Biyl elimizde qazaq ádebietiniń klassigi, asa kórnekti jazýshysy, balalar ádebietiniń báiteregi Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyq mereitoiy toilanýda. Osy rette biz, osydan týra 45 jyl buryn, 1979 jyly «Qazaq ádebieti» gazetinde jaryq kórgen ádebiet synshysy, jýrnalist Elgezek Ázbergenovtyń Berdibek Soqpaqbaevpen balalar ádebieti tóńiregindegi suhbatyn jariialaýdy jón sanap otyrmyz. Suhbat «Dialog» formatynda jasalǵan eken. Suhbat Elgezek Ázbergenovtyń «Arǵymaq tektes azamat» atty kitabynan alynyp otyr.
DIALOG
Balalar ádebietiniń sóz eterlik erekshelik ózgesheligi, damý protsesindegi jetistigi de mol, kemshilikteri de bar. Jas býyndy adamgershilik asyl qasietterge baýlý, adaldyqqa, ásemdikke, talǵampazdyqqa tárbieleý – bárinen buryn balalar ádebietine etene jaqyn sipat.
«Úlkenderge de tamasha estetikalyq sezim beretin eń asqaq ádebiet – balalar ádebieti», – degen edi M.Prishvin.
Osy oraida qazirgi balalarǵa arnalǵan shyǵarmalardyń estetikalyq qýaty qandai, bazarlyq dep usynyp júrgen kitaptarymyz jas oqyrmandar júregine jete me? Jáne balalarǵa keregi tek bazarlyq qana ma? Osy máseleler tóńireginde bizdiń tilshimiz Elgezek Ázbergenov belgili balalar jazýshysy Berdibek Soqpaqbaevqa jolyǵyp, pikir alysqan edi. Biz tómende sol áńgimeni berip otyrmyz.
Elgezek Ázbergenov: Beke, búgingi tańdaǵy balalarǵa arnalǵan ádebiettiń órisi, sipaty týraly ne aitar edińiz?
Berdibek Soqpaqbaev: Bul úzilmeitin, únemi aldymyzdan shyǵyp, oralyp otyratyn úlken áńgime ǵoi. Halqymyz «Balaǵa oinap sóileseń de, oilap sóile» – deidi. Astarly, asyl sóz. Osy halyq qaǵidasyn balalar ádebietine aitýǵa bolady.
Óndir urpaq úshin kitap – úlken estetikalyq tárbieshi. «Jalyn» baspasy ashylǵannan beri balalar ádebietiniń aiy ońynan týyp tur. Jas oqýshy ózine kerektisin endi jylma-jyl, kóptep shyǵyp jatqan kitaptar arasynan taba alatynyna kámil senemiz. «Qazaqstan pioneri» gazeti de, «Pioner», «Baldyrǵan» jýrnaldary da balalarǵa arnalǵan áserli shyǵarmalardy úzbei jariialap keledi. Munyń bári – balalar ádebietine degen qamqorlyq belgisi.
Baiqap otyrsaq, shyǵarmalarynyń birazyn tikelei balalarǵa arnap jazatyn aqyn-jazýshylardyń qarasy mol kórinedi. Jazýshylar jazyp jatyr da, kitap shyǵyp jatyr. Alaida sen alǵa tartqan suraqtar oilandyrady. Rasynda biz balalar úshin qalai jazyp júrmiz?
Elgezek Ázbergenov: Áńgime kilti osy suraqta bolyp turǵany ǵoi...
Berdibek Soqpaqbaev: Balalardyń janyna jaǵar, oiyn óristeter, kórkem shyǵarma jazý – asyl murat. S.Begalin, Ó.Turmanjanov, S.Omarovtardyń shyǵarmalaryn birneshe býyn boiyna sińirip, taǵylym aldy. Bul jazýshylardyń kitaptary halqymyzdyń ótkeni men búgininen habardar etip, dástúr, salt-sanamyzdaǵy, ádet-ǵurpymyzdaǵy asyldarymyzdy kórkemdik sheberlikpen bere bildi. Aldyńǵy tolqyn aǵalar tájiribesi keiingi tolqynǵa ónege.
