- سوڭعى جىلدارى تارباعاتاي اۋدانىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. مال تۇقىمىن اسىلداندىرۋ, بورداقىلاۋ الاڭدارىن سالۋ, ليزينگ باعدارلاماسى بويىنشا شارۋا قوجالىقتارىنا تەحنيكا ساتىپ الۋ, باقشا داقىلدارىن, ونىڭ ٸشٸندە كارتوپتان بۇرىن-سوڭدى بولماعان رەكوردتىق ٶنٸم الۋ, رەيتينگتٸك كٶرسەتكٸشتەردٸڭ ٶسۋٸ بويىنشا وبلىستا اعارىپ الدان كٶرٸنۋ اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ەڭسەسٸن بيٸكتەتە تٷستٸ. اۋدان ەكٸمٸ دٸلدەبەك ورازباەۆپەن ٶڭٸردەگٸ وسى وڭدى ٶزگەرٸستەر تٶڭٸرەگٸندە وبلىستىق «ديدار» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ سۇحباتتاسقان ەدٸ.
- دٸلدەبەك تەجٸبايۇلى, بارقىتبەل باۋرايىنداعى قاسيەتتٸ دە كيەلٸ ٶڭٸردٸ باسقارعانىڭىزعا ٷش-تٶرت جىل ٶتتٸ. وسى ۋاقىتتا ٶڭٸردە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ٶندٸرٸستە كٶپ ٸستەر اتقارىلعانىنا اۋداندى ارالاعان كەزدە كٶز جەتكٸزدٸك. سٸز كەلگەلٸ باقشا داقىلدارىن ەگۋگە ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنە باستاپتى. شارۋا قوجالىقتارى ەككەن قاۋىن-قاربىز, قىزاناق, كارتوپتى تٸپتٸ, استانا مەن الماتىدان ارنايى كەلٸپ, جٷك كٶلٸكتەرٸنە تيەپ ەكەتكەنٸن دە ەستٸدٸك. وسى جايىندا نە ايتار ەدٸڭٸز?
- مەن - وڭتٷستٸكتٸڭ تۋماسىمىن. جازى مەن كٷزٸ ون ايعا سوزىلاتىن ايماقتا كەيبٸر باقشا داقىلدارىن ەكٸ رەت ەگەتٸنٸن ەسكەرسەك, جەر-انانىڭ قاسيەتٸن كٶكەيگە تٷيٸپ ٶسكەنٸم جاسىرىن ەمەس. اۋدانعا العاش رەت كەلگەندە كٶكٶنٸس ەگۋگە جۇرتشىلىقتىڭ قىرىن قارايتىنىن اڭعاردىم. بٸردە-بٸر اۋىلدا جىلىجايلار جوق ەكەنٸن كٶرگەندە شىداي الماي, اۋدان اكتيۆٸندە جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ ەكٸمدەرگە, مەكتەپ ديرەكتورلارىنا ەر اۋىل مەن بٸلٸم وشاقتارىندا كٶكٶنٸستٸ قىسى-جازى ٶسٸرەتٸن جىلىجاي سالۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەردٸم. قازٸر اۋداندا 14 جىلىجاي جۇمىس ٸستەپ تۇر. اتاپ ايتار بولساق, قابانباي اۋىلىنداعى «مادييار» شارۋا قوجالىعى 320 شارشى مەترگە جىلىجاي سالىپ, قىزاناق, قييار ٶندٸرە باستادى. اقسۋاتتىق مارات قۇسايىنوۆ دەگەن ٸسكەر ازاماتىمىز قۇلاشىن كەڭگە سەرمەپ 620 شارشى مەترگە جىلىجاي ورناتىپ, تٷرلٸ-تٷستٸ گٷلدەر, قىزاناق, قييار ٶسٸرۋدٸ قولعا الدى. اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ ماراتقا ايتار العىسى ەرەكشە.
