فوتو: almaty-akshamy.kz
قازاق حالقى ٷشٸن بالانى بەسٸككە بٶلەۋ – قاسيەتتٸ دە قاستەرلٸ دەستٷر. بەسٸك – سەبيدٸڭ العاشقى دٷنيەسٸ, ونىڭ دەنساۋلىعى مەن تەربيەسٸنە ەرەكشە ىقپال ەتەتٸن ۇلتتىق قۇندىلىق.
ەڭ الدىمەن, بەسٸك – تازالىقتىڭ كەپٸلٸ. سەبيدٸڭ دەنەسٸ قۇرعاق, تازا جاتادى, بۇلشىق ەتتەرٸ دۇرىس داميدى. بەسٸكتٸڭ استىنداعى تٷبەگٸ سەبيدٸڭ دەنساۋلىعىنا ىڭعايلى جاعداي جاسايدى. كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىندا بەسٸك اتا-اناعا دا قولايلى بولدى – سەبي جولدا تىنىش جاتادى, شايقالعاندا تەز ۇيىقتاپ قالادى.
بالانى بەسٸككە بٶلەۋدٸڭ تاعى بٸر ٷلكەن مەنٸ – ىرىم مەن سەنٸم. «بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاسىن» دەپ, جاڭا تۋعان نەرەستەنٸ بەسٸككە بٶلەگەندە ٷلكەندەر باتاسىن بەرەدٸ. ەجەلەر مەن انالار «بەسٸك جىرىمەن» بٶبەكتٸ ەلديلەپ, ٶمٸردٸڭ العاشقى تەلٸمٸن ٷيرەتەدٸ. بۇل – بالانىڭ جٷرەگٸنە مەيٸرٸم, تٸلٸنە ەۋەزدٸلٸك دارىتاتىن ٷلكەن مەكتەپ.
ەدەبيەتتە دە بەسٸككە بٶلەۋدٸڭ ماڭىزى جيٸ سۋرەتتەلەدٸ. عابيت مٷسٸرەپوۆتٸڭ «ۇلپان» رومانىندا انانىڭ سەبيٸن بەسٸككە بٶلەپ وتىرىپ, وعان ارناعان ىستىق ىقىلاسى مەن بولاشاققا دەگەن ٷمٸتٸ بەينەلەنەدٸ. ال «اباي جولىندا» انالاردىڭ بەسٸك جىرى ارقىلى بالاعا رۋحاني تەربيە بەرۋٸ قازاقتىڭ كٶنە دەستٷرٸن ايشىقتايدى.
قازٸرگٸ زاماندا دا بەسٸكتٸ قولداناتىن وتباسىلار بار. ەسٸرەسە اۋىلدىق جەرلەردە بۇل دەستٷر جالعاسىپ كەلەدٸ. دەرٸگەرلەر دە بەسٸكتٸڭ بالانىڭ ومىرتقاسىنىڭ تٷزۋ جاتۋىنا, ۇيقىسىنىڭ تىنىش بولۋىنا ىقپال ەتەتٸنٸن راستايدى. بٷگٸندە اتا-انالار بالانى گادجەتكە تەلمٸرتكەنشە, ەجەلەردٸڭ بەسٸك جىرىن تىڭداتۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ وتىر.
بەسٸكتە تەربەلٸپ ٶسكەن بالانىڭ بويىنا تەك تىنىشتىق قانا ەمەس, ۇلتتىق تەربيە دە سٸڭەدٸ. سوندىقتان بەسٸك – قازاقتىڭ مەڭگٸلٸك قۇندىلىعى.
بەسٸككە سالۋ – ٶمٸرگە العاشقى ساپار
اۋىلدىڭ تىنىش كەشٸ. كٷن باتۋعا جاقىنداپ, قىر سوڭىنان قىزىل-قوڭىر سەۋلە تٶگٸلٸپ تۇر. ٷيدە ەرەكشە بٸر تىنىشتىق, جىلىلىق بار – بٷگٸن بالانى بەسٸككە سالادى. ەجەلەر مەن كەلٸنشەكتەر داستارحاننىڭ جانىندا جيناقتالىپ, بەسٸك جىرىن ەستٸپ وتىر.
