Foto: almaty-akshamy.kz
Qazaq halqy úshin balany besikke bóleý – qasietti de qasterli dástúr. Besik – sábidiń alǵashqy dúniesi, onyń densaýlyǵy men tárbiesine erekshe yqpal etetin ulttyq qundylyq.
Eń aldymen, besik – tazalyqtyń kepili. Sábidiń denesi qurǵaq, taza jatady, bulshyq etteri durys damidy. Besiktiń astyndaǵy túbegi sábidiń densaýlyǵyna yńǵaily jaǵdai jasaidy. Kóshpeli ómir saltynda besik ata-anaǵa da qolaily boldy – sábi jolda tynysh jatady, shaiqalǵanda tez uiyqtap qalady.
Balany besikke bóleýdiń taǵy bir úlken máni – yrym men senim. «Besikten beli shyqpasyn» dep, jańa týǵan náresteni besikke bólegende úlkender batasyn beredi. Ájeler men analar «besik jyrymen» bóbekti áldilep, ómirdiń alǵashqy tálimin úiretedi. Bul – balanyń júregine meiirim, tiline áýezdilik darytatyn úlken mektep.
Ádebiette de besikke bóleýdiń mańyzy jii sýretteledi. Ǵabit Músirepovtiń «Ulpan» romanynda ananyń sábiin besikke bólep otyryp, oǵan arnaǵan ystyq yqylasy men bolashaqqa degen úmiti beinelenedi. Al «Abai jolynda» analardyń besik jyry arqyly balaǵa rýhani tárbie berýi qazaqtyń kóne dástúrin aishyqtaidy.
Qazirgi zamanda da besikti qoldanatyn otbasylar bar. Ásirese aýyldyq jerlerde bul dástúr jalǵasyp keledi. Dárigerler de besiktiń balanyń omyrtqasynyń túzý jatýyna, uiqysynyń tynysh bolýyna yqpal etetinin rastaidy. Búginde ata-analar balany gadjetke telmirtkenshe, ájelerdiń besik jyryn tyńdatýdyń mańyzy artyp otyr.
Besikte terbelip ósken balanyń boiyna tek tynyshtyq qana emes, ulttyq tárbie de sińedi. Sondyqtan besik – qazaqtyń máńgilik qundylyǵy.
Besikke salý – ómirge alǵashqy sapar
Aýyldyń tynysh keshi. Kún batýǵa jaqyndap, qyr sońynan qyzyl-qońyr sáýle tógilip tur. Úide erekshe bir tynyshtyq, jylylyq bar – búgin balany besikke salady. Ájeler men kelinshekter dastarhannyń janynda jinaqtalyp, besik jyryn estip otyr.
Balanyń alǵash dúniege kelgen shaqtaǵy názik denesi men jymiǵan júzin kórgen sátte ata-ana júregi tolqidy. Bul – balanyń ómirge beiimdelýiniń, rýhani jáne psihologiialyq qalyptasýynyń alǵashqy kezeńi.
— «Al, qyzym, balany besikke salamyz, ár qadamy nyq bolsyn, juldyzy jarqyrap, joly ashyq bolsyn!» – deidi áje sybyrlap.
— «Janym, aqyly men kóregeni bolsyn, elge syily azamat bolsyn!» – qosady kelinshekter.
Besik – jai ǵana oryndyq emes, balanyń qorǵanysy men alǵashqy álemi. Onyń tereńine ájelerdiń bata-jyrlary, besik jyrlary sińiriledi. «Besik jyry – balanyń janyna beriletin alǵashqy tárbie» – deidi halyq danalyǵy.
Qissa-jyrlardan mysal keltirsek, «Qobylandy batyr» jyrynda batyrlardyń ómirge beiimdelýi, úlkenderdiń aqyly men batasy arqyly jol tabýy sipattalady. Sol siiaqty besikke salýda da bala alǵashqy tálim men tárbie alady. Áje men ata balaǵa arnalǵan bataly sózderi arqyly balanyń júregi, oiy qalyptasady.
