بيىل ەلٸمٸزدە قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيگٸ, اسا كٶرنەكتٸ جازۋشىسى, بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ بەيتەرەگٸ بەردٸبەك سوقپاقباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى تويلانۋدا. وسى رەتتە بٸز, وسىدان تۋرا 45 جىل بۇرىن, 1979 جىلى «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە جارىق كٶرگەن ەدەبيەت سىنشىسى, جۋرناليست ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆتىڭ بەردٸبەك سوقپاقباەۆپەن بالالار ەدەبيەتٸ تٶڭٸرەگٸندەگٸ سۇحباتىن جارييالاۋدى جٶن ساناپ وتىرمىز. سۇحبات «ديالوگ» فورماتىندا جاسالعان ەكەن. سۇحبات ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆتىڭ «ارعىماق تەكتەس ازامات» اتتى كٸتابىنان الىنىپ وتىر.
ديالوگ
بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ سٶز ەتەرلٸك ەرەكشەلٸك ٶزگەشەلٸگٸ, دامۋ پروتسەسٸندەگٸ جەتٸستٸگٸ دە مول, كەمشٸلٸكتەرٸ دە بار. جاس بۋىندى ادامگەرشٸلٸك اسىل قاسيەتتەرگە باۋلۋ, ادالدىققا, ەسەمدٸككە, تالعامپازدىققا تەربيەلەۋ – بەرٸنەن بۇرىن بالالار ەدەبيەتٸنە ەتەنە جاقىن سيپات.
«ٷلكەندەرگە دە تاماشا ەستەتيكالىق سەزٸم بەرەتٸن ەڭ اسقاق ەدەبيەت – بالالار ەدەبيەتٸ», – دەگەن ەدٸ م.پريشۆين.
وسى ورايدا قازٸرگٸ بالالارعا ارنالعان شىعارمالاردىڭ ەستەتيكالىق قۋاتى قانداي, بازارلىق دەپ ۇسىنىپ جٷرگەن كٸتاپتارىمىز جاس وقىرماندار جٷرەگٸنە جەتە مە? جەنە بالالارعا كەرەگٸ تەك بازارلىق قانا ما? وسى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە بٸزدٸڭ تٸلشٸمٸز ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ بەلگٸلٸ بالالار جازۋشىسى بەردٸبەك سوقپاقباەۆقا جولىعىپ, پٸكٸر الىسقان ەدٸ. بٸز تٶمەندە سول ەڭگٸمەنٸ بەرٸپ وتىرمىز.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: بەكە, بٷگٸنگٸ تاڭداعى بالالارعا ارنالعان ەدەبيەتتٸڭ ٶرٸسٸ, سيپاتى تۋرالى نە ايتار ەدٸڭٸز?
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: بۇل ٷزٸلمەيتٸن, ٷنەمٸ الدىمىزدان شىعىپ, ورالىپ وتىراتىن ٷلكەن ەڭگٸمە عوي. حالقىمىز «بالاعا ويناپ سٶيلەسەڭ دە, ويلاپ سٶيلە» – دەيدٸ. استارلى, اسىل سٶز. وسى حالىق قاعيداسىن بالالار ەدەبيەتٸنە ايتۋعا بولادى.
ٶندٸر ۇرپاق ٷشٸن كٸتاپ – ٷلكەن ەستەتيكالىق تەربيەشٸ. «جالىن» باسپاسى اشىلعاننان بەرٸ بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ ايى وڭىنان تۋىپ تۇر. جاس وقۋشى ٶزٸنە كەرەكتٸسٸن ەندٸ جىلما-جىل, كٶپتەپ شىعىپ جاتقان كٸتاپتار اراسىنان تابا الاتىنىنا كەمٸل سەنەمٸز. «قازاقستان پيونەرٸ» گازەتٸ دە, «پيونەر», «بالدىرعان» جۋرنالدارى دا بالالارعا ارنالعان ەسەرلٸ شىعارمالاردى ٷزبەي جارييالاپ كەلەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ – بالالار ەدەبيەتٸنە دەگەن قامقورلىق بەلگٸسٸ.
