فوتو: اشىق دەرەككٶز
سوڭعى بٸر جارىم اپتادا الماتىدا 5 جاسٶسپٸرٸم بالا ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساپ قايتىس بولدى. بالالاردى وسىنداي قادامعا نە يتەرمەلەيدٸ? ولاردى سۋيتسيدتەن قالاي قورعايمىز? وسى سۇراقتاردى ULT.KZ تٸلشٸسٸ پسيحولوگ سىمبات ابدراحمانوۆاعا قويىپ كٶردٸ.
سىمبات ابدراحمانوۆا بالانى ٶز-ٶزٸنە قول سالۋعا يتەرمەلەيتٸن فاكتورلاردى اتادى.
- ٶتكەندە الماتىدا 2 جاسٶسپٸرٸم قىز كٶپقاباتتى ٷيدەن قۇلاپ, قايتىس بولعان. بۇل دٷيٸم جۇرتتى دٷر سٸلكٸندٸرگەن وقيعا بولدى. قايتىس بولعان ەكٸ قىزدىڭ بٸرٸنٸڭ تۋىسى «ونىڭ پسيحيكاسىنا ەسەر ەتكەن ينتەرنەت-تەحنولوگييا» دەپتٸ. جالپى وسى وقيعالاردا جاسٶسپٸرٸمدەر ينتەرنەتتەگٸ ويىندار ويناعانى, انيمەگە قىزىققانى ايتىلادى. ينتەرنەتتەگٸ ويىندار بالالاردى ٶز-ٶزٸنە قول سالۋىنا دەيٸن قالاي اپارادى? ويىندار بالالاردىڭ پسيحيكاسىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ?
- ەڭ الدىمەن جاسٶسپٸرٸمدٸك شاقتىڭ ٶزگەرٸسٸ تۋرالى ايتقىم كەلەدٸ. ول ادام ٶمٸرٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭ. جاسٶسپٸرٸمدٸك شاق 10 جاستان 18 جاس ارالىعىن قامتيدى. بۇل كەزەڭدە ەڭ الدىمەن بالا پسيحولوگيياسىندا ٶزگەرٸستەر بولادى. بالا تۇيىقتالىپ, نەمەسە كەرٸسٸنشە اشىلۋى مٷمكٸن. ول اتا-اناسىنا قارسى شىعىپ, ۇرىسۋى دا عاجاپ ەمەس.
ەكٸنشٸسٸ – فيزيولوگييالىق ٶزگەرٸستەر. جاسٶسپٸرٸم شاعىندا بالانىڭ دەنە بٸتٸمٸ ٶزگەرٸپ, گورمونالدى ٶزگەرٸستەر بولادى. قىز بالا بوي جەتٸپ, ەر بالا ەر جەتەدٸ. بۇل كەزدە پسيحيكا ەلٸ دۇرىس قالىپتاسىپ بٸتپەگەندٸكتەن, بالا كٶپ نەرسەگە تٶتەپ بەرە المايدى, ياعني بالانىڭ پسيحيكاسىن مانيپۋلياتسييا ارقىلى باسقارۋ ٶتە وڭاي. ينتەرنەتتەگٸ سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتٸن ويىنداردى مانيپۋلياتسييالىق ويىندار رەتٸندە قاراستىرۋعا بولادى. سوندىقتان دا بالالاردىڭ پسيحيكاسىنا بۇل وڭايىراق ەسەر ەتەدٸ.
- ويىننان بٶلەك, بالانى سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتٸن باسقا دا جاناما فاكتورلار بولۋى مٷمكٸن بە? ويىندى كٶپ بالا ويناۋى مٷمكٸن, بٸراق سۋيتسيدكە بارلىق بالا بارا بەرمەيدٸ عوي.
- يە, دۇرىس ايتاسىز. بارلىق بالا ويىندى ويناۋى مٷمكٸن, بٸراق بارلىق بالا سۋيتسيدكە بارا بەرمەيدٸ. سوندىقتان دەل قازٸر ول بالالارعا نە بولعانىن ناقتى ايتا المايمىن. بٸراق سول ويىننان باسقا وندا قانداي دا بٸر پسيحولوگييالىق ٶزگەرٸستەر, قوسىمشا پسيحيكالىق پروبلەمالار بولعان بولۋى دا مٷمكٸن. جالپى پسيحيكالىق ٶزگەرٸستٸڭ بۇزىلۋى جاسٶسپٸرٸمدٸك شاقتا باستالادى. كٶپ جاعدايدا بٸز پسيحيكالىق بۇزىلىستى جاسٶسپٸرٸمدٸك شاقتا بولاتىن ٶزگەرٸستەرمەن شاتاستىرىپ جاتامىز. ونى پسيحيكالىق بۇزىلىس دەپ قاراماي, «جاسٶسپٸرٸمدٸك شاق قوي, ٶتٸپ كەتەدٸ» دەپ ويلايمىز. بٸراق كەيٸن ول پسيحيكالىق بۇزىلىس بولعانى انىقتالىپ جاتادى.
