Foto: ashyq derekkóz
Sońǵy bir jarym aptada Almatyda 5 jasóspirim bala óz-ózine qol jumsap qaitys boldy. Balalardy osyndai qadamǵa ne itermeleidi? Olardy sýitsidten qalai qorǵaimyz? Osy suraqtardy ULT.KZ tilshisi psiholog Symbat Abdrahmanovaǵa qoiyp kórdi.
Symbat Abdrahmanova balany óz-ózine qol salýǵa itermeleitin faktorlardy atady.
- Ótkende Almatyda 2 jasóspirim qyz kópqabatty úiden qulap, qaitys bolǵan. Bul dúiim jurtty dúr silkindirgen oqiǵa boldy. Qaitys bolǵan eki qyzdyń biriniń týysy «onyń psihikasyna áser etken internet-tehnologiia» depti. Jalpy osy oqiǵalarda jasóspirimder internettegi oiyndar oinaǵany, animege qyzyqqany aitylady. Internettegi oiyndar balalardy óz-ózine qol salýyna deiin qalai aparady? Oiyndar balalardyń psihikasyna qalai áser etedi?
- Eń aldymen jasóspirimdik shaqtyń ózgerisi týraly aitqym keledi. Ol adam ómirindegi eń mańyzdy kezeń. Jasóspirimdik shaq 10 jastan 18 jas aralyǵyn qamtidy. Bul kezeńde eń aldymen bala psihologiiasynda ózgerister bolady. Bala tuiyqtalyp, nemese kerisinshe ashylýy múmkin. Ol ata-anasyna qarsy shyǵyp, urysýy da ǵajap emes.
Ekinshisi – fiziologiialyq ózgerister. Jasóspirim shaǵynda balanyń dene bitimi ózgerip, gormonaldy ózgerister bolady. Qyz bala boi jetip, er bala er jetedi. Bul kezde psihika áli durys qalyptasyp bitpegendikten, bala kóp nársege tótep bere almaidy, iaǵni balanyń psihikasyn manipýliatsiia arqyly basqarý óte ońai. Internettegi sýitsidke itermeleitin oiyndardy manipýliatsiialyq oiyndar retinde qarastyrýǵa bolady. Sondyqtan da balalardyń psihikasyna bul ońaiyraq áser etedi.
- Oiynnan bólek, balany sýitsidke itermeleitin basqa da janama faktorlar bolýy múmkin be? Oiyndy kóp bala oinaýy múmkin, biraq sýitsidke barlyq bala bara bermeidi ǵoi.
- Iá, durys aitasyz. Barlyq bala oiyndy oinaýy múmkin, biraq barlyq bala sýitsidke bara bermeidi. Sondyqtan dál qazir ol balalarǵa ne bolǵanyn naqty aita almaimyn. Biraq sol oiynnan basqa onda qandai da bir psihologiialyq ózgerister, qosymsha psihikalyq problemalar bolǵan bolýy da múmkin. Jalpy psihikalyq ózgeristiń buzylýy jasóspirimdik shaqta bastalady. Kóp jaǵdaida biz psihikalyq buzylysty jasóspirimdik shaqta bolatyn ózgeristermen shatastyryp jatamyz. Ony psihikalyq buzylys dep qaramai, «jasóspirimdik shaq qoi, ótip ketedi» dep oilaimyz. Biraq keiin ol psihikalyq buzylys bolǵany anyqtalyp jatady.
Endi sýitsidke itermeleitin qaýipti faktorlar týraly aitatyn bolsam, onyń birinshisi - genetika. Balanyń arǵy atasy men ájesinde sýitsidten qaitys bolǵandar bolýy múmkin. Ekinshisi, psihikalyq buzylystar, iaǵni kózine bireý elestegendei nemese qulaǵyna bireý sybyrlaǵandai bolyp kórinýi múmkin. Budan bólek, depressiianyń ózi psihikalyq buzylys bolyp sanalady. Kelesi, bul buryn-sońdy jasalǵan sýitsidaldy áreketter. Eger bala buryn-sońdy sýitsidke qandai da bir áreketter jasap kórgen bolsa, onda onyń qaitalaný yqtimaldylyǵy joǵary bolady.