Meditsinalyq turǵydan besikke salý balanyń tynyshtyǵyn qamtamasyz etedi, uiqy men demalýyna, omyrtqasynyń durys damýyna yqpal etedi. Besik jyryndaǵy yrǵaq, áýez ben daýystyń jumsaqtyǵy balanyń psihikasyna jaǵymdy áser etedi, qorqynyshty azaitady jáne senimdiligin arttyrady.
Aýyldaǵy kórinis erekshe: syrtta balalar oinap, qus úni men samaýyrdan shyqqan shaidyń isi úilesip, merekelik atmosfera jasalady. Ájeler men úlkender besiktiń janynda jinalyp, árbir qimylǵa mán beredi, al áýezdi besik jyrlary ár qatysýshynyń kóńilin kóteredi.
Besikke salý rásimin aiaqtaǵan soń, bala alǵash ret ómirdiń tynysymen tanysady, al aýyldyń úlkenderi ony óz batalary men tilek-keńesterimen qarsy alady. Bul – balanyń alǵashqy ómirlik tájiribesi, qoǵamǵa beiimdelýdiń bastaýy. Mundaǵy qatty eskeriletin nárse besik jyrlary.
Besik jyry – ulttyq tárbieniń altyn qazyǵy
Qazaq halqy úshin besik jyry – jai ǵana áýezdi án emes, ol – urpaq tárbiesiniń bastaý bulaǵy. Anasynyń áldiimen aitylatyn jyrda tereń filosofiia, tilek, yrym men senim jatyr.
Mán-maǵynasy
Besik jyrynyń ár shýmaǵy – sábi sanasyna sińetin alǵashqy áýez ben sóz. Anasy aitqan jyr arqyly balaǵa tilek, arman, bata beriledi. Mysaly:
- • «Uiyqta, bópem, uiyqta» degen sózder – tynyshtyq pen beibit ómirge shaqyrý.
- • «Ónerli bol, órkeniń óssin» degen tilek – elge syily azamat bolsyn degen arman.
Qazaqta «Besik jyryn tyńdap ósken bala – elin súigen azamat bolady» degen senim bar.
Tárbielik jáne psihologiialyq paidasy
- 1. Tynyshtyq pen senimdilik beredi – ana daýysynyń áýezdiligi balanyń júikesin tynyshtandyrady.
- 2. Tildik damýǵa yqpal etedi – sábi alǵashqy sózder men yrǵaqty dybystardy estý arqyly sóileý qabiletin tez damytady.
- 3. Emotsiialyq bailanys ornatady – ana men bala arasyndaǵy mahabbatty kúsheitedi.
- 4. Ulttyq qundylyqtardy sińiredi – jyr mátininde ulttyq bolmys, minez-qulyq úlgisi beriledi.
Ádebi jáne mádeni mańyzy
Qazaq aqyn-jazýshylary besik jyryna erekshe mán bergen. Sáken Seifýllin men Iliias Jansúgirov shyǵarmalarynda analardyń áldii – halyqtyń rýhani bailyǵy retinde sipattalady.
Qissa-jyrlardaǵy batyrlardyń dúniege kelgende aitylatyn aq tilek, bata sózderi de besik jyrymen úndes: ekeýinde de balanyń bolashaǵyna úmit artý, jaqsy minez-qulyqqa baýlý kórinis tabady.
Ǵylymi turǵydan
Psihologtar men pediatrlardyń zertteýinshe:
- • Áýezdi án tyńdaǵan bala jaqsy uiyqtaidy, júikesi ornyqty bolady.
- • Anasynyń daýysy balanyń immýndyq júiesine de oń áser etedi.
- • Mýzykalyq yrǵaq balanyń oilaý qabileti men este saqtaýyn damytady.
Qarlyǵash Shakirova
