ónimderin shyǵarǵan. Ken óndirý ónerkásibi jáne karerlerdi qazýda 25,2 million teńgeniń jumystary atqaryldy. Údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý baǵdarlamasy boiynsha Aqjar aýyldyq okrýgindegi B.Hamzin jetekshilik etetin «Zaisan» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigi «Tagan» ken óndirý ýchaskesinen bentonit saz balshyǵyn óńdeitin zaýyt salýdy qolǵa aldy. Joba quny - 270 million teńge. Kásiporyn ike qosylǵanda, 42 jumys orny ashylady. Nemese G.Ishmýratov basqaratyn «Bento Tehnologiia Kz» seriktestigi de Tatarstannyń bir kásipornymen birlesip bentonit saz balshyǵyn óndiretin kásiporyn salýdy bastap ketti. Bul eki joba da oblystyń údemeli indýstriialyq-innovatsiialyq damý jónindegi úilestirý keńesinde qaralyp, bekitilgen bolatyn. Aita ketý kerek, bentonit untaǵy aýyl sharýashylyǵy men ónerkásipte keńinen qoldanylady. Onyń quramynda temir, magnii, marganets, kalii, natrii, kremnii, fosfor, myrysh, basqa da himiialyq qospalar bar. Sondai-aq, «Biznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy boiynsha úsh joba ázirlenip, nesie alyndy. Aqsýat aýylyndaǵy kásipker Q.Qojahmetov jalpy kólemi 800 sharshy metr bolatyn eki qabatty qonaq úi men toihana salýǵa nesie alsa, Aqjar aýylyndaǵy «Qonys» sharýa qojalyǵynyń iesi B.Qunafiianov ta mal bordaqylaý alańy qurylysyn júrgizýge jeńildikpen nesie alýǵa qol jetkizdi. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» jáne «Damý óndiris» baǵdarlamalary boiynsha da aýdandaǵy kásipkerler nesiege qol jetkizip, aýdannyń ekonomikasyn damytýǵa laiyqty úles qosyp jatyr.
Jol - ekonomikanyń kúretamyry dep oryndy aitylǵan. Aýdandaǵy joldyń qashyqtyǵy 892 shaqyrymdy quraidy. Onyń 265 shaqyrymy respýblikalyq, 211-i oblystyq, al 416,2 shaqyrymy aýdandyq deńgeidegi joldar. Aimaq basshysy Danial AHMETOV aýdanǵa kelgen kezde joldardyń sapaly bolýyna baqylaý jasaý kerektigin aitqan. Bizge naqty kómek kórsetip keledi. «Qaraǵandy-Aiagóz-Boǵas»jolyna asfalt tóselip jatyr, «Omby-Maiqapshaǵai» jolynyń «Tassai-Boǵas-Aqmektep» ýchaskesine orta jóndeý jumystary júrgizildi. Aqsýattan Qarasýǵa deiingi jol ainadai jarqyraidy.
- Endi áńgime jelisin áleýmettik sala - mádeniet, densaýlyq saqtaý, bilim berý, sportqa qarai bursaq. Osylar jaiynda tarqatyp aityp berseńiz?
- Aýdanda 50 jalpy bilim beretin mektep bar. Onyń 34-i orta, beseýi - negizgi, 11-i - bastaýysh mektepter. Kúndizgi bilim beretin mektepterge keletin bolsaq, bilim alyp jatqan 8230 oqýshy aýyl mektepterinde oqýda. Jańa oqý jylynda 8367 shákirt qabyldandy. Biyl Aqsýatta óner mektebi ashyldy. Onda qazir 130 oqýshy bar. Aýdanda 230 balabaqsha men shaǵyn ortalyq jumys istep tur. Biryńǵai ulttyq testileýde shákirtter aýdan boiynsha 82 ball jinady, bul 2015 jylmen salystyrǵanda 2-5,2 paiyz artyq. Aýdannyń 82 oqýshysy biylǵy ulttyq testileýde 100-den joǵary ball jinap, deni joǵary oqý oryndaryna tústi. Aýdanda búldirshinderdi balabaqsha, iaslimen qamtamasyz etýde de ońdy jumystar atqarylýda. Baitoǵasta «Qulynshaq», Tuǵylda «Móldir bulaq», Mańyraqta «Jalǵas» jekemenshik balabaqshalary esigin aiqara ashty. Jyl basynda Aqsýatta «Aqbota» balabaqshasy paidalanýǵa berildi. Mádeniet salasyna keletin bolsaq, bul kúnderi aýdanda 22 mádeniet úii men klýbtar, 25 kitaphana, 23 eskertkish, bir murajai bar. «Irbis» baǵdarlamasy boiynsha biyl 6980 kitap alynyp, taratylyp berildi.
Sońǵy tórt jylda 82,8 million teńgege 14 mádeniet úiine jóndeý jumystary júrgizildi. Aýdanda jyl saiyn respýblikalyq, oblystyq týrnirler ótip turady. Sońǵy alty jyl boiy sportshylarymyz oblystyq halyq oiyndarynda birinshi oryndy eshkimge bermei keledi. Yrǵyzbai Doshanauly atyndaǵy qazaqsha kúresten gran-pri týrnirine sońǵy eki-úsh jyldan beri shet elderden myqty balýandar shaqyrylýda. Jaqynda ǵana Aqsýatta Maldybai qajy atyndaǵy respýblikalyq týrnir aiaqtaldy. Aýdanda bul kúnderi eki sport mektebi, eki sport modýli, 38 sport zaly, 17 hokkei qoraby men jeti shaǵyn fýtbol alańy, eki ippodrom jumys jasaýda. Tarbaǵataidan 12 Álem chempiony, ondaǵan sport sheberleri shyqqanyn maqtan tutamyz.
Ekonomikasy damyp kele jatqan Barqytbel baýraiyndaǵy dostyǵy men yntymaǵy jarasqan halyq el Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵyn osyndai tabystarmen qarsy alyp otyr.
- Áńgimeńizge rahmet!