Odan keiin, psihobelsendi zattardy qoldaný da sýitsid faktorlaryna jatady. Alaida bulardyń barlyǵy sýitsid faktorlary bolǵanymen, sýitsidke itermeleýshi faktorlar bólek. Ony basqasha trigger dep te ataimyz. Óz-ózine qol salýǵa trigger balada ár túrli bolýy múmikin. Mysaly, adam sýitsidten qaitys bolǵan kezde ne jaǵdai bolǵanyn anyqtaýǵa barsaq, «mamasymen ursysypty, soǵan bola óz-ózine qol salypty» dep aityp jatady. Shyn mánisinde mamasymen urys tek qana trigger, iaǵni itermeleýshi faktor bolǵan. Ol oqiǵaǵa tereńirek úńilip qaraityn bolsaq, ia onyń genetikasynda sýitsidke beiimdilik bar bolǵan bolady, ia psihikalyq buzylystar bolǵan bolýy múmkin, ne bolmasa bala kezde alǵan jaraqat bolady. Kei oqiǵalarda turmysy nashar otbasynyń balasy, ne jynystyq zorlyq kórgen bala bolyp shyǵady.
Jalpy adam ómiri qundy ǵoi. Eshkim jaidan jai ólip qalǵysy kelmeidi. Óz ómirin qiiý degen óte qiyn qadam. Sondyqtan da sýitsid muzdaqtyń shyńy ǵana, onyń asytynda bizge kórinbeitin problemalary bolýy ábden múmkin.
- Keide sýitsid jasaǵan adamdardy «kóńildi, meiirimdi, ázilqoi boldy, anasymen qarym qatynasy jaqsy boldy» dep sipattap jatady. Sýitsid jasaityn adamnyń ómirge qulshynysy joq, janary sóngen, kúizeliste júrgen, otbasymen qarym-qatynasynda problema bar adam bolady degen jańsaq pikir me?
- Anasymen qanshalyqty jaqyn qarym-qatynasta degen suraq týyndaidy. Jaqyn qarym-qatynas degen ne? Anasymen qanshalyqty syrlasa aldy jáne ishindegisin shyǵara aldy? Depressiianyń ózin alatyn bolsaq, «jasyryn depressiia» degen túsinik bar. Ol túrinen, kóz janarynan bilinbeýi múmkin, biraq ol balada basqa da ózgerister bolady. Oda uiqy buzylysy, tábet buzylysy bolýy jáne sabaǵy nasharlap ketýi múmkin. Aiaq astynan dinge qyzyǵýshylyǵy oianýy yqtimal.
Dinge qyzyǵýshylyqty da biz ekijaqty qarastyramyz. Dinge betburý - sýitsidtiń belgisi retinde de qarastyramyz. Sebebi nede? Ádette adamdar problema bolǵan kezde ǵana Allany eske alyp, din jolyna kelip jatady. Al eger bala da dinge kelse, ony balada problema bolyp, sodan shyǵý joly retinde qarastyryp jatyr ma, álde dindi qorǵanys retinde kórip jatyr ma degen sekildi suraqtar týyndaidy.
- Jalpy, óz-ózine qol salýy múmkin, soǵan oqtalyp júrgen balany qalai tanýǵa bolady?
- Ol ekijaqty belgi beredi. Ol sóz arqyly: «Men ómirden sharshap kettim, maǵan esh nárse qyzyqsyz, ólip qalsam eken, erteń menen qutylasyńdar, ystyq palaý jeisińder» degen siiaqty sózderdi aityp jatady. Nemese osyndai depressivti sózderdi óziniń áleýmettik jelidegi storisyna, statýsyna qoiyp jatady jáne depressivti óleńderdi, túrli tsitatalardy qoiýy múmkin. Sonyń ózi balada qandai da bir psihologiialyq ózgeristerdiń bolyp jatqanyn bildiredi.
Kelesi, óz-ózine qol jumsaýy yqtimaldyǵy - áreket arqyly bilinedi. Iaǵni sabaǵy nasharlap, sabaqqa kelmei qoiady jáne partanyń ústinde jata beredi. Dimkásik bolady, sosyn uiqy buzylysy baiqalady. Iaǵni kóp uiyqtai beretin bolady, ne bolmasa az uiyqtaidy. Balada tábet buzylysy bolady: ia tamaqty kóp jeidi, ia múldem jemei qoiady. Ana dúnie týraly surai bastaidy.
