Foto: ashyq derekkózden
Ókinishke qarai Qazaqstanda balalarǵa jasalatyn zorlyq-zombylyq týraly jii estimiz. Mamandar zańnyń qataiǵanyna qaramastan statistika kóńil kónshitpeitinin aityp otyr. Ishki Ister ministrliginiń málimetinshe sońǵy eki jylda balalardyń jynystyq tiispeýshiligine qatysty qylmys 21 paiyzǵa, biyl 10 paiyzǵa ulǵaiǵan.
Jaqynda ǵana Qyzylordadaǵy jasóspirim qyzǵa qatysty oqiǵa dúiim jurtty dúr silkindirgeni ras. Eske salsaq, Qyzylorda oblysynda 16 jastaǵy qyzdy synyptastary 8 ai boiy seks-quldyqta ustap, azaptap, esirtki bergeni anyqtalǵan. Anasy qyzynyń májbúrli jynystyq qyzmetin 1000-ǵa jýyq adam paidalanǵan degendi aitty. Oqiǵa jalpyǵa jariia bolǵannan keiin kúdiktiler qamaýǵa alynǵany habarlanǵan.
TAǴY OQYŃYZ: "16 jastaǵy qyzdy jynystyq quldyqta ustaǵan": Qyzylordadaǵy sumdyqtyń mán-jaiy
Quzyrly organdardyń habarlaýynsha, byltyr balalardyń jynystyq tiispeýshiligine qatysty qylmystyń barlyq túri ósken eken.
«Onyń ishinde zorlaý 44 paiyzǵa, 16 jasqa deiingi kámiletke tolmaǵan balamen jynystyq qatynasqa túsý 8,5 paiyzǵa, kámiletke tolmaǵandardy azǵyrý 13 paiyzǵa, jezókshelikke májbúrleý 25 paiyzǵa , jynystyq sipattaǵy zorlyq-zombylyq 21 paiyzǵa, balalardy erotikalyq mazmundaǵy ónim daiyndaýǵa májbúrleý 2,5 esege artqan, al kámiletke tolmaǵandar beinelengen pornografiialyq materialdardy daiyndaý nemese olardy pornografiialyq sharaǵa qatystyrý burynǵydai qalǵan. Kámilet jasyna tolmaǵandarǵa qatysty jynystyq qylmystarǵa jaza ómir boiyna bas bostandyǵynan aiyrýǵa deiin kúsheigenine qaramastan osyndai kórsetkish kórsetip otyr», -deidi IIM Ákimshilik politsiiasy komitetiniń tóraǵasy Rinat Zýlhairov.
Aita keteiik, biyl «áielderdiń quqyǵy men balalardyń qaýipsizdigine qatysty» zań qabyldandy. Atalǵan zań 2024 jyldyń 16 maýsymynan qoldanysta bolady. Al keibir normalar 2025 jyldyń 1 qańtarynan kúshine enbek.
Dúniejúzi densaýlyq saqtaý uiymynyń 2022 jylǵy deregi boiynsha, álemdegi árbir besinshi áiel men árbir on úshinshi er adam balalyq shaǵynda (0-17 jas) jynystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan.
Álemdik meta-taldaýlarǵa sáikes, jynystyq zorlyq-zombylyqtan qyzdardyń shamamen 24%-y jáne uldardyń 3%-17%-y zardap shekken. Stigmatizatsiiaǵa jáne balalardyń qaýipsizdigine, sondai-aq osyndai jaǵdailardyń nazardan tys qalýyna bailanysty shynaiy kórsetkishter resmi derekterge qaraǵanda joǵary bolýy da múmkin dep otyr mamandar.
«Kómek suraý kerek»
Psiholog Beket Tájikenov qandai kúrdeli jaǵdai bolmasyn kómek suraýdan uialmaý kerek dep esepteidi.