ەندٸ سۋيتسيدكە يتەرمەلەيتٸن قاۋٸپتٸ فاكتورلار تۋرالى ايتاتىن بولسام, ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ - گەنەتيكا. بالانىڭ ارعى اتاسى مەن ەجەسٸندە سۋيتسيدتەن قايتىس بولعاندار بولۋى مٷمكٸن. ەكٸنشٸسٸ, پسيحيكالىق بۇزىلىستار, ياعني كٶزٸنە بٸرەۋ ەلەستەگەندەي نەمەسە قۇلاعىنا بٸرەۋ سىبىرلاعانداي بولىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. بۇدان بٶلەك, دەپرەسسييانىڭ ٶزٸ پسيحيكالىق بۇزىلىس بولىپ سانالادى. كەلەسٸ, بۇل بۇرىن-سوڭدى جاسالعان سۋيتسيدالدى ەرەكەتتەر. ەگەر بالا بۇرىن-سوڭدى سۋيتسيدكە قانداي دا بٸر ەرەكەتتەر جاساپ كٶرگەن بولسا, وندا ونىڭ قايتالانۋ ىقتيمالدىلىعى جوعارى بولادى.
ودان كەيٸن, پسيحوبەلسەندٸ زاتتاردى قولدانۋ دا سۋيتسيد فاكتورلارىنا جاتادى. الايدا بۇلاردىڭ بارلىعى سۋيتسيد فاكتورلارى بولعانىمەن, سۋيتسيدكە يتەرمەلەۋشٸ فاكتورلار بٶلەك. ونى باسقاشا تريگگەر دەپ تە اتايمىز. ٶز-ٶزٸنە قول سالۋعا تريگگەر بالادا ەر تٷرلٸ بولۋى مٷمٸكٸن. مىسالى, ادام سۋيتسيدتەن قايتىس بولعان كەزدە نە جاعداي بولعانىن انىقتاۋعا بارساق, «ماماسىمەن ۇرسىسىپتى, سوعان بولا ٶز-ٶزٸنە قول سالىپتى» دەپ ايتىپ جاتادى. شىن مەنٸسٸندە ماماسىمەن ۇرىس تەك قانا تريگگەر, ياعني يتەرمەلەۋشٸ فاكتور بولعان. ول وقيعاعا تەرەڭٸرەك ٷڭٸلٸپ قارايتىن بولساق, يا ونىڭ گەنەتيكاسىندا سۋيتسيدكە بەيٸمدٸلٸك بار بولعان بولادى, يا پسيحيكالىق بۇزىلىستار بولعان بولۋى مٷمكٸن, نە بولماسا بالا كەزدە العان جاراقات بولادى. كەي وقيعالاردا تۇرمىسى ناشار وتباسىنىڭ بالاسى, نە جىنىستىق زورلىق كٶرگەن بالا بولىپ شىعادى.
جالپى ادام ٶمٸرٸ قۇندى عوي. ەشكٸم جايدان جاي ٶلٸپ قالعىسى كەلمەيدٸ. ٶز ٶمٸرٸن قييۋ دەگەن ٶتە قيىن قادام. سوندىقتان دا سۋيتسيد مۇزداقتىڭ شىڭى عانا, ونىڭ اسىتىندا بٸزگە كٶرٸنبەيتٸن پروبلەمالارى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن.
- كەيدە سۋيتسيد جاساعان ادامداردى «كٶڭٸلدٸ, مەيٸرٸمدٸ, ەزٸلقوي بولدى, اناسىمەن قارىم قاتىناسى جاقسى بولدى» دەپ سيپاتتاپ جاتادى. سۋيتسيد جاسايتىن ادامنىڭ ٶمٸرگە قۇلشىنىسى جوق, جانارى سٶنگەن, كٷيزەلٸستە جٷرگەن, وتباسىمەن قارىم-قاتىناسىندا پروبلەما بار ادام بولادى دەگەن جاڭساق پٸكٸر مە?