«Qazaq balalar poeziiasynyń antologiiasy» rýhani qymbat qazynamyzǵa ainaldy. «Balalarǵa baǵyt» jinaǵynyń da ózindik kóterer júgi bar. Bári de jaqsy. Osy antologiialyq eńbekterden sheberliktiń biraz úlgisin kóremiz.
Iá, balalar úshin jaman jazýǵa haqymyz joq. Óitkeni olar kóp jaǵdaida qolyna túskenin oqyp, kitaptaǵy oilarǵa senedi, ondaǵy jaqsy degendi úlgi etedi. Ekinshiden, bala ataýly ómirde aqty aq, qarany qara dep tústeidi. Sondyqtan da jazýshy neni jazsa da balanyń kózimen kórip, onyń tilimen baiandaýy qajet. Iaǵni, balalardyń psihologiiasyn eskergeni abzal. Kóbimizde balanyń ózin qorshaǵan ortamen qarym-qatynasyn, ártúrli oqiǵa qubylystarǵa qarap túigen oilaryn túsiný jetispei jatady. Sodan da kóptegen keiipkerlerimiz oiy men boiy kishi bolsa da úlkendershe alshań basyp, úlkendershe maqaldap aqylgóisip sóileidi. Al jas oqyrmannyń mundai shyǵarmalardy qabyldaýy qiynǵa túsedi. Bala degen – óte sezimtal, sengish halyq. Jańaǵy keiipkerlerdi óz ortasynan izdeidi de taba almaidy.
Qalai jazyp júrmiz degende, neni jazyp júrmiz, iaǵni taqyryp máselesi boi kórsetedi. Otandy qorǵaý, úlkendi syilaý, baýyrlastyq, adaldyq, adamgershilik bala minezi, taǵy basqa da taqyryptarǵa biz kóp baramyz. Bul zańdy da. Bári de bala tárbiesine qatysty. Taqyryp kóp, gáp sony igerýde.
Elgezek Ázbergenov: Shynynda, bar másele taqyrypty kórkemdik, túrlik izdenistermen igere bilýde. Al alynǵan obekti shiyrlanǵan bolsa she? Mysaly, tórt túlik mal, kúshik, mysyq, qoian, qasqyr, túlki jaily aýyz ádebietimizden bastap az jazylǵan joq. Túie – jýas, qoi – momyn, qoian – qorqaq, qasqyr – qorqaý burynnan osy qasietteri belgili haiýanattarǵa tynyshtyq berý kerek sekildi. Odan da tabiǵattyń, ne qoǵamnyń kúrdeli qubylystaryna, qazirgi ǵylymi-tehnikalyq revoliýtsiia kezindegi eleýli ózgeristerge nege bala oiymen qaramasqa? Qazirgi bala kóp nárseni biledi. Olardy salpań qulaq qoiannyń qylyǵymen ǵana aldai qoiýǵa bolar ma eken?
Berdibek Soqpaqbaev: Bir jaǵynan pikiriń kóńilge qonady. Qazirgi ómirdi tereń jazýymyz, balanyń oi-sanasyna áser etýimiz kerek. Biraq ta jan-janýar, haiýanattar jaily endi jazba deýimiz qalai? Jazý kerek. Árine, aiýdy arbańdatyp, túlkini aldatyp qana qoimai, jas sábilerge olardyń jyl mezgilderine qarai qalai qubylatynyn, sol sáttegi minez erekshelikterin, qysqasha aitqanda tabiǵat tamashalaryn utymdy izdenis, yńǵaily formamen berip otyrsa quba-qup. Al bizde izdenis shamaly. Mysaly, eki jas avtordyń kitaptaryn paraqtap kóreiik. J.Turlybaev «Ańshynyń áńgimeleri» atty kitabynda (ańshylyq týraly tuńǵysh jazylǵandai) ańshylyqty táptishtep, saǵyzdai sozyp, oqyrmandy mezi qylady. Sol burynǵy sitýatsiia, jaittar qaitalanady. Ekinshi avtor A.Sársekovtiń «Mereke» atty jinaǵynan «Esep óleń» degen óleńnen úzindi oqyp kóreiikshi:
Qyryq qasqyr, on barys,
Ataman bop jolbarys.