بايقاپ وتىرساق, شىعارمالارىنىڭ بٸرازىن تٸكەلەي بالالارعا ارناپ جازاتىن اقىن-جازۋشىلاردىڭ قاراسى مول كٶرٸنەدٸ. جازۋشىلار جازىپ جاتىر دا, كٸتاپ شىعىپ جاتىر. الايدا سەن العا تارتقان سۇراقتار ويلاندىرادى. راسىندا بٸز بالالار ٷشٸن قالاي جازىپ جٷرمٸز?
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: ەڭگٸمە كٸلتٸ وسى سۇراقتا بولىپ تۇرعانى عوي...
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: بالالاردىڭ جانىنا جاعار, ويىن ٶرٸستەتەر, كٶركەم شىعارما جازۋ – اسىل مۇرات. س.بەگالين, ٶ.تۇرمانجانوۆ, س.وماروۆتاردىڭ شىعارمالارىن بٸرنەشە بۋىن بويىنا سٸڭٸرٸپ, تاعىلىم الدى. بۇل جازۋشىلاردىڭ كٸتاپتارى حالقىمىزدىڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸنەن حاباردار ەتٸپ, دەستٷر, سالت-سانامىزداعى, ەدەت-عۇرپىمىزداعى اسىلدارىمىزدى كٶركەمدٸك شەبەرلٸكپەن بەرە بٸلدٸ. الدىڭعى تولقىن اعالار تەجٸريبەسٸ كەيٸنگٸ تولقىنعا ٶنەگە.
«قازاق بالالار پوەزيياسىنىڭ انتولوگيياسى» رۋحاني قىمبات قازىنامىزعا اينالدى. «بالالارعا باعىت» جيناعىنىڭ دا ٶزٸندٸك كٶتەرەر جٷگٸ بار. بەرٸ دە جاقسى. وسى انتولوگييالىق ەڭبەكتەردەن شەبەرلٸكتٸڭ بٸراز ٷلگٸسٸن كٶرەمٸز.
يە, بالالار ٷشٸن جامان جازۋعا حاقىمىز جوق. ٶيتكەنٸ ولار كٶپ جاعدايدا قولىنا تٷسكەنٸن وقىپ, كٸتاپتاعى ويلارعا سەنەدٸ, ونداعى جاقسى دەگەندٸ ٷلگٸ ەتەدٸ. ەكٸنشٸدەن, بالا اتاۋلى ٶمٸردە اقتى اق, قارانى قارا دەپ تٷستەيدٸ. سوندىقتان دا جازۋشى نەنٸ جازسا دا بالانىڭ كٶزٸمەن كٶرٸپ, ونىڭ تٸلٸمەن بايانداۋى قاجەت. ياعني, بالالاردىڭ پسيحولوگيياسىن ەسكەرگەنٸ ابزال. كٶبٸمٸزدە بالانىڭ ٶزٸن قورشاعان ورتامەن قارىم-قاتىناسىن, ەرتٷرلٸ وقيعا قۇبىلىستارعا قاراپ تٷيگەن ويلارىن تٷسٸنۋ جەتٸسپەي جاتادى. سودان دا كٶپتەگەن كەيٸپكەرلەرٸمٸز ويى مەن بويى كٸشٸ بولسا دا ٷلكەندەرشە الشاڭ باسىپ, ٷلكەندەرشە ماقالداپ اقىلگٶيسٸپ سٶيلەيدٸ. ال جاس وقىرماننىڭ مۇنداي شىعارمالاردى قابىلداۋى قيىنعا تٷسەدٸ. بالا دەگەن – ٶتە سەزٸمتال, سەنگٸش حالىق. جاڭاعى كەيٸپكەرلەردٸ ٶز ورتاسىنان ٸزدەيدٸ دە تابا المايدى.