بالانىڭ العاش دٷنيەگە كەلگەن شاقتاعى نەزٸك دەنەسٸ مەن جىميعان جٷزٸن كٶرگەن سەتتە اتا-انا جٷرەگٸ تولقيدى. بۇل – بالانىڭ ٶمٸرگە بەيٸمدەلۋٸنٸڭ, رۋحاني جەنە پسيحولوگييالىق قالىپتاسۋىنىڭ العاشقى كەزەڭٸ.
— «ال, قىزىم, بالانى بەسٸككە سالامىز, ەر قادامى نىق بولسىن, جۇلدىزى جارقىراپ, جولى اشىق بولسىن!» – دەيدٸ ەجە سىبىرلاپ.
— «جانىم, اقىلى مەن كٶرەگەنٸ بولسىن, ەلگە سىيلى ازامات بولسىن!» – قوسادى كەلٸنشەكتەر.
بەسٸك – جاي عانا ورىندىق ەمەس, بالانىڭ قورعانىسى مەن العاشقى ەلەمٸ. ونىڭ تەرەڭٸنە ەجەلەردٸڭ باتا-جىرلارى, بەسٸك جىرلارى سٸڭٸرٸلەدٸ. «بەسٸك جىرى – بالانىڭ جانىنا بەرٸلەتٸن العاشقى تەربيە» – دەيدٸ حالىق دانالىعى.
قيسسا-جىرلاردان مىسال كەلتٸرسەك, «قوبىلاندى باتىر» جىرىندا باتىرلاردىڭ ٶمٸرگە بەيٸمدەلۋٸ, ٷلكەندەردٸڭ اقىلى مەن باتاسى ارقىلى جول تابۋى سيپاتتالادى. سول سيياقتى بەسٸككە سالۋدا دا بالا العاشقى تەلٸم مەن تەربيە الادى. ەجە مەن اتا بالاعا ارنالعان باتالى سٶزدەرٸ ارقىلى بالانىڭ جٷرەگٸ, ويى قالىپتاسادى.
مەديتسينالىق تۇرعىدان بەسٸككە سالۋ بالانىڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ, ۇيقى مەن دەمالۋىنا, ومىرتقاسىنىڭ دۇرىس دامۋىنا ىقپال ەتەدٸ. بەسٸك جىرىنداعى ىرعاق, ەۋەز بەن داۋىستىڭ جۇمساقتىعى بالانىڭ پسيحيكاسىنا جاعىمدى ەسەر ەتەدٸ, قورقىنىشتى ازايتادى جەنە سەنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرادى.
اۋىلداعى كٶرٸنٸس ەرەكشە: سىرتتا بالالار ويناپ, قۇس ٷنٸ مەن ساماۋىردان شىققان شايدىڭ يسٸ ٷيلەسٸپ, مەرەكەلٸك اتموسفەرا جاسالادى. ەجەلەر مەن ٷلكەندەر بەسٸكتٸڭ جانىندا جينالىپ, ەربٸر قيمىلعا مەن بەرەدٸ, ال ەۋەزدٸ بەسٸك جىرلارى ەر قاتىسۋشىنىڭ كٶڭٸلٸن كٶتەرەدٸ.
بەسٸككە سالۋ رەسٸمٸن اياقتاعان سوڭ, بالا العاش رەت ٶمٸردٸڭ تىنىسىمەن تانىسادى, ال اۋىلدىڭ ٷلكەندەرٸ ونى ٶز باتالارى مەن تٸلەك-كەڭەستەرٸمەن قارسى الادى. بۇل – بالانىڭ العاشقى ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ, قوعامعا بەيٸمدەلۋدٸڭ باستاۋى. مۇنداعى قاتتى ەسكەرٸلەتٸن نەرسە بەسٸك جىرلارى.