- اناسىمەن قانشالىقتى جاقىن قارىم-قاتىناستا دەگەن سۇراق تۋىندايدى. جاقىن قارىم-قاتىناس دەگەن نە? اناسىمەن قانشالىقتى سىرلاسا الدى جەنە ٸشٸندەگٸسٸن شىعارا الدى? دەپرەسسييانىڭ ٶزٸن الاتىن بولساق, «جاسىرىن دەپرەسسييا» دەگەن تٷسٸنٸك بار. ول تٷرٸنەن, كٶز جانارىنان بٸلٸنبەۋٸ مٷمكٸن, بٸراق ول بالادا باسقا دا ٶزگەرٸستەر بولادى. ودا ۇيقى بۇزىلىسى, تەبەت بۇزىلىسى بولۋى جەنە ساباعى ناشارلاپ كەتۋٸ مٷمكٸن. اياق استىنان دٸنگە قىزىعۋشىلىعى ويانۋى ىقتيمال.
دٸنگە قىزىعۋشىلىقتى دا بٸز ەكٸجاقتى قاراستىرامىز. دٸنگە بەتبۇرۋ - سۋيتسيدتٸڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە دە قاراستىرامىز. سەبەبٸ نەدە? ەدەتتە ادامدار پروبلەما بولعان كەزدە عانا اللانى ەسكە الىپ, دٸن جولىنا كەلٸپ جاتادى. ال ەگەر بالا دا دٸنگە كەلسە, ونى بالادا پروبلەما بولىپ, سودان شىعۋ جولى رەتٸندە قاراستىرىپ جاتىر ما, ەلدە دٸندٸ قورعانىس رەتٸندە كٶرٸپ جاتىر ما دەگەن سەكٸلدٸ سۇراقتار تۋىندايدى.
- جالپى, ٶز-ٶزٸنە قول سالۋى مٷمكٸن, سوعان وقتالىپ جٷرگەن بالانى قالاي تانۋعا بولادى?
- ول ەكٸجاقتى بەلگٸ بەرەدٸ. ول سٶز ارقىلى: «مەن ٶمٸردەن شارشاپ كەتتٸم, ماعان ەش نەرسە قىزىقسىز, ٶلٸپ قالسام ەكەن, ەرتەڭ مەنەن قۇتىلاسىڭدار, ىستىق پالاۋ جەيسٸڭدەر» دەگەن سيياقتى سٶزدەردٸ ايتىپ جاتادى. نەمەسە وسىنداي دەپرەسسيۆتٸ سٶزدەردٸ ٶزٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ ستوريسىنا, ستاتۋسىنا قويىپ جاتادى جەنە دەپرەسسيۆتٸ ٶلەڭدەردٸ, تٷرلٸ تسيتاتالاردى قويۋى مٷمكٸن. سونىڭ ٶزٸ بالادا قانداي دا بٸر پسيحولوگييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ بولىپ جاتقانىن بٸلدٸرەدٸ.
كەلەسٸ, ٶز-ٶزٸنە قول جۇمساۋى ىقتيمالدىعى - ەرەكەت ارقىلى بٸلٸنەدٸ. ياعني ساباعى ناشارلاپ, ساباققا كەلمەي قويادى جەنە پارتانىڭ ٷستٸندە جاتا بەرەدٸ. دٸمكەسٸك بولادى, سوسىن ۇيقى بۇزىلىسى بايقالادى. ياعني كٶپ ۇيىقتاي بەرەتٸن بولادى, نە بولماسا از ۇيىقتايدى. بالادا تەبەت بۇزىلىسى بولادى: يا تاماقتى كٶپ جەيدٸ, يا مٷلدەم جەمەي قويادى. انا دٷنيە تۋرالى سۇراي باستايدى.
- ونداي بالاعا اتا-اناسى, مۇعالٸمدەرٸ, دوستارى جەنە جاقىندارى قالاي كٶمەكتەسە الادى? قايعىلى جاعدايدىڭ الدىن الۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ قاجەت?
- ٶتە جاقسى سۇراق. ەگەر وسىنداي بەلگٸلەردٸ اتا-اناسى, مۇعالٸمدەر, جاقىندارى مەن دوستارى بايقاپ قالسا, وندا ٷش كەڭەس بەرگٸم كەلەدٸ. بٸرٸنشٸ, سۇراقتى دۇرىس قويۋ كەرەك. كٶبٸنەسە بٸزدە اتا-انالار سۇراقتى قالاي قويادى? «ساعان وسى نە جەتپەيدٸ? بارلىق جاعدايىڭ بار, كٶيلەگٸڭ كٶك, تاماعىڭ توق!» دەپ ۇرىسىپ قويىپ جاتادى. ياعني سۇراقتى ۇرىسىپ نەمەسە باعالاۋشى, سىناۋشى رەتٸندە قوياتىن بولساڭىز, بالا سٸزگە ەشقاشان شىنايى جاۋاپ بەرمەيدٸ. بالادا نە بولىپ جاتقانىن بٸلۋ ٷشٸن بارىنشا سابىرلىق ساقتاپ قويعاندارىڭىز دۇرىس.