«Aita ketetin mańyzdy másele, kómek suraýdan eshqashan qysylmaǵan jón. Zorlyq-zombylyqqa tap bolǵan adam járdemge muqtaj bolady. Olarǵa jaqyndary, tanystary, arnaiy mamandar kómektesýi kerek. Keibir balalar ata-anasynan uialady, keide olar ursady dep oilaidy. Sondyqtan osyndai qiyn jaǵdaiǵa tússe de jasyryp, eshkimge aitpai ishinde saqtaidy. Ol balanyń psihologiiasyna aýyr tiedi. Ata-anaǵa, mekteptegi muǵalimge, psihologke, quqyq qorǵaýshylarǵa aitqan jón. Másele aitý arqyly sheshiledi», -deidi Beket Tájikenov.
Qazaqstandyq Qoǵamdyq damý institýty daiyndaǵan Qazaqstandaǵy balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jónindegi nusqaýlyqta jazylǵandai kámilet jasyna tolmaǵandarǵa jynystyq zorlyq-zombylyq jasaityn adamnyń bet bainesi kelesidei: 31-40 jas aralyǵyndaǵy er adam, bilimi negizinen – orta, olardyń 50 paiyzy eshqashan úilenbegen jáne turaqty jynystyq seriktesi joq, belgili jumysy da joq.
Psiholog Beket Tájikenov balalarǵa qatysty jynystyq zorlyq jasaityn adamdardyń ózine senimdiligi men moraldyq qundylyqtary tómen bolatynyn aityp otyr.
«Ondai adamdar ózderimen jumys istei almaityn, ishki tirekteri álsiz, óz-ózderine senbeitin bolyp keledi. Olardyń moraldyq qundylyqtary joq, kei bireýi birinshi orynǵa aqshany qoiady jáne basqalardy aldaýǵa beiim keledi. Mundai adamdardyń kóbi jumysta, qoǵam arasynda jaqsy adam bolyp kórinip, betperde kiip júredi. Biraq úiinde ózin basqasha ustaidy», - deidi maman.
Onyń sózinshe zorlyq-zombylyqqa beiim adamdar tek turmysy tómen otbasynan shyqqandarda ǵana emes, sonymen qatar turmys-jaǵdaiy jaqsy, tipti ziialy otbasynda da kezdesýi múmkin.
Mamandardyń aitýy boiynsha, kóp jaǵdaida agressor/qylmysker zardap shekken balanyń (60%-dan joǵary) otbasy múshesi nemese tanysy bolyp keledi, tek basqa jaǵdailarda ǵana ol tanys emes adam ekeni anyqtalǵan. Mundai qylmystar uzaq ýaqyt boiy, 3 aidan 7 jylǵa deiin jasalýy múmkin. Kriminologiialyq zertteýlerge sáikes, mundai qylmystardyń 20%-yn kámeletke tolmaǵandar jasaidy.
«Ata-ana men bala arasynda senim ornaǵany jón»
Psiholog ata-ana balasymen senimdi qarym-qatynas ornatyp, syrlasyp, sóilesip otyrýy mańyzdy dep otyr.
«Balalar kóp jaǵdaida ata-anasy ýaiymdaidy dep oilaidy. Sondyqtan barlyq júkti óz moiyndaryna artyp, ózim sheshemin deidi. Meniń aitqym keletini, balanyń aldynda ózińdi senimdi ustap, ýaiymdy kórsetpegen durys. Bala ata-anasyn tirek kóre alatynyna, olardyń myqty ekenine senimdi bolýy tiis. Taǵy bir balalar ata-anam ursady, meni sógedi, kinálaidy dep oilaidy. Sondyqtan, balaǵa uryspai, onymen áńgimelese bilý kerek. Balaǵa senim artyp, oǵan suraq qoiǵan jón. Sen bul máseleni sheshe alasyń ba dep surap, onymen jii syrlasý kerek. Kei bir ata-analar moral, notatsiia oqyp ketedi, ol durys emes», -deidi Beket Tájikenov.