قالاي جازىپ جٷرمٸز دەگەندە, نەنٸ جازىپ جٷرمٸز, ياعني تاقىرىپ مەسەلەسٸ بوي كٶرسەتەدٸ. وتاندى قورعاۋ, ٷلكەندٸ سىيلاۋ, باۋىرلاستىق, ادالدىق, ادامگەرشٸلٸك بالا مٸنەزٸ, تاعى باسقا دا تاقىرىپتارعا بٸز كٶپ بارامىز. بۇل زاڭدى دا. بەرٸ دە بالا تەربيەسٸنە قاتىستى. تاقىرىپ كٶپ, گەپ سونى يگەرۋدە.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: شىنىندا, بار مەسەلە تاقىرىپتى كٶركەمدٸك, تٷرلٸك ٸزدەنٸستەرمەن يگەرە بٸلۋدە. ال الىنعان وبەكتٸ شيىرلانعان بولسا شە? مىسالى, تٶرت تٷلٸك مال, كٷشٸك, مىسىق, قويان, قاسقىر, تٷلكٸ جايلى اۋىز ەدەبيەتٸمٸزدەن باستاپ از جازىلعان جوق. تٷيە – جۋاس, قوي – مومىن, قويان – قورقاق, قاسقىر – قورقاۋ بۇرىننان وسى قاسيەتتەرٸ بەلگٸلٸ حايۋاناتتارعا تىنىشتىق بەرۋ كەرەك سەكٸلدٸ. ودان دا تابيعاتتىڭ, نە قوعامنىڭ كٷردەلٸ قۇبىلىستارىنا, قازٸرگٸ عىلىمي-تەحنيكالىق رەۆوليۋتسييا كەزٸندەگٸ ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەرگە نەگە بالا ويىمەن قاراماسقا? قازٸرگٸ بالا كٶپ نەرسەنٸ بٸلەدٸ. ولاردى سالپاڭ قۇلاق قوياننىڭ قىلىعىمەن عانا الداي قويۋعا بولار ما ەكەن?
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: بٸر جاعىنان پٸكٸرٸڭ كٶڭٸلگە قونادى. قازٸرگٸ ٶمٸردٸ تەرەڭ جازۋىمىز, بالانىڭ وي-ساناسىنا ەسەر ەتۋٸمٸز كەرەك. بٸراق تا جان-جانۋار, حايۋاناتتار جايلى ەندٸ جازبا دەۋٸمٸز قالاي? جازۋ كەرەك. ەرينە, ايۋدى ارباڭداتىپ, تٷلكٸنٸ الداتىپ قانا قويماي, جاس سەبيلەرگە ولاردىڭ جىل مەزگٸلدەرٸنە قاراي قالاي قۇبىلاتىنىن, سول سەتتەگٸ مٸنەز ەرەكشەلٸكتەرٸن, قىسقاشا ايتقاندا تابيعات تاماشالارىن ۇتىمدى ٸزدەنٸس, ىڭعايلى فورمامەن بەرٸپ وتىرسا قۇبا-قۇپ. ال بٸزدە ٸزدەنٸس شامالى. مىسالى, ەكٸ جاس اۆتوردىڭ كٸتاپتارىن پاراقتاپ كٶرەيٸك. ج.تۇرلىباەۆ «اڭشىنىڭ ەڭگٸمەلەرٸ» اتتى كٸتابىندا (اڭشىلىق تۋرالى تۇڭعىش جازىلعانداي) اڭشىلىقتى تەپتٸشتەپ, ساعىزداي سوزىپ, وقىرماندى مەزٸ قىلادى. سول بۇرىنعى سيتۋاتسييا, جايتتار قايتالانادى. ەكٸنشٸ اۆتور ا.سەرسەكوۆتٸڭ «مەرەكە» اتتى جيناعىنان «ەسەپ ٶلەڭ» دەگەن ٶلەڭنەن ٷزٸندٸ وقىپ كٶرەيٸكشٸ:
قىرىق قاسقىر, ون بارىس,
اتامان بوپ جولبارىس.
جامان بٷلٸك سالىپتى,
سەكسەن سەمٸز سيىر مەن
جٷز جىلقىنى جارىپتى.
