Foto: gov.kz
Balalardyń jazǵy demalysy bastalysymen olardyń ýaqytyn qalai ótkizetini jii kóteriletin másele. Biri lagerge baryp, demalys oryndarynda ýaqyt ótkizse, taǵy biri aýlada oinap, úiirmelerge qatysyp qyzyqty ýaqyt ótkizýge tyrysady. Qoly bos balalardyń ata-anasyna úi sharýasynda kómektesip, jeńil-jelpi jumys isteýi de qajettilik dep esepteidi mamandar. Alaida qoǵamda jii kóteriletin ózekti másele - balalardyń jazǵy kanikýlda jumysqa jegilýi.
Ult.kz tilshisine suhbat bergen Májilis depýtaty Ashat Aimaǵambetov balany eńbekke baýlý men qara jumysqa jegýdiń aiyrmashylyǵy nede ekenin anyqtap alý kerek ekenin aitady.
"Bizdiń tiisti zańnamada qandai jumys neshe saǵatqa, neshe jastan kimdi tartýǵa bolatyny týraly zańnamada jazylǵan. Eger zańdaǵy talaptar buzylatyn bolsa, mysaly 11 jastaǵy balany qiyn qara jumysqa salyp qoiyp, oǵan 10-15 saǵat jumys istetip qoisa, árine bul zań buzýshylyq ekeni belgili. Sondyqtan biz balany eńbekke jegip qoiý men ony eńbekke baýlýdyń ara jigin ajyratyp alýymyz kerek. Mysaly ózimiz aýylda turdyq, mal jaiǵadyq, sý tasydyq, qoidyń kezegine shyqtyq. Sabaqtan tys ýaqytta jazda da, qysta da jumys istedik. Odan jaman bolǵan joqpyz. Sondyqtan eńbekke baýlý degen ózińniń saiajaiyńja jumys siteý, úide ydys jýý, tósegińdi jinaý, úi jinaý degen siiaqty jumystar adamdy jaqsy tárbieleitin bastamalar. Al ony 15 saǵat jumys istetip qoisa, ózi qalamasa, quqyǵy buzylsa ol bala eńbegin qanaý bolyp esepteledi", - deidi depýtat.
Bala eńbeginiń quny bar ma?
Qazaqstan Respýblikasynyń Eńbek kodeksinde oqýdan bos ýaqytta densaýlyǵyna ziian keltirmeitin jáne oqý protsesin buzbaityn jumysty oryndaý úshin 14 jasqa tolǵan oqýshylarmen zańdy ókilderiniń birimen qol qoiylǵan jaǵdaida, eńbek sharty jasalady, iaǵni bala zańdy jumys istep, jalaqy ala alady.
Sonymen qatar kinematografiia uiymdarynda, teatrlarda, teatr jáne kontsert uiymdarynda, tsirkterde densaýlyǵyna jáne imandylyq turǵysynan damýyna nuqsan keltirmei shyǵarmalar jasaýǵa jáne (nemese) oryndaýǵa qatysý úshin 14 jasqa tolmaǵan adamdarmen eńbek sharty jasalýy múmkin.
Jalpy eńbek shartyn 16 jasqa tolǵan azamattarmen jasaǵa quqyly. Alaida kámelet jasyna tolmaǵan balalar tek qysqartylǵan jumys ýaqyty rejiminde ǵana jumys istei alady.
Sondai-aq 18 jasqa tolmaǵan balalardy jumysqa alǵanda belgili bir talaptardy oryndaý shart.
Balalarǵa qandai jumys túrlerine shekteý men tyiym salynǵan?
- Aýyr jumystarǵa, eńbek jaǵdailary ziiandy jáne (nemese) qaýipti jumystarǵa 18 jasqa tolmaǵan azamattarmen jasaýǵa tyiym salý;
- jumys berýshiniń múlki men basqa da qundylyqtarynyń saqtalýyn qamtamasyz etpegeni úshin qyzmetkerdiń tolyq materialdyq jaýapkershiligin kózdeitin laýazymdar men jumystarǵa, sondai-aq oryndalýy olardyń densaýlyǵy men imandylyq turǵysynan damýyna ziian keltirýi múmkin jumystarǵa (oiyn biznesi, túngi oiyn-saýyq oryndaryndaǵy jumys, alkogol ónimin, temeki buiymdaryn, esirtki quraldaryn, psihotroptyq zattar men prekýrsorlardy óndirý, tasymaldaý jáne satý);
- túngi ýaqytta jumys isteýge tyiym salý (saǵat 22.00-den 6.00-ge deiin);
- ústeme jumysqa tyiym salý;
- jumys ýaqytynyń jiyntyq esebi kezinde jumysqa tyiym salý;
- vahtalyq ádispen jumys isteýge tyiym salý;
- qosa atqaratyn jumysqa tyiym salý;
Qazaqstan Respýblikasynyń eńbek zańnamasynda 14 jastan 18 jasqa deiingi adamdarǵa qatysty qysqartylǵan jumys ýaqyty rejimi boiynsha talaptar belgilengen:
– 16 jastan 18 jasqa deiingi qyzmetkerler úshin-aptasyna 36 saǵattan artyq emes.
– 14 jastan 16 jasqa deiingi qyzmetkerler úshin-aptasyna 24 saǵattan artyq emes.
Qazaqstan Respýblikasynyń eńbek zańnamasyn, onyń ishinde balalar eńbegin paidalaný kezinde buzý boiynsha jumys berýshilerge qatysty «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» Qazaqstan Respýblikasynyń Kodeksine sáikes ákimshilik jaýaptylyq kózdelgen. Olar: adamdy eńbek shartyn jasamai jumysqa jiberýge, eńbegine aqy tóleý jónindegi talaptardy buzǵany úshin, jumys ýaqytynyń normasyn zańsyz asyryp jibergeni úshin, eńbek salasynda kemsitýshilikke jol bergeni úshin, eńbek qaýipsizdigin jáne eńbekti qorǵaýdy qamtamasyz etý qaǵidalaryn buzǵany úshin zańmen jazalanady.
Jazǵy demalys 9 ai mektep tabaldyryǵyn tozdyryp, oqý oqyǵan balalarǵa demalys ýaqyty ekenin de umytpaǵan jón. Olardyń ýaqytyn tiimdi ótkizý maqsatynda jas ereksheligin eskermei jumysqa salý zańmen shekteledi. Qoǵamda "Balańdy bes jastan bastap qulyńdai jumsa" deitin támsildi tikesinen túsinip, asyra siltep jatatyn ata-analar qanshama?! Mamandar balanyń densaýlyǵyna ziian keletin aýyr jumystardy istetý bolashaqtaǵy ómir sapasyna tikelei áser etetinin de eskertedi.
Aima keteiik, biylǵy oqý jylyn 3,9 mln oqýshy aiaqtaǵaly otyr. Onyń ishinde bastaýysh synypty – 391 myń, negizgi mektepti – 364 myń bala aiaqtaidy.