ەكٸنشٸ, كەيدە سۇراق قويعاننان كەيٸن بالا سٸزگە جاۋاپ بەرمەي ٷندەمەي وتىرۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ, بالادا تٷرلٸ پروبلەما بولىپ جاتۋى عاجاپ ەمەس. بالا جىنىستىق زورلىق كٶرٸپ جٷرۋٸ, بۋللينگتەن جاپا شەگٸپ جٷرۋٸ مٷمكٸن. باسقا دا پروبلەمالار ٷيدەن تىس جەردە بولىپ جاتپاعانىنا ەش كەپٸلدٸك جوق. سوندىقتان, بالا ٷندەمەي, سٸزگە ايتايىن با, ايتپايىن با دەپ ويلانىپ وتىرۋى عاجاپ ەمەس. ياعني, سٸزدٸڭ سۇراعىڭىز بەن ونىڭ جاۋابى اراسىندا پاۋزا بولىپ قالۋى مٷمكٸن. سونداي كەزدە "نە بولدى?" دەپ قايتا-قايتا تاقىمداۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بارىنشا سابىرلىق ساقتاعان جٶن. سوندا ول مازالاپ جٷرگەن مەسەلەنٸ ايتادى جەنە ايتقان كەزدە ٷشٸنشٸ كەڭەس, ونىڭ پروبلەماسىن قۇنسىزداندىرماڭىز! ەستە ساقتاڭىز! ەگەر ول بالا بولماشى نەرسەنٸ ٷلكەن پروبلەما كٶرٸپ جٷرسە, ول سٸز ٷشٸن پروبلەما بولىپ كٶرٸنبەگەنٸمەن, ول ٷشٸن شەشٸمٸ جوق ٷلكەن مەسەلە. سوندىقتان بارىنشا قولداۋ كٶرسەتٸڭٸز, تىڭداڭىز. بٸراق بٸر نەرسەنٸ ۇمىتپاڭىز! سٸز پسيحولوگ ەمەسسٸز, پسيحولوگييالىق قىزمەت كٶرسەتەتٸن سالادا جۇمىس جاسامايسىز. سوندىقتان دا اۋىر جاعداي بولاتىن بولسا, پسيحولوگقا بارۋعا كەڭەس بەرٸڭٸز نەمەسە بالانى ٶزٸڭٸز پسيحولوگقا ەرتٸپ اپارىڭىز. سونىمەن قاتار, قازاقستاندا «111» دەگەن سەنٸم نومەرٸ بار. سول نومەردٸ بەرسەڭٸزدەر بولادى.
- بالانى قازٸرگٸ اقپارات زامانىندا قاۋٸپتٸ اقپارات اعىنىنان قورعاۋ ٷشٸن نە ٸستەگەن جٶن? وتباسىندا قانداي شارالار قولدانۋ قاجەت جەنە مەملەكەتتە قانداي شارالار قولعا الىنۋى كەرەك دەپ ويلايسىز?
- يە, ٶتە كٶپ اقپارات زامانىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. 18 جاسقا دەيٸنگٸ بالانىڭ سمارتفونىنا اتا-انا باقىلاۋىن قويۋ ارقىلى بالانىڭ كٶشٸرٸپ العان قوسىمشالارىن, باسقاسىن قاراپ وتىرا الامىز. ەكٸنشٸدەن, بالامەن تٷسٸندٸرمە جۇمىستارىن جاساۋىمىز كەرەك. بالاعا تٷرلٸ اقپاراتتار بولاتىنىن, اقپارات العان كەزدە «بالىقتىڭ ەتٸن جەپ, سٷيەگٸن لاقتىرۋ كەرەك», ياعني قاجەتتٸسٸن عانا الىپ, قاجەت ەمەسٸن الماعان جٶن, زيياندىسىن پايدالىسىنان اجىراتا الۋ كەرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋ كەرەك. جالپى 21 عاسىردا ماڭىزدى داعدىلاردىڭ بٸرٸ وسى - اقپاراتتى يگەرۋ دەپ ويلايمىن. سوندىقتان دا وتباسىندا وسىنداي شەشٸمدەر قاراستىرعان جٶن.
ال مەملەكەت تاراپىنان نە ٸستەۋ قاجەت ەكەنٸنە توقتالاتىن بولساق, بالانىڭ ٶمٸرٸنە جەنە دەنساۋلىعىنا زييان كەلتٸرەتٸن پورتالداردى جاۋىپ, ولاردى قولجەتٸمسٸز ەتسە كەرەمەت بولار ەدٸ.