اڭشى قۋىپ شىعىپتى,
قىرىق قاقپان قۇرىپتى.
اڭدىپ جاتىپ الپىس كٷن
بەرٸن تٷگەل قىرىپتى...
ەدەمٸ ەمەس پە?! ٸزدەنٸس دەگەن – وسى.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: ٸزدەنٸس دەگەننەن شىعادى. ٸزدەنٸس – ۋاقىت جەمٸسٸ عوي. بٸزدە بالالار ٷشٸن تەر تٶگٸپ, سولارعا بار تۆورچەستۆوسىن ارناعان جازۋشىنىڭ ازداۋ ەكەنٸ بارشاعا مەلٸم. بالالار ٷشٸن ٷزبەي جازىپ كەلە جاتقان بەلگٸلٸ اقىنىمىز, زەرتتەۋشٸ م.ەلٸمباەۆ, اقىن-جازۋشىلار – ب.ىسقاقوۆ, ە.تابىلديەۆ, ە.ٶتەتٸلەۋوۆ, ق.بايانباەۆ, ت.دەۋرەنبەكوۆ, م.گۋمەروۆتەر مەن جاس تولقىن – ە.ەلۋباەۆ, ب.قويشىباەۆ, س.قاليەۆتەردٸڭ ٸزدەنٸستەرٸ قۋانتادى. الايدا كەيبٸر اقىن-جازۋشىلار تۇڭعىش كٸتاپتارىن بالالارعا ارناپ, ەكٸنشٸ نە ٷشٸنشٸ كٸتاپتارىنان باستاپ, ٷلكەندەر اۋىلىنا بەل اسىپ, كٶرٸنبەي كەتەدٸ. بٸرقاتار اقىندار مىسالى, ق.مىرزاليەۆ, س.جيەنباەۆ تاڭدامالى توپتاماسىن بەرٸسٸمەن-اق بالالار پوەزيياسىنان سۋىسىپ كەتتٸ. بٸر كەزدەرٸ «ول نە?», «اق قايران» سەكٸلدٸ تاتىمدى كٸتاپتار بەرگەن ج.ەبدٸراشەۆ تا جاس وقىرمانداردى ەستەن شىعارعان تەرٸزدٸ.
وسى ارادا ۇلى تولستويدىڭ «ەلٸپپە» جازۋعا دەيٸن بارىپ, ا.گايدار, س.مارشاك, گ.چۋكوۆسكيي, ا.بارتولاردىڭ بار ٶمٸرٸن بالالار ەدەبيەتٸنە سارپ ەتكەنٸن تاعى دا ايتا كەتكەن ارتىق ەمەس.
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: بالالار ٷشٸن جازۋ وڭاي ەمەس. ۇلى سىنشىنىڭ: «بالالار جازۋشىسى بولۋعا بەيٸمدەلۋ قيىن, بالالار جازۋشىسى بولىپ تۋۋ كەرەك» دەۋٸ سودان. سول سەبەپتٸ بالالار ەدەبيەتٸنە ەر جازۋشى سەنٸپ كەلۋٸ كەرەك. بالالار جازۋشىسىنىڭ ازدىعى دا وسىدان بولار. ال بالانى بالا ساناپ, كەزدەيسوق جازا سالۋ, نە بالالارعا ارناپ كٸتاپ شىعارۋدى ٷلكەن ەدەبيەتكە بارار جولداعى باسپالداق دەپ ويلاۋ – مٷلدە تەرٸس پٸكٸر. كەيبٸر بەلگٸلٸ اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ كٸتاپتارى شىقپاعان جىلى «بالالارعا ارناپ ٶلەڭ (ەڭگٸمە) جازىپ تاستادىم» دەگەندەرٸن ەستٸپ جٷرمٸز. كەيدە: «بالالارعا جازۋدىڭ نەسٸ قيىن, كٷردەلٸ وي, فيلوسوفييا قاجەت ەمەس» دەگەن دە پٸكٸرلەر كەزدەسەدٸ. بۇل ۇشقارى وي-پٸكٸرلەر دەپ بٸلەمٸز.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: «جالىن» باسپاسى اشىلعاننان بەرٸ جاس وقىرمانعا لايىقتالىپ «سۋرەت كٸتاپشا», «مەنٸڭ العاشقى كٸتابىم», «كٸتاپتان سوڭ كٸتاپ», «اسىل مۇرا» سەكٸلدٸ سەرييالار مەن كٸتاپتار جيٸرەك شىعا باستادى. بۇل – بٶبەكتەر ٷشٸن مول دٷنيە. ەسٸرەسە بالانىڭ العاشقى دٷنيە تانىمىن قالىپتاستىرۋدا ٸشٸ قيمىل-قوزعالىسقا تولى سۋرەت كٸتاپشالاردىڭ مەنٸ زور. اۋدارىلىپ باسىلعان ەلەم جەنە ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ ٷلگٸلٸ تۋىندىلارىنىڭ, ٶزٸمٸزدٸڭ كلاسسيكامىزعا اينالعان شىعارمالارىمىزدىڭ دا جاس ۇرپاقتارعا بەرەرٸ كٶپ.
