فوتو: اشىق دەرەككٶزدەن
ٶكٸنٸشكە قاراي قازاقستاندا بالالارعا جاسالاتىن زورلىق-زومبىلىق تۋرالى جيٸ ەستيمٸز. ماماندار زاڭنىڭ قاتايعانىنا قاراماستان ستاتيستيكا كٶڭٸل كٶنشٸتپەيتٸنٸن ايتىپ وتىر. ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە سوڭعى ەكٸ جىلدا بالالاردىڭ جىنىستىق تيٸسپەۋشٸلٸگٸنە قاتىستى قىلمىس 21 پايىزعا, بيىل 10 پايىزعا ۇلعايعان.
جاقىندا عانا قىزىلورداداعى جاسٶسپٸرٸم قىزعا قاتىستى وقيعا دٷيٸم جۇرتتى دٷر سٸلكٸندٸرگەنٸ راس. ەسكە سالساق, قىزىلوردا وبلىسىندا 16 جاستاعى قىزدى سىنىپتاستارى 8 اي بويى سەكس-قۇلدىقتا ۇستاپ, ازاپتاپ, ەسٸرتكٸ بەرگەنٸ انىقتالعان. اناسى قىزىنىڭ مەجبٷرلٸ جىنىستىق قىزمەتٸن 1000-عا جۋىق ادام پايدالانعان دەگەندٸ ايتتى. وقيعا جالپىعا جارييا بولعاننان كەيٸن كٷدٸكتٸلەر قاماۋعا الىنعانى حابارلانعان.
تاعى وقىڭىز: "16 جاستاعى قىزدى جىنىستىق قۇلدىقتا ۇستاعان": قىزىلورداداعى سۇمدىقتىڭ مەن-جايى
قۇزىرلى ورگانداردىڭ حابارلاۋىنشا, بىلتىر بالالاردىڭ جىنىستىق تيٸسپەۋشٸلٸگٸنە قاتىستى قىلمىستىڭ بارلىق تٷرٸ ٶسكەن ەكەن.
«ونىڭ ٸشٸندە زورلاۋ 44 پايىزعا, 16 جاسقا دەيٸنگٸ كەمٸلەتكە تولماعان بالامەن جىنىستىق قاتىناسقا تٷسۋ 8,5 پايىزعا, كەمٸلەتكە تولماعانداردى ازعىرۋ 13 پايىزعا, جەزٶكشەلٸككە مەجبٷرلەۋ 25 پايىزعا , جىنىستىق سيپاتتاعى زورلىق-زومبىلىق 21 پايىزعا, بالالاردى ەروتيكالىق مازمۇنداعى ٶنٸم دايىنداۋعا مەجبٷرلەۋ 2,5 ەسەگە ارتقان, ال كەمٸلەتكە تولماعاندار بەينەلەنگەن پورنوگرافييالىق ماتەريالداردى دايىنداۋ نەمەسە ولاردى پورنوگرافييالىق شاراعا قاتىستىرۋ بۇرىنعىداي قالعان. كەمٸلەت جاسىنا تولماعاندارعا قاتىستى جىنىستىق قىلمىستارعا جازا ٶمٸر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيٸن كٷشەيگەنٸنە قاراماستان وسىنداي كٶرسەتكٸش كٶرسەتٸپ وتىر», -دەيدٸ ٸٸم ەكٸمشٸلٸك پوليتسيياسى كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى رينات زۋلحايروۆ.
ايتا كەتەيٸك, بيىل «ەيەلدەردٸڭ قۇقىعى مەن بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى» زاڭ قابىلداندى. اتالعان زاڭ 2024 جىلدىڭ 16 ماۋسىمىنان قولدانىستا بولادى. ال كەيبٸر نورمالار 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان كٷشٸنە ەنبەك.
دٷنيەجٷزٸ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ 2022 جىلعى دەرەگٸ بويىنشا, ەلەمدەگٸ ەربٸر بەسٸنشٸ ەيەل مەن ەربٸر ون ٷشٸنشٸ ەر ادام بالالىق شاعىندا (0-17 جاس) جىنىستىق زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعان.