كارتوپ پەن قاۋىن-قاربىزعا كەلەتٸن بولساق, ايدىن شالقار زايسان كٶلٸنٸڭ ماڭى - باقشا داقىلدارىن ٶسٸرۋگە قولايلى ايماق. قۇمدى, جازى ىستىق جەردە باقشا داقىلدارىنىڭ بٸتٸك ٶسەتٸنٸ بەلگٸلٸ. «جۇمان-اتا» شارۋا قوجالىعى ٶسٸرگەن دەمٸ تٸل ٷيٸرەتٸن قاۋىن-قاربىزداردى استانا قالاسىنان كەلٸپ ساتىپ العاندار بولدى. قازان ايىنىڭ 8-9-شى جۇلدىزىندا استانا قالاسىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ كٷندەرٸ ٶتتٸ. اتالعان قوجالىقتىڭ اپارعان قاۋىن-قاربىزىن استانالىقتار پىشاق ۇشىنان تالاپ الىپ كەتكەنٸن كٶردٸك. سونىمەن بٸرگە, سەيٸلعازى جۇماننىڭ «مۇحتار», ايدارحان تٸلەۋحاننىڭ «باقىت», قۇمارباي بازارحاننىڭ «بايتاق» شارۋا قوجالىقتارى دا جٷزدەگەن گەكتارعا كارتوپ, قاۋىن-قاربىز, قىزاناق ٶسٸرٸپ, جيناعان مول ٶنٸمدەرٸن ٶسكەمەن مەن سەمەي قالالارىنىڭ بازارلارىندا ساۋدالاپ, تابىسقا كەنەلدٸ. اقسۋات اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ «مەرۋا», سەتباەۆ اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ «التىن التاي», «ماڭىراق» اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ «تٸلەك» شارۋا قوجالىقتارى كارتوپتىڭ گوللاندييالىق «اللادين», قۇمكٶل اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ «مىرزاشٶل» ۇجىمى كارتوپتىڭ «مەلودي» سورتىن ەگٸپ, ەر گەكتاردان رەكوردتى كٶرسەتكٸشكە قول جەتكٸزدٸ. بۇرىندارى تارباعاتايدا كارتوپ, باقشا داقىلدارىنان نەتيجە شىقپايدى دەۋشٸلەر, ەندٸ ويلارىنان اينىپ, كٶكٶنٸس ٶسٸرٸپ, پايداعا كەنەلٸپ جاتىر. «قالاۋىن تاپسا, قار جانار» دەگەن وسى.
- اۋداندا جٷگەرٸ داقىلىن ٶسٸرٸپ جاتىر دەپ ەستٸدٸك, بۇل جاڭالىق ەكەن. بيىل استىقتىڭ شىعىمى قالاي بولدى?
- اعىمداعى جىلى اۋداننىڭ بٸرقاتار قوجالىقتارى جٷگەرٸ داقىلىنىڭ «مولداۆسكيي-215» تۇقىمىن ەگٸپ, ودان جوعارى ٶنٸم الدى. قۇمكٶل اۋىلدىق وكرۋگٸندەگٸ «مىرزاشٶل», كٶكجىرا اۋىلىنداعى جەكە كەسٸپكەر نۇرلان سادىقوۆ, اقجار اۋىلدىق وكرۋگٸندەگٸ «دارحان», «قاسەن-مۇرات» قوجالىقتارى 40-30 گەكتارعا جٷگەرٸ ەكتٸ. اگروتەحنيكالىق ٸس-شارالاردى دۇرىس اتقارۋ, اۋىسپالى ەگٸس جٷيەسٸن ساقتاۋ, كٷزگٸ سٷدٸگەر جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ, اسا ساپالى تۇقىمداردى ەككەندە عانا مول ٶنٸم الۋعا بولاتىنىن نازاردان شىعارماعان جٶن. ديقاندار وسىنى تٷسٸنە باستادى. «ەگٸن باپقا ٶسەدٸ» دەپ قالاي ورىندى ايتىلعان, بيىل تارباعاتايلىقتار 983 گەكتارعا بيداي ەگٸپ, گەكتارىنان 22,7 تسەنتنەردەن ٶنٸم الدى. بۇل دا وبلىس بويىنشا جوعارى كٶرسەتكٸش.
- اۋداننىڭ باستى باعىتى - مال ٶسٸرۋ. تٶرت تٷلٸكتٸ كٶبەيتۋدە قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر?