بالا ٶتكەنمەن عانا شەكتەلٸپ قويمايدى عوي. جاس بۋىننىڭ دٷنيەگە كٶزقاراسىن تەرەڭدەتۋدە قازٸرگٸ ٶمٸرٸمٸزدەن الىنعان شىعارمالار دا اۋاداي قاجەت. ەسٸرەسە تٸلگە جەڭٸل, جٷرەككە جىلى تيەر پوەزييا تۋىندىلارىنىڭ ورنى بٶلەك. ٶلەڭ-تاقپاقتاردا ورنىمەن ويناقى قوزعالعان تاقىرىپ, وي, ٶنەگەلٸك سٶز بالدىرعان ۇعىمىنا قونا كەتەدٸ.
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: راس, پوەزييا بالانىڭ تالعام تابيعاتىنا جاقىن, سٸڭٸمدٸ جانر. پوەزييا تٸلٸنٸڭ جەڭٸلدٸگٸ مەن ەۋەندٸلٸگٸ, اسا ىقشام بولىپ كەلۋٸ بالالاردى قىزىقتىرادى. بالالار ورتاسى كٶڭٸلدٸ, سەرگەك, ەلٸكتەگٸش ورتا. جاقسى ٶلەڭدەردٸ جانىنا ازىق ەتۋگە ەۋەس. بٸراق بٸز ولارعا ەردايىم جاقسى ٶلەڭدٸ بەرە الىپ جٷرمٸز بە?
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: وعان جاڭاعى اتاعان اقىنداردىڭ تارتىمدى جيناقتارى كۋە عوي دەيمٸن. بۇعان قاراپ, بالالار پوەزيياسى تٶرت اياعىنان تٸك تۇر دەگەن تٷسٸنٸك تۋماسا كەرەك.
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: يە, يە...
حالقىمىزدىڭ مول بايلىعى – بەسٸك جىرى, سىلدىرماق, ساناماق, جۇمباق, جاڭىلتپاش, ٶتٸرٸك ٶلەڭدەردٸ قازٸر قالاي دامىتىپ جٷرمٸز. بالا ٷشٸن جازىلعان ەر ٶلەڭنٸڭ تەربيەلٸك مەنٸ ٶزٸندٸك كٶركەمدٸك بٸتٸمٸ بولۋى شارت. جاس وقىرمان ٷشٸن ابستراكتٸلٸكتەن گٶرٸ ناقتىلىق تيٸمدٸ. وسى جاعدايدا ويدى اشىق جەتكٸزسەم دەپ ۇيقاس جاساندىلىعىنا ۇرىنۋشىلىق كەزدەسەدٸ. بۇل كٷندە ەگٸز قوزىداي ٶلەڭدەر كٶبەيٸپ بارادى.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: ونىڭىز راس. مىسالى, مىنا ٶلەڭدەرگە نازار اۋدارىڭىزشى, بەكە. ورتاق تاقىرىبى – سۆەتوفور. ە.تابىلديەۆ («كٶڭٸلدٸ بالالار» جيناعىنان).