Sonymen qatar, balaǵa dene músheleri týraly kishkentaiynan túsindirý qajet jáne balaǵa «joq» dep aitýdy úiretip, beitanys adammen qarym-qatynas jasaýdyń qarapaiym erejelerin úiretken durys dep otyr psiholog.
Mamandardyń zertteýi boiynsha, otbasynda ata-ana men balanyń arasyndaǵy emotsionaldy bailanystyń bolmaýy; túnde úide ata-anasynyń bolmaýy (aýrýhanada, dúkende jáne t.b. túngi aýysymdaǵy jumysta); ata-ananyń balany basqa adamdarǵa, onyń ishinde qylmyskerdiń qasyna uzaq ýaqytqa qaldyrýy; balanyń qorǵansyzdyǵyn paidalanyp úrkitip-qorqytý, bopsalaý, dóreki túrde kúsh qoldaný, qylmystyń barlyq quraldaryn paidalaný; jábirlenýshini kináli qylý arqyly jynystyq bailanysqa itermeleý; kámeletke tolmaǵandardyń spirt ishimdigin ishýi, eresekter tarapynan baqylaýdyń bolmaýy; moraldyq-adamgershilik ideialardyń burmalanýy, otbasyndaǵy, qoǵamdaǵy ádet-ǵuryptar men dástúrdiń ózgerýi; qylmyskerdiń qylmystyq jaýapkershilikten bosap shyǵýy, laiyqty jazanyń berilmeýi balalarǵa zorlyq-zombylyq kórsetýge yqpal etetin negizgi faktorlar eken.
Qazaqstandaǵy balalarǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jónindegi nusqaýlyq boiynsha balanyń zorlyq-zombylyqqa ushyraǵanyn túsiný úshin onyń minez-qulqyndaǵy ózgeristerge nazar aýdarý kerek.
Bundai kezeńde ádettegi sabyrly bala qatty agressiia kórsetip, enjarlyq pen apatiiaǵa túsýi múmkin. Sonymen qatar, uiqysynyń buzylýy, qatty mazasyzdyq, qorqynysh pen taǵy da basqa aýytqýshylyq baiqalady. Ol mindetti túrde zorlyq-zombylyqtyń belgisi bolyp shyqpasa da, kem degende balanyń boiyndaǵy stresstiń sebepterin shuǵyl anyqtaýdy talap etedi.
Ata-analar kelesidei belgilerge nazar aýdarýy tiis:
Balada eresekterge degen senimsizdik, jekkórinish paida bolady. Mysaly, ol belgili bir adammen jalǵyz qalǵysy nemese janynda otyrǵysy kelmeidi. Belgili bir jerlerge, úi-jailarǵa degen qorqynysh paida bolýy múmkin. Bala ózimen-ózi tuiyqtalyp, qurdastarymen, ata-anasymen qarym-qatynasyn toqtatady.
Bala túsindire almaityn nemese ony túsindirýden bas tartatyndai denesinde, ásirese intimdi jaqtarynda kógergen jerler men jaralardyń bolýy;
Balaǵa zorlyq jasalǵanyn bilgende ne isteý qajet?
Bul máseleni keiinge shegerýge bolmaidy. Eger bala bárin birden aityp berse, ata-ana quqyq qorǵaý organdaryna júginýi kerek. Eger bolǵan oqiǵa birden belgili bolsa, onda jaýapkershilikke tartý úshin dálelderdi (balanyń kiimi, qylmysker ustaǵan zattar, t.b) ózińiz jinap, olardy saqtaýǵa tyrysyńyz.
Eger ol bir aidan keiin, tipti birneshe jyldan keiin ata-anasyna aitýǵa batyly barsa, zorlaý faktisin dáleldeý áldeqaida qiyn. Balalaryńyzǵa muqiiat bolý jáne olarmen senimdi qarym-qatynas ornatý óte mańyzdy, osylaisha olar sizben bárin bólise alady.