ەلەمدٸك مەتا-تالداۋلارعا سەيكەس, جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قىزداردىڭ شامامەن 24%-ى جەنە ۇلداردىڭ 3%-17%-ى زارداپ شەككەن. ستيگماتيزاتسيياعا جەنە بالالاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە, سونداي-اق وسىنداي جاعدايلاردىڭ نازاردان تىس قالۋىنا بايلانىستى شىنايى كٶرسەتكٸشتەر رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا جوعارى بولۋى دا مٷمكٸن دەپ وتىر ماماندار.
«كٶمەك سۇراۋ كەرەك»
پسيحولوگ بەكەت تەجٸكەنوۆ قانداي كٷردەلٸ جاعداي بولماسىن كٶمەك سۇراۋدان ۇيالماۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
«ايتا كەتەتٸن ماڭىزدى مەسەلە, كٶمەك سۇراۋدان ەشقاشان قىسىلماعان جٶن. زورلىق-زومبىلىققا تاپ بولعان ادام جەردەمگە مۇقتاج بولادى. ولارعا جاقىندارى, تانىستارى, ارنايى ماماندار كٶمەكتەسۋٸ كەرەك. كەيبٸر بالالار اتا-اناسىنان ۇيالادى, كەيدە ولار ۇرسادى دەپ ويلايدى. سوندىقتان وسىنداي قيىن جاعدايعا تٷسسە دە جاسىرىپ, ەشكٸمگە ايتپاي ٸشٸندە ساقتايدى. ول بالانىڭ پسيحولوگيياسىنا اۋىر تيەدٸ. اتا-اناعا, مەكتەپتەگٸ مۇعالٸمگە, پسيحولوگكە, قۇقىق قورعاۋشىلارعا ايتقان جٶن. مەسەلە ايتۋ ارقىلى شەشٸلەدٸ», -دەيدٸ بەكەت تەجٸكەنوۆ.
قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى دايىنداعان قازاقستانداعى بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ نۇسقاۋلىقتا جازىلعانداي كەمٸلەت جاسىنا تولماعاندارعا جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق جاسايتىن ادامنىڭ بەت باينەسٸ كەلەسٸدەي: 31-40 جاس ارالىعىنداعى ەر ادام, بٸلٸمٸ نەگٸزٸنەن – ورتا, ولاردىڭ 50 پايىزى ەشقاشان ٷيلەنبەگەن جەنە تۇراقتى جىنىستىق سەرٸكتەسٸ جوق, بەلگٸلٸ جۇمىسى دا جوق.
پسيحولوگ بەكەت تەجٸكەنوۆ بالالارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق جاسايتىن ادامداردىڭ ٶزٸنە سەنٸمدٸلٸگٸ مەن مورالدىق قۇندىلىقتارى تٶمەن بولاتىنىن ايتىپ وتىر.
«ونداي ادامدار ٶزدەرٸمەن جۇمىس ٸستەي المايتىن, ٸشكٸ تٸرەكتەرٸ ەلسٸز, ٶز-ٶزدەرٸنە سەنبەيتٸن بولىپ كەلەدٸ. ولاردىڭ مورالدىق قۇندىلىقتارى جوق, كەي بٸرەۋٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا اقشانى قويادى جەنە باسقالاردى الداۋعا بەيٸم كەلەدٸ. مۇنداي ادامداردىڭ كٶبٸ جۇمىستا, قوعام اراسىندا جاقسى ادام بولىپ كٶرٸنٸپ, بەتپەردە كيٸپ جٷرەدٸ. بٸراق ٷيٸندە ٶزٸن باسقاشا ۇستايدى», - دەيدٸ مامان.
ونىڭ سٶزٸنشە زورلىق-زومبىلىققا بەيٸم ادامدار تەك تۇرمىسى تٶمەن وتباسىنان شىققانداردا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تۇرمىس-جاعدايى جاقسى, تٸپتٸ زييالى وتباسىندا دا كەزدەسۋٸ مٷمكٸن.