قىزىل كٶزٸن اشقاندا,
سىنىق سٷيەم باسپا العا...
جاسىل كٶزٸن اشقاندا,
ٶتە بەرگٸن جاسقانبا!
نەسٸپبەك ايتوۆ («بالالار باقشاسىنا بارار جولدا» كٸتاپشاسىنان).
سۆەتوفور قامقورشىڭ عوي
قاشاندا
جاسىل كٶزٸ جانعان كەزدە
باس العا!
جول ورتاعا جەتە بەرە
شاقشيىپ,
قىزىل كٶزٸ جانسا, توقتا
قاقشيىپ.
ا.اسىلبەكوۆ: («سۆەتوفور سىرى» كٸتابىنان).
قىزىل كٶزٸ جانسا,
مەيلٸ كٶلٸك جوقتا.
قاتىپ قالعان جانشا
قىبىر ەتپە توقتا!
جانسا كٶزٸ جاسىل,
جولىڭ قانداي اشىق.
ٶلەڭدەردٸڭ كٶركەمدٸك قۇنى بٶلەك ەڭگٸمە. ال سۆەتوفوردىڭ مەنٸن باسقاشا تٷسٸندٸرۋگە بولماس پا ەدٸ? ۇقساستىق دەگەن وسى بولار. ايتا كەتەتٸن بٸر جايت, ا.اسىلبەكوۆتىڭ «سۆەتوفور سىرى» كٸتابىنىڭ العاشقى بەتٸندە «قازاق سسر, ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ اۆتوموبيل ينسپەكتسيياسىنىڭ باسقارماسى ماقۇلداعان» دەلٸنگەن. ەرەجەلەر جيىنتىعى بولسا بٸر سەرٸ, كٶركەم ەدەبيەت تۋىندىسىن اۆتوينسپەكتسييا باسقارماسىنىڭ ماقۇلداعانى قالاي?
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: شىنىندا دا قىزىق ەكەن. ال ٶلەڭ ۇقساستىعى – ٸزدەنبەگەندٸكتٸڭ جەمٸسٸ, نە بولماسا بٸر-بٸرٸمٸزدٸ قاداعالاپ وقىمايمىز. «كوسموناۆتيكا» تۋرالى دا ٶلەڭ كٶپ. تٷيٸن بٸرەۋ, ول كوسموناۆت بولام دەيدٸ كەيٸپكەر. ونىسى دۇرىس-اق. بٸراق ەلدٸڭ بەرٸ كوسموناۆت بولىپ كەتپەيدٸ عوي. باسقا دا يدەيالار ايتۋعا بولادى ەمەس پە? پوەزييا قايتالانعان جەردە قاسيەتٸن جويادى.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: وعان تاعى بٸر دەلەل – بالالار ٷشٸن كٶپتەن جازىپ كەلە جاتقان م.قىستاۋباەۆتىڭ «قىزىق-اي!» جيناعىنداعى «بوس قالتا» ٶلەڭٸ. ش. سماحانۇلىنىڭ «شيمايبەكتٸڭ قالتاسى» اتتى ٶلەڭٸنٸڭ ەكٸنشٸ ۆاريانتى دەۋگە بولادى. بار ايىرماشىلىعى «بوسقالتادا» پىشاق, لەڭگٸ, شەگەلەر تولىپ جٷر.
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: بالانى مەزٸ ەتەتٸن ٶلەڭدەردٸڭ جارىق كٶرٸپ جاتىنىنى ٶكٸنٸشتٸ-اق. بٸرەر سٶز بالالار كالەندارى جٶنٸندە, «جىل ون ەكٸ اي» بۇل – قابىرعاعا ٸلەتٸن كالەندار ەمەس, ەدەبي جيناق, كٶلەمدٸ كٸتاپ. «جىل ون ەكٸ ايدا» كەزدەيسوق اۆتورلاردىڭ شىعارمالارىنىڭ جٷرۋٸ, نە بٸر جازۋشىنىڭ تۋىندىلارىنىڭ قايتالانۋى قىنجىلتادى. جيناقتىڭ كولەكتيۆتٸك ەڭبەك ەكەنٸن ەسكەرگەن جٶن.