بەسٸك جىرى – ۇلتتىق تەربيەنٸڭ التىن قازىعى
قازاق حالقى ٷشٸن بەسٸك جىرى – جاي عانا ەۋەزدٸ ەن ەمەس, ول – ۇرپاق تەربيەسٸنٸڭ باستاۋ بۇلاعى. اناسىنىڭ ەلديٸمەن ايتىلاتىن جىردا تەرەڭ فيلوسوفييا, تٸلەك, ىرىم مەن سەنٸم جاتىر.
مەن-ماعىناسى
بەسٸك جىرىنىڭ ەر شۋماعى – سەبي ساناسىنا سٸڭەتٸن العاشقى ەۋەز بەن سٶز. اناسى ايتقان جىر ارقىلى بالاعا تٸلەك, ارمان, باتا بەرٸلەدٸ. مىسالى:
- • «ۇيىقتا, بٶپەم, ۇيىقتا» دەگەن سٶزدەر – تىنىشتىق پەن بەيبٸت ٶمٸرگە شاقىرۋ.
- • «ٶنەرلٸ بول, ٶركەنٸڭ ٶسسٸن» دەگەن تٸلەك – ەلگە سىيلى ازامات بولسىن دەگەن ارمان.
قازاقتا «بەسٸك جىرىن تىڭداپ ٶسكەن بالا – ەلٸن سٷيگەن ازامات بولادى» دەگەن سەنٸم بار.
تەربيەلٸك جەنە پسيحولوگييالىق پايداسى
- 1. تىنىشتىق پەن سەنٸمدٸلٸك بەرەدٸ – انا داۋىسىنىڭ ەۋەزدٸلٸگٸ بالانىڭ جٷيكەسٸن تىنىشتاندىرادى.
- 2. تٸلدٸك دامۋعا ىقپال ەتەدٸ – سەبي العاشقى سٶزدەر مەن ىرعاقتى دىبىستاردى ەستۋ ارقىلى سٶيلەۋ قابٸلەتٸن تەز دامىتادى.
- 3. ەموتسييالىق بايلانىس ورناتادى – انا مەن بالا اراسىنداعى ماحابباتتى كٷشەيتەدٸ.
- 4. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرەدٸ – جىر مەتٸنٸندە ۇلتتىق بولمىس, مٸنەز-قۇلىق ٷلگٸسٸ بەرٸلەدٸ.
ەدەبي جەنە مەدەني ماڭىزى
قازاق اقىن-جازۋشىلارى بەسٸك جىرىنا ەرەكشە مەن بەرگەن. سەكەن سەيفۋللين مەن ٸليياس جانسٷگٸروۆ شىعارمالارىندا انالاردىڭ ەلديٸ – حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعى رەتٸندە سيپاتتالادى.
قيسسا-جىرلارداعى باتىرلاردىڭ دٷنيەگە كەلگەندە ايتىلاتىن اق تٸلەك, باتا سٶزدەرٸ دە بەسٸك جىرىمەن ٷندەس: ەكەۋٸندە دە بالانىڭ بولاشاعىنا ٷمٸت ارتۋ, جاقسى مٸنەز-قۇلىققا باۋلۋ كٶرٸنٸس تابادى.
عىلىمي تۇرعىدان
پسيحولوگتار مەن پەدياترلاردىڭ زەرتتەۋٸنشە:
- • ەۋەزدٸ ەن تىڭداعان بالا جاقسى ۇيىقتايدى, جٷيكەسٸ ورنىقتى بولادى.
- • اناسىنىڭ داۋىسى بالانىڭ يممۋندىق جٷيەسٸنە دە وڭ ەسەر ەتەدٸ.
- • مۋزىكالىق ىرعاق بالانىڭ ويلاۋ قابٸلەتٸ مەن ەستە ساقتاۋىن دامىتادى.
قارلىعاش شاكيروۆا