مامانداردىڭ ايتۋى بويىنشا, كٶپ جاعدايدا اگرەسسور/قىلمىسكەر زارداپ شەككەن بالانىڭ (60%-دان جوعارى) وتباسى مٷشەسٸ نەمەسە تانىسى بولىپ كەلەدٸ, تەك باسقا جاعدايلاردا عانا ول تانىس ەمەس ادام ەكەنٸ انىقتالعان. مۇنداي قىلمىستار ۇزاق ۋاقىت بويى, 3 ايدان 7 جىلعا دەيٸن جاسالۋى مٷمكٸن. كريمينولوگييالىق زەرتتەۋلەرگە سەيكەس, مۇنداي قىلمىستاردىڭ 20%-ىن كەمەلەتكە تولماعاندار جاسايدى.
«اتا-انا مەن بالا اراسىندا سەنٸم ورناعانى جٶن»
پسيحولوگ اتا-انا بالاسىمەن سەنٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتىپ, سىرلاسىپ, سٶيلەسٸپ وتىرۋى ماڭىزدى دەپ وتىر.
«بالالار كٶپ جاعدايدا اتا-اناسى ۋايىمدايدى دەپ ويلايدى. سوندىقتان بارلىق جٷكتٸ ٶز مويىندارىنا ارتىپ, ٶزٸم شەشەمٸن دەيدٸ. مەنٸڭ ايتقىم كەلەتٸنٸ, بالانىڭ الدىندا ٶزٸڭدٸ سەنٸمدٸ ۇستاپ, ۋايىمدى كٶرسەتپەگەن دۇرىس. بالا اتا-اناسىن تٸرەك كٶرە الاتىنىنا, ولاردىڭ مىقتى ەكەنٸنە سەنٸمدٸ بولۋى تيٸس. تاعى بٸر بالالار اتا-انام ۇرسادى, مەنٸ سٶگەدٸ, كٸنەلايدى دەپ ويلايدى. سوندىقتان, بالاعا ۇرىسپاي, ونىمەن ەڭگٸمەلەسە بٸلۋ كەرەك. بالاعا سەنٸم ارتىپ, وعان سۇراق قويعان جٶن. سەن بۇل مەسەلەنٸ شەشە الاسىڭ با دەپ سۇراپ, ونىمەن جيٸ سىرلاسۋ كەرەك. كەي بٸر اتا-انالار مورال, نوتاتسييا وقىپ كەتەدٸ, ول دۇرىس ەمەس», -دەيدٸ بەكەت تەجٸكەنوۆ.
سونىمەن قاتار, بالاعا دەنە مٷشەلەرٸ تۋرالى كٸشكەنتايىنان تٷسٸندٸرۋ قاجەت جەنە بالاعا «جوق» دەپ ايتۋدى ٷيرەتٸپ, بەيتانىس اداممەن قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ قاراپايىم ەرەجەلەرٸن ٷيرەتكەن دۇرىس دەپ وتىر پسيحولوگ.
مامانداردىڭ زەرتتەۋٸ بويىنشا, وتباسىندا اتا-انا مەن بالانىڭ اراسىنداعى ەموتسيونالدى بايلانىستىڭ بولماۋى; تٷندە ٷيدە اتا-اناسىنىڭ بولماۋى (اۋرۋحانادا, دٷكەندە جەنە ت.ب. تٷنگٸ اۋىسىمداعى جۇمىستا); اتا-انانىڭ بالانى باسقا ادامدارعا, ونىڭ ٸشٸندە قىلمىسكەردٸڭ قاسىنا ۇزاق ۋاقىتقا قالدىرۋى; بالانىڭ قورعانسىزدىعىن پايدالانىپ ٷركٸتٸپ-قورقىتۋ, بوپسالاۋ, دٶرەكٸ تٷردە كٷش قولدانۋ, قىلمىستىڭ بارلىق قۇرالدارىن پايدالانۋ; جەبٸرلەنۋشٸنٸ كٸنەلٸ قىلۋ ارقىلى جىنىستىق بايلانىسقا يتەرمەلەۋ; كەمەلەتكە تولماعانداردىڭ سپيرت ٸشٸمدٸگٸن ٸشۋٸ, ەرەسەكتەر تاراپىنان باقىلاۋدىڭ بولماۋى; مورالدىق-ادامگەرشٸلٸك يدەيالاردىڭ بۇرمالانۋى, وتباسىنداعى, قوعامداعى ەدەت-عۇرىپتار مەن دەستٷردٸڭ ٶزگەرۋٸ; قىلمىسكەردٸڭ قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن بوساپ شىعۋى, لايىقتى جازانىڭ بەرٸلمەۋٸ بالالارعا زورلىق-زومبىلىق كٶرسەتۋگە ىقپال ەتەتٸن نەگٸزگٸ فاكتورلار ەكەن.