- مال شارۋاشىلىعى تۇراقتى دامىپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا اۋداندا 125553 ٸرٸ قارا, 340 مىڭ قوي-ەشكٸ, 26 مىڭداي جىلقى, تٷيە دە بار. جىل باسىنان بەرٸ 124 مىڭ تسەنتنەر ەت, 730 مىڭ تسەنتنەر سٷت, 3,2 ميلليون دانا جۇمىرتقا ٶندٸرٸلدٸ. مال بورداقىلاۋعا كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. قازٸر اۋداندا ٸرٸ قارا, ۇساق مال, جىلقى بورداقىلايتىن 332 الاڭ بار. بۇل دا ٶڭٸردەگٸ ٷزدٸك كٶرسەتكٸش. اسىل تۇقىمدى مال باسىن كٶبەيتكەن 263 شارۋا قوجالىعى مەملەكەتتەن 97 ميلليون تەڭگە سۋبسيدييا الىپ, شارۋاسىن شالقىتىپ وتىر. ول ول ما, 23080 ٸرٸ قارا مالىنا 885 اسىل تۇقىمدى بۇقا قوسىپ تۇقىمدى اسىلداندىرۋ جۇمىستارىن جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزگەن 340 شارۋا قوجالىق يەلەرٸ 344 ميلليون 840 مىڭ تەڭگەنٸڭ سۋبسيديياسىن العان. سونداي-اق, اسىل تۇقىمدى قوشقار ٶسٸرگەنٸ, جوعارى ساپالى ەت ٶندٸرگەنٸ ٷشٸن 63 قوجالىق يەسٸ ونداعان ميلليون تەڭگە سۋبسيديياعا يە بولدى. ەكپٸن اۋىلدىق وكرۋگٸندەگٸ بولات قويباعاروۆ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن شارۋا قوجالىعى 2009 جىلدان باستاپ ٸرٸ قارا مالىن اسىلداندىرۋمەن شۇعىلدانا باستادى. قازٸر ٸزدەنگٸش ازاماتتىڭ 600 ٸرٸ قاراسى, 1 مىڭ قويى اسىل تۇقىمدى, ول سونىمەن بٸرگە, اۋدانداعى شارۋا قوجالىقتارىن اسىل تۇقىمدى بۇقامەن, قۇناجىنمەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىر. جەتٸارال اۋىلدىق وكرۋگٸندەگٸ سەيٸتحان تۇراباەۆ باسقاراتىن «تالپىن» قوجالىعى سوڭعى التى جىلدان بەرٸ قازاقتىڭ بييازى جٷندٸ اسىل تۇقىمدى قويىن ٶسٸرٸپ جاتىر. مۇنداي مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. مەملەكەتتٸڭ وسىنداي قولداۋى ارقاسىندا شارۋا قوجالىقتارى ەرتەڭگٸ كٷنگە ٷمٸتپەن قاراپ, تٷرلٸ باعدارلامالار بويىنشا نەسيە الۋعا قۇلشىنىس تانىتۋدا.
- ليزينگ باعدارلاماسى بويىنشا اۋىل شارۋاشىلىقتارى قۇرىلىمدارىنا ارزان باعاعا تەحنيكا ساتىپ الۋدا دا وڭ نەتيجەلەر بار دەپ ەستٸدٸك.
- دۇرىس ايتاسىز. بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا دا وبلىستا الدا كەلەمٸز. جىل باسىنان بەرٸ 95 بٸرلٸك اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارى ساتىپ الىندى. قۇمكٶل, سەتباي, ويشٸلٸك, قاراسۋ اۋىلدارىنداعى شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ەرقايسىسى وننان استام جاڭا تەحنيكاعا يە بولدى. كەيبٸر شارۋا قوجالىقتارى جاڭا تەحنيكانىڭ پايدالى ەكەنٸن اڭعارعان سوڭ, ەكٸنشٸ, تٸپتٸ ٷشٸنشٸ رەت ليزينگٸ الا باستادى.
- شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸ ودان ەرٸ دامىتۋ باعىتىندا قانداي ٸستەر اتقارىلۋدا?