Jaman búlik salypty,
Seksen semiz siyr men
Júz jylqyny jarypty.
Ańshy qýyp shyǵypty,
Qyryq qaqpan qurypty.
Ańdyp jatyp alpys kún
Bárin túgel qyrypty...
Ádemi emes pe?! Izdenis degen – osy.
Elgezek Ázbergenov: Izdenis degennen shyǵady. Izdenis – ýaqyt jemisi ǵoi. Bizde balalar úshin ter tógip, solarǵa bar tvorchestvosyn arnaǵan jazýshynyń azdaý ekeni barshaǵa málim. Balalar úshin úzbei jazyp kele jatqan belgili aqynymyz, zertteýshi M.Álimbaev, aqyn-jazýshylar – B.Ysqaqov, Á.Tabyldiev, E.Ótetileýov, Q.Baianbaev, T.Dáýrenbekov, M.Gýmerovter men jas tolqyn – E.Elýbaev, B.Qoishybaev, S.Qalievterdiń izdenisteri qýantady. Alaida keibir aqyn-jazýshylar tuńǵysh kitaptaryn balalarǵa arnap, ekinshi ne úshinshi kitaptarynan bastap, úlkender aýylyna bel asyp, kórinbei ketedi. Birqatar aqyndar mysaly, Q.Myrzaliev, S.Jienbaev tańdamaly toptamasyn berisimen-aq balalar poeziiasynan sýysyp ketti. Bir kezderi «Ol ne?», «Aq qairan» sekildi tatymdy kitaptar bergen J.Ábdirashev ta jas oqyrmandardy esten shyǵarǵan tárizdi.
Osy arada uly Tolstoidyń «Álippe» jazýǵa deiin baryp, A.Gaidar, S.Marshak, G.Chýkovskii, A.Bartolardyń bar ómirin balalar ádebietine sarp etkenin taǵy da aita ketken artyq emes.
Berdibek Soqpaqbaev: Balalar úshin jazý ońai emes. Uly synshynyń: «Balalar jazýshysy bolýǵa beiimdelý qiyn, balalar jazýshysy bolyp týý kerek» deýi sodan. Sol sebepti balalar ádebietine ár jazýshy senip kelýi kerek. Balalar jazýshysynyń azdyǵy da osydan bolar. Al balany bala sanap, kezdeisoq jaza salý, ne balalarǵa arnap kitap shyǵarýdy úlken ádebietke barar joldaǵy baspaldaq dep oilaý – múlde teris pikir. Keibir belgili aqyn-jazýshylarymyzdyń kitaptary shyqpaǵan jyly «Balalarǵa arnap óleń (áńgime) jazyp tastadym» degenderin estip júrmiz. Keide: «balalarǵa jazýdyń nesi qiyn, kúrdeli oi, filosofiia qajet emes» degen de pikirler kezdesedi. Bul ushqary oi-pikirler dep bilemiz.
Elgezek Ázbergenov: «Jalyn» baspasy ashylǵannan beri jas oqyrmanǵa laiyqtalyp «Sýret kitapsha», «Meniń alǵashqy kitabym», «Kitaptan soń kitap», «Asyl mura» sekildi seriialar men kitaptar jiirek shyǵa bastady. Bul – bóbekter úshin mol dúnie. Ásirese balanyń alǵashqy dúnie tanymyn qalyptastyrýda ishi qimyl-qozǵalysqa toly sýret kitapshalardyń máni zor. Aýdarylyp basylǵan álem jáne orys ádebietiniń úlgili týyndylarynyń, ózimizdiń klassikamyzǵa ainalǵan shyǵarmalarymyzdyń da jas urpaqtarǵa bereri kóp.