قازاقستانداعى بالالارعا قاتىستى زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جٶنٸندەگٸ نۇسقاۋلىق بويىنشا بالانىڭ زورلىق-زومبىلىققا ۇشىراعانىن تٷسٸنۋ ٷشٸن ونىڭ مٸنەز-قۇلقىنداعى ٶزگەرٸستەرگە نازار اۋدارۋ كەرەك.
بۇنداي كەزەڭدە ەدەتتەگٸ سابىرلى بالا قاتتى اگرەسسييا كٶرسەتٸپ, ەنجارلىق پەن اپاتيياعا تٷسۋٸ مٷمكٸن. سونىمەن قاتار, ۇيقىسىنىڭ بۇزىلۋى, قاتتى مازاسىزدىق, قورقىنىش پەن تاعى دا باسقا اۋىتقۋشىلىق بايقالادى. ول مٸندەتتٸ تٷردە زورلىق-زومبىلىقتىڭ بەلگٸسٸ بولىپ شىقپاسا دا, كەم دەگەندە بالانىڭ بويىنداعى سترەسستٸڭ سەبەپتەرٸن شۇعىل انىقتاۋدى تالاپ ەتەدٸ.
اتا-انالار كەلەسٸدەي بەلگٸلەرگە نازار اۋدارۋى تيٸس:
بالادا ەرەسەكتەرگە دەگەن سەنٸمسٸزدٸك, جەككٶرٸنٸش پايدا بولادى. مىسالى, ول بەلگٸلٸ بٸر اداممەن جالعىز قالعىسى نەمەسە جانىندا وتىرعىسى كەلمەيدٸ. بەلگٸلٸ بٸر جەرلەرگە, ٷي-جايلارعا دەگەن قورقىنىش پايدا بولۋى مٷمكٸن. بالا ٶزٸمەن-ٶزٸ تۇيىقتالىپ, قۇرداستارىمەن, اتا-اناسىمەن قارىم-قاتىناسىن توقتاتادى.
بالا تٷسٸندٸرە المايتىن نەمەسە ونى تٷسٸندٸرۋدەن باس تارتاتىنداي دەنەسٸندە, ەسٸرەسە ينتيمدٸ جاقتارىندا كٶگەرگەن جەرلەر مەن جارالاردىڭ بولۋى;
بالاعا زورلىق جاسالعانىن بٸلگەندە نە ٸستەۋ قاجەت?
بۇل مەسەلەنٸ كەيٸنگە شەگەرۋگە بولمايدى. ەگەر بالا بەرٸن بٸردەن ايتىپ بەرسە, اتا-انا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جٷگٸنۋٸ كەرەك. ەگەر بولعان وقيعا بٸردەن بەلگٸلٸ بولسا, وندا جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ ٷشٸن دەلەلدەردٸ (بالانىڭ كيٸمٸ, قىلمىسكەر ۇستاعان زاتتار, ت.ب) ٶزٸڭٸز جيناپ, ولاردى ساقتاۋعا تىرىسىڭىز.
ەگەر ول بٸر ايدان كەيٸن, تٸپتٸ بٸرنەشە جىلدان كەيٸن اتا-اناسىنا ايتۋعا باتىلى بارسا, زورلاۋ فاكتٸسٸن دەلەلدەۋ ەلدەقايدا قيىن. بالالارىڭىزعا مۇقييات بولۋ جەنە ولارمەن سەنٸمدٸ قارىم-قاتىناس ورناتۋ ٶتە ماڭىزدى, وسىلايشا ولار سٸزبەن بەرٸن بٶلٸسە الادى.