- اۋداندا 3703 شاعىن جەنە ورتا كەسٸپپەن شۇعىلداناتىن قۇرىلىمدار تٸركەلگەن. جىل باسىنان بەرٸ ولار بٸر ميلليارد تەڭگەنٸڭ ٶنٸمدەرٸن شىعارعان. كەن ٶندٸرۋ ٶنەركەسٸبٸ جەنە كارەرلەردٸ قازۋدا 25,2 ميلليون تەڭگەنٸڭ جۇمىستارى اتقارىلدى. ٷدەمەلٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا اقجار اۋىلدىق وكرۋگٸندەگٸ ب.حامزين جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن «زايسان» جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸگٸ «تاگان» كەن ٶندٸرۋ ۋچاسكەسٸنەن بەنتونيت ساز بالشىعىن ٶڭدەيتٸن زاۋىت سالۋدى قولعا الدى. جوبا قۇنى - 270 ميلليون تەڭگە. كەسٸپورىن ٸكە قوسىلعاندا, 42 جۇمىس ورنى اشىلادى. نەمەسە گ.يشمۋراتوۆ باسقاراتىن «بەنتو تەحنولوگييا كz» سەرٸكتەستٸگٸ دە تاتارستاننىڭ بٸر كەسٸپورنىمەن بٸرلەسٸپ بەنتونيت ساز بالشىعىن ٶندٸرەتٸن كەسٸپورىن سالۋدى باستاپ كەتتٸ. بۇل ەكٸ جوبا دا وبلىستىڭ ٷدەمەلٸ يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋ جٶنٸندەگٸ ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸندە قارالىپ, بەكٸتٸلگەن بولاتىن. ايتا كەتۋ كەرەك, بەنتونيت ۇنتاعى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ٶنەركەسٸپتە كەڭٸنەن قولدانىلادى. ونىڭ قۇرامىندا تەمٸر, ماگنيي, مارگانەتس, كاليي, ناتريي, كرەمنيي, فوسفور, مىرىش, باسقا دا حيمييالىق قوسپالار بار. سونداي-اق, «بيزنەستٸڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا ٷش جوبا ەزٸرلەنٸپ, نەسيە الىندى. اقسۋات اۋىلىنداعى كەسٸپكەر ق.قوجاحمەتوۆ جالپى كٶلەمٸ 800 شارشى مەتر بولاتىن ەكٸ قاباتتى قوناق ٷي مەن تويحانا سالۋعا نەسيە السا, اقجار اۋىلىنداعى «قونىس» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسٸ ب.قۇنافييانوۆ تا مال بورداقىلاۋ الاڭى قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋگە جەڭٸلدٸكپەن نەسيە الۋعا قول جەتكٸزدٸ. «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى-2020» جەنە «دامۋ ٶندٸرٸس» باعدارلامالارى بويىنشا دا اۋدانداعى كەسٸپكەرلەر نەسيەگە قول جەتكٸزٸپ, اۋداننىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا لايىقتى ٷلەس قوسىپ جاتىر.
جول - ەكونوميكانىڭ كٷرەتامىرى دەپ ورىندى ايتىلعان. اۋدانداعى جولدىڭ قاشىقتىعى 892 شاقىرىمدى قۇرايدى. ونىڭ 265 شاقىرىمى رەسپۋبليكالىق, 211-ٸ وبلىستىق, ال 416,2 شاقىرىمى اۋداندىق دەڭگەيدەگٸ جولدار. ايماق باسشىسى دانيال احمەتوۆ اۋدانعا كەلگەن كەزدە جولداردىڭ ساپالى بولۋىنا باقىلاۋ جاساۋ كەرەكتٸگٸن ايتقان. بٸزگە ناقتى كٶمەك كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. «قاراعاندى-اياگٶز-بوعاس»جولىنا اسفالت تٶسەلٸپ جاتىر, «ومبى-مايقاپشاعاي» جولىنىڭ «تاسساي-بوعاس-اقمەكتەپ» ۋچاسكەسٸنە ورتا جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. اقسۋاتتان قاراسۋعا دەيٸنگٸ جول ايناداي جارقىرايدى.