Bala ótkenmen ǵana shektelip qoimaidy ǵoi. Jas býynnyń dúniege kózqarasyn tereńdetýde qazirgi ómirimizden alynǵan shyǵarmalar da aýadai qajet. Ásirese tilge jeńil, júrekke jyly tier poeziia týyndylarynyń orny bólek. Óleń-taqpaqtarda ornymen oinaqy qozǵalǵan taqyryp, oi, ónegelik sóz baldyrǵan uǵymyna qona ketedi.
Berdibek Soqpaqbaev: Ras, poeziia balanyń talǵam tabiǵatyna jaqyn, sińimdi janr. Poeziia tiliniń jeńildigi men áýendiligi, asa yqsham bolyp kelýi balalardy qyzyqtyrady. Balalar ortasy kóńildi, sergek, eliktegish orta. Jaqsy óleńderdi janyna azyq etýge áýes. Biraq biz olarǵa árdaiym jaqsy óleńdi bere alyp júrmiz be?
Elgezek Ázbergenov: Oǵan jańaǵy ataǵan aqyndardyń tartymdy jinaqtary kýá ǵoi deimin. Buǵan qarap, balalar poeziiasy tórt aiaǵynan tik tur degen túsinik týmasa kerek.
Berdibek Soqpaqbaev: Iá, iá...
Halqymyzdyń mol bailyǵy – besik jyry, syldyrmaq, sanamaq, jumbaq, jańyltpash, ótirik óleńderdi qazir qalai damytyp júrmiz. Bala úshin jazylǵan ár óleńniń tárbielik máni ózindik kórkemdik bitimi bolýy shart. Jas oqyrman úshin abstraktilikten góri naqtylyq tiimdi. Osy jaǵdaida oidy ashyq jetkizsem dep uiqas jasandylyǵyna urynýshylyq kezdesedi. Bul kúnde egiz qozydai óleńder kóbeiip barady.
Elgezek Ázbergenov: Onyńyz ras. Mysaly, myna óleńderge nazar aýdaryńyzshy, Beke. Ortaq taqyryby – svetofor. Á.Tabyldiev («Kóńildi balalar» jinaǵynan).
Qyzyl kózin ashqanda,
Synyq súiem baspa alǵa...
Jasyl kózin ashqanda,
Óte bergin jasqanba!
Nesipbek Aitov («Balalar baqshasyna barar jolda» kitapshasynan).
Svetofor qamqorshyń ǵoi
qashanda
Jasyl kózi janǵan kezde
bas alǵa!
Jol ortaǵa jete bere
shaqshiyp,
Qyzyl kózi jansa, toqta
qaqshiyp.
A.Asylbekov: («Svetofor syry» kitabynan).
Qyzyl kózi jansa,
Meili kólik joqta.
Qatyp qalǵan jansha
Qybyr etpe toqta!
Jansa kózi jasyl,
Jolyń qandai ashyq.
Óleńderdiń kórkemdik quny bólek áńgime. Al svetofordyń mánin basqasha túsindirýge bolmas pa edi? Uqsastyq degen osy bolar. Aita ketetin bir jait, A.Asylbekovtyń «Svetofor syry» kitabynyń alǵashqy betinde «Qazaq SSR, Ishki ister ministrliginiń avtomobil inspektsiiasynyń basqarmasy maquldaǵan» delingen. Erejeler jiyntyǵy bolsa bir sári, kórkem ádebiet týyndysyn avtoinspektsiia basqarmasynyń maquldaǵany qalai?
Berdibek Soqpaqbaev: Shynynda da qyzyq eken. Al óleń uqsastyǵy – izdenbegendiktiń jemisi, ne bolmasa bir-birimizdi qadaǵalap oqymaimyz. «Kosmonavtika» týraly da óleń kóp. Túiin bireý, ol kosmonavt bolam deidi keiipker. Onysy durys-aq. Biraq eldiń bári kosmonavt bolyp ketpeidi ǵoi. Basqa da ideialar aitýǵa bolady emes pe? Poeziia qaitalanǵan jerde qasietin joiady.