- Ondai balaǵa ata-anasy, muǵalimderi, dostary jáne jaqyndary qalai kómektese alady? Qaiǵyly jaǵdaidyń aldyn alý úshin ne isteý qajet?
- Óte jaqsy suraq. Eger osyndai belgilerdi ata-anasy, muǵalimder, jaqyndary men dostary baiqap qalsa, onda úsh keńes bergim keledi. Birinshi, suraqty durys qoiý kerek. Kóbinese bizde ata-analar suraqty qalai qoiady? «Saǵan osy ne jetpeidi? Barlyq jaǵdaiyń bar, kóilegiń kók, tamaǵyń toq!» dep urysyp qoiyp jatady. Iaǵni suraqty urysyp nemese baǵalaýshy, synaýshy retinde qoiatyn bolsańyz, bala sizge eshqashan shynaiy jaýap bermeidi. Balada ne bolyp jatqanyn bilý úshin barynsha sabyrlyq saqtap qoiǵandaryńyz durys.
Ekinshi, keide suraq qoiǵannan keiin bala sizge jaýap bermei úndemei otyrýy múmkin. Sebebi, balada túrli problema bolyp jatýy ǵajap emes. Bala jynystyq zorlyq kórip júrýi, býllingten japa shegip júrýi múmkin. Basqa da problemalar úiden tys jerde bolyp jatpaǵanyna esh kepildik joq. Sondyqtan, bala úndemei, sizge aitaiyn ba, aitpaiyn ba dep oilanyp otyrýy ǵajap emes. Iaǵni, sizdiń suraǵyńyz ben onyń jaýaby arasynda paýza bolyp qalýy múmkin. Sondai kezde "Ne boldy?" dep qaita-qaita taqymdaýdyń qajeti joq. Barynsha sabyrlyq saqtaǵan jón. Sonda ol mazalap júrgen máseleni aitady jáne aitqan kezde úshinshi keńes, onyń problemasyn qunsyzdandyrmańyz! Este saqtańyz! Eger ol bala bolmashy nárseni úlken problema kórip júrse, ol siz úshin problema bolyp kórinbegenimen, ol úshin sheshimi joq úlken másele. Sondyqtan barynsha qoldaý kórsetińiz, tyńdańyz. Biraq bir nárseni umytpańyz! Siz psiholog emessiz, psihologiialyq qyzmet kórsetetin salada jumys jasamaisyz. Sondyqtan da aýyr jaǵdai bolatyn bolsa, psihologqa barýǵa keńes berińiz nemese balany ózińiz psihologqa ertip aparyńyz. Sonymen qatar, Qazaqstanda «111» degen senim nomeri bar. Sol nomerdi berseńizder bolady.
- Balany qazirgi aqparat zamanynda qaýipti aqparat aǵynynan qorǵaý úshin ne istegen jón? Otbasynda qandai sharalar qoldaný qajet jáne memlekette qandai sharalar qolǵa alynýy kerek dep oilaisyz?
- Iá, óte kóp aqparat zamanynda ómir súrip jatyrmyz. 18 jasqa deiingi balanyń smartfonyna ata-ana baqylaýyn qoiý arqyly balanyń kóshirip alǵan qosymshalaryn, basqasyn qarap otyra alamyz. Ekinshiden, balamen túsindirme jumystaryn jasaýymyz kerek. Balaǵa túrli aqparattar bolatynyn, aqparat alǵan kezde «balyqtyń etin jep, súiegin laqtyrý kerek», iaǵni qajettisin ǵana alyp, qajet emesin almaǵan jón, ziiandysyn paidalysynan ajyrata alý kerek ekenin túsindirý kerek. Jalpy 21 ǵasyrda mańyzdy daǵdylardyń biri osy - aqparatty igerý dep oilaimyn. Sondyqtan da otbasynda osyndai sheshimder qarastyrǵan jón.
Al memleket tarapynan ne isteý qajet ekenine toqtalatyn bolsaq, balanyń ómirine jáne densaýlyǵyna ziian keltiretin portaldardy jaýyp, olardy qoljetimsiz etse keremet bolar edi.