- ەندٸ ەڭگٸمە جەلٸسٸن ەلەۋمەتتٸك سالا - مەدەنيەت, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بٸلٸم بەرۋ, سپورتقا قاراي بۇرساق. وسىلار جايىندا تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭٸز?
- اۋداندا 50 جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپ بار. ونىڭ 34-ٸ ورتا, بەسەۋٸ - نەگٸزگٸ, 11-ٸ - باستاۋىش مەكتەپتەر. كٷندٸزگٸ بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەرگە كەلەتٸن بولساق, بٸلٸم الىپ جاتقان 8230 وقۋشى اۋىل مەكتەپتەرٸندە وقۋدا. جاڭا وقۋ جىلىندا 8367 شەكٸرت قابىلداندى. بيىل اقسۋاتتا ٶنەر مەكتەبٸ اشىلدى. وندا قازٸر 130 وقۋشى بار. اۋداندا 230 بالاباقشا مەن شاعىن ورتالىق جۇمىس ٸستەپ تۇر. بٸرىڭعاي ۇلتتىق تەستٸلەۋدە شەكٸرتتەر اۋدان بويىنشا 82 بالل جينادى, بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 2-5,2 پايىز ارتىق. اۋداننىڭ 82 وقۋشىسى بيىلعى ۇلتتىق تەستٸلەۋدە 100-دەن جوعارى بالل جيناپ, دەنٸ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷستٸ. اۋداندا بٷلدٸرشٸندەردٸ بالاباقشا, ياسليمەن قامتاماسىز ەتۋدە دە وڭدى جۇمىستار اتقارىلۋدا. بايتوعاستا «قۇلىنشاق», تۇعىلدا «مٶلدٸر بۇلاق», ماڭىراقتا «جالعاس» جەكەمەنشٸك بالاباقشالارى ەسٸگٸن ايقارا اشتى. جىل باسىندا اقسۋاتتا «اقبوتا» بالاباقشاسى پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. مەدەنيەت سالاسىنا كەلەتٸن بولساق, بۇل كٷندەرٸ اۋداندا 22 مەدەنيەت ٷيٸ مەن كلۋبتار, 25 كٸتاپحانا, 23 ەسكەرتكٸش, بٸر مۇراجاي بار. «يربيس» باعدارلاماسى بويىنشا بيىل 6980 كٸتاپ الىنىپ, تاراتىلىپ بەرٸلدٸ.
سوڭعى تٶرت جىلدا 82,8 ميلليون تەڭگەگە 14 مەدەنيەت ٷيٸنە جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. اۋداندا جىل سايىن رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق تۋرنيرلەر ٶتٸپ تۇرادى. سوڭعى التى جىل بويى سپورتشىلارىمىز وبلىستىق حالىق ويىندارىندا بٸرٸنشٸ ورىندى ەشكٸمگە بەرمەي كەلەدٸ. ىرعىزباي دوسحاناۇلى اتىنداعى قازاقشا كٷرەستەن گران-پري تۋرنيرٸنە سوڭعى ەكٸ-ٷش جىلدان بەرٸ شەت ەلدەردەن مىقتى بالۋاندار شاقىرىلۋدا. جاقىندا عانا اقسۋاتتا مالدىباي قاجى اتىنداعى رەسپۋبليكالىق تۋرنير اياقتالدى. اۋداندا بۇل كٷندەرٸ ەكٸ سپورت مەكتەبٸ, ەكٸ سپورت مودۋلٸ, 38 سپورت زالى, 17 حوككەي قورابى مەن جەتٸ شاعىن فۋتبول الاڭى, ەكٸ يپپودروم جۇمىس جاساۋدا. تارباعاتايدان 12 ەلەم چەمپيونى, ونداعان سپورت شەبەرلەرٸ شىققانىن ماقتان تۇتامىز.
ەكونوميكاسى دامىپ كەلە جاتقان بارقىتبەل باۋرايىنداعى دوستىعى مەن ىنتىماعى جاراسقان حالىق ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعىن وسىنداي تابىستارمەن قارسى الىپ وتىر.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