Elgezek Ázbergenov: Oǵan taǵy bir dálel – balalar úshin kópten jazyp kele jatqan M.Qystaýbaevtyń «Qyzyq-ai!» jinaǵyndaǵy «bos qalta» óleńi. Sh. Smahanulynyń «Shimaibektiń qaltasy» atty óleńiniń ekinshi varianty deýge bolady. Bar aiyrmashylyǵy «Bosqaltada» pyshaq, láńgi, shegeler tolyp júr.
Berdibek Soqpaqbaev: Balany mezi etetin óleńderdiń jaryq kórip jatynyny ókinishti-aq. Birer sóz balalar kalendary jóninde, «Jyl on eki ai» bul – qabyrǵaǵa iletin kalendar emes, ádebi jinaq, kólemdi kitap. «Jyl on eki aida» kezdeisoq avtorlardyń shyǵarmalarynyń júrýi, ne bir jazýshynyń týyndylarynyń qaitalanýy qynjyltady. Jinaqtyń kolektivtik eńbek ekenin eskergen jón.
Mazmuny tereń, kórkemdigi mol jaqsy jyr jazý – aqyndarymyzǵa amanat. Onyń ústine úsh-tórt bala oinaityn kórinisti pesa, jumbaq, jańyltpash, mysal-óleńder azaiyp ketti. Olardy tańdamalylardan ǵana kórip júrmiz.
Elgezek Ázbergenov: Balalarǵa arnap tańdamaly-toptamaly óleńder jinaǵyn shyǵarý jaqsy dástúrge ainaldy. Q. Bekhojin, M. Álimbaev, Q. Baianbaevtardyń jinaqtary balalardyń qolynan túspes kitaptary dese de bolǵandai. Ýaqytynda balalar úshin óndirte jazǵan marqum J. Smaqovtyń «Jańǵyryq» atty tańdamalysy jaryq kórýi óte qýanyshty. Alaida tańdamaly-toptamalylarǵa óleńderdiń suryptalmai enip ketýi kezdesedi. Mysaly, N.Álimqulovtyń «Balaly úi bazar» atty toptamasynda «Tatýlyq» degen óleń bar. Óleń mazmuny: eki bala ylǵi eregesip tóbelese beredi. Olardy arashalaǵan muǵalim: «nege eregesip, tóbelese beresińder?» – dep surasa balalar:
Eregesip alǵan soń,
Jaqyndasý ońai ǵoi.
Tóbelesip alǵan soń,
Tatýlasý ońai ǵoi, – deidi.
Munyń negizi «Er shekispei, bekispeidi» de jatyr ǵoi. Al bala úshin bul qaǵida kerek pe edi? Jas oqyrmanǵa qajeti óleńniń kórkemdigi men tárbielik máni emes pe?
Berdibek Soqpaqbaev: Mundai óleńderdi jalpy jinaqqa kirgizýden saq bolǵan jón. Taǵy qaitalap aitamyz, balalar ádebieti – balalar tárbiesi. Balalar poeziiasy satiraǵa da zárý ekeni belgili. Kezinde jas oqyrmandarǵa Sh. Smahanuly, O. Áýbákirovter ótkir satira men názik iýmorǵa toly óleńderin syilap edi.
Elgezek Ázbergenov: Balalar poeziiasy aýyz ádebietimen astasyp jatsa, jas oqýshynyń prozasy men dramatýrgiiasy kenjelep damyǵany kópke málim. Osy tusta oiǵa oralatyny, keiin qalyptasqan prozanyń salmaǵy arta túskendei. Oǵan sebep, prozanyń qalyń-qalyń kitap bolyp shyǵýyna bailanysty emes qoi.
Berdibek Soqpaqbaev: Árine. Qazirgi balalar prozasy – oqylatyn, saýatty proza. Prozashylar óz shyǵarmalarynda tanymdyq, tanytqyshtyq qasietterdi molaityp keledi. Jas urpaqtyń is-qareketin, minezin qyzyq shtrihtar men detaldar arqyly kórsetý qazirgi prozanyń basty qasietine ainaldy. Bala psihologizmi degen ne? Bir ǵana mysal. T. Nurmaǵambetov «Qosh bol, ata» degen povest jazdy. Sondaǵy Jókeń qariianyń obrazy sátti shyqqan. Al, Kóktembai balanyń: «Ata, men ártis bolam. Sen bolyp oinaimyn, ata!» – deýinde búkil shyǵarmanyń túiini jatyr. Iaǵni, ol ata tárbiesin, ata qasietin boiyna sińirgen. Balanyń oiy, sezimi biikte tek sony kóre bilgen jón. Eń bastysy oi aitqyzatyn sitýatsiialardy paidalana bilý qajet.
Elgezek Ázbergenov: M.Qabanbaevtyń «Arystan men, violonchel jáne qasaphana» (árine, aty tym uzaq-aq) povesi týraly túrli pikir bar. Onyń kóbisi balanyń filosofiialyq oi túiýi, aýyr tilmen sóileýi kerek pe degenge tireledi. Bizdiń oiymyzsha, gallaktika, dybys sáýleleri jaily jazýdy, balanyń ózinshe boljap, qiialdaýyn kórsetýde eshqandai ábestik joq siiaqty. Ózińiz aitpaqshy, balany kúrdeli oilarǵa jetelep otyrý da kerek. Jas jazýshylar B. Qoishybaev, M. Aiymbetov, S. Jubatyrovtar óz shyǵarmalarynda osy kúrdelilikke boi uryp júr. M. Maǵaýinniń «Bir atanyń balalary» atty povesi taqyryby jaǵynan da, berer ideiasymen de balalar prozasynda eleýli oryn alatynyn atap aitqan durys.
Sondai-aq Sailaý Jubatyrovtyń «Alystaǵy araldar» povesi qat-qabat hikaialarǵa (prikliýchenie) qurylýymen qýantady.
Berdibek Soqpaqbaev: Sailaýdyń jalǵyz povesi dám bola ma? Bir kezderi A. Mashanov, M. Sársekeev, T. Sultanbekov, Sh. Álimbaevtar jazǵan qiial-ǵajaiyp oqiǵalarǵa negizdelgen jáne fantastikalyq shyǵarmalardan keiin bizde bul salada eleýli eshteńe joq desek qatelespeimiz. Balanyń qiialyn jetildirip, damytýda prozanyń osy salasynyń máni zor. Endi bir aita ketetin jait halqymyzdyń ardager uldary jóninde povest, áńgimeler jazý prozashylar úshin paryz.
Balalar prozasy jaily toqmeiilsýge de bolmaidy. Kóptegen shyǵarmalar qurǵaq baiandaýǵa qurylyp, kórkemdigi solǵyn shyǵyp jatady. Oqý-tárbie protsesindegi túbegeili ózgerister – pioner uiymynyń jumystary áli de nazardan tys qalýda. Psihologiialyq tartys ornyna qaradúrsin oqiǵalarǵa barýshylyq basym kezdesip qalyp júr. Eń bastysy keiipkerdiń ósý evoliýtsiiasy asa kórinbei jatady.
Elgezek Ázbergenov: Bul talaptar jalpy balalar ádebietine qatysty dep bilemiz. Jas oqyrmanǵa arnalǵan ár shyǵarma ideialyq-kórkemdik dárejesiniń biiktigimen, utqyr oi, shuraily tilimen ony baýrap tanymyn keńeitýge kómektese bilýi – basty nysana.
Berdibek Soqpaqbaev: Búgingi áńgimemizde balalar ádebietinde oryn alyp otyrǵan kókeitesti máselelerdiń bárin qamtydyq dei almaimyz. Balalarǵa bazarlyq qana tartý etpei, tolyqqandy shyǵarmalar berý jolyndaǵy izdenister áli de talai áńgime bolady dep senemiz.
«Qazaq ádebieti» gazeti №42,
19 qyrkúiek, 1979 jyl