مازمۇنى تەرەڭ, كٶركەمدٸگٸ مول جاقسى جىر جازۋ – اقىندارىمىزعا امانات. ونىڭ ٷستٸنە ٷش-تٶرت بالا وينايتىن كٶرٸنٸستٸ پەسا, جۇمباق, جاڭىلتپاش, مىسال-ٶلەڭدەر ازايىپ كەتتٸ. ولاردى تاڭدامالىلاردان عانا كٶرٸپ جٷرمٸز.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: بالالارعا ارناپ تاڭدامالى-توپتامالى ٶلەڭدەر جيناعىن شىعارۋ جاقسى دەستٷرگە اينالدى. ق. بەكحوجين, م. ەلٸمباەۆ, ق. بايانباەۆتاردىڭ جيناقتارى بالالاردىڭ قولىنان تٷسپەس كٸتاپتارى دەسە دە بولعانداي. ۋاقىتىندا بالالار ٷشٸن ٶندٸرتە جازعان مارقۇم ج. سماقوۆتىڭ «جاڭعىرىق» اتتى تاڭدامالىسى جارىق كٶرۋٸ ٶتە قۋانىشتى. الايدا تاڭدامالى-توپتامالىلارعا ٶلەڭدەردٸڭ سۇرىپتالماي ەنٸپ كەتۋٸ كەزدەسەدٸ. مىسالى, ن.ەلٸمقۇلوۆتىڭ «بالالى ٷي بازار» اتتى توپتاماسىندا «تاتۋلىق» دەگەن ٶلەڭ بار. ٶلەڭ مازمۇنى: ەكٸ بالا ىلعي ەرەگەسٸپ تٶبەلەسە بەرەدٸ. ولاردى اراشالاعان مۇعالٸم: «نەگە ەرەگەسٸپ, تٶبەلەسە بەرەسٸڭدەر?» – دەپ سۇراسا بالالار:
ەرەگەسٸپ العان سوڭ,
جاقىنداسۋ وڭاي عوي.
تٶبەلەسٸپ العان سوڭ,
تاتۋلاسۋ وڭاي عوي, – دەيدٸ.
مۇنىڭ نەگٸزٸ «ەر شەكٸسپەي, بەكٸسپەيدٸ» دە جاتىر عوي. ال بالا ٷشٸن بۇل قاعيدا كەرەك پە ەدٸ? جاس وقىرمانعا قاجەتٸ ٶلەڭنٸڭ كٶركەمدٸگٸ مەن تەربيەلٸك مەنٸ ەمەس پە?
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: مۇنداي ٶلەڭدەردٸ جالپى جيناققا كٸرگٸزۋدەن ساق بولعان جٶن. تاعى قايتالاپ ايتامىز, بالالار ەدەبيەتٸ – بالالار تەربيەسٸ. بالالار پوەزيياسى ساتيراعا دا زەرۋ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. كەزٸندە جاس وقىرماندارعا ش. سماحانۇلى, و. ەۋبەكٸروۆتەر ٶتكٸر ساتيرا مەن نەزٸك يۋمورعا تولى ٶلەڭدەرٸن سىيلاپ ەدٸ.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: بالالار پوەزيياسى اۋىز ەدەبيەتٸمەن استاسىپ جاتسا, جاس وقۋشىنىڭ پروزاسى مەن دراماتۋرگيياسى كەنجەلەپ دامىعانى كٶپكە مەلٸم. وسى تۇستا ويعا ورالاتىنى, كەيٸن قالىپتاسقان پروزانىڭ سالماعى ارتا تٷسكەندەي. وعان سەبەپ, پروزانىڭ قالىڭ-قالىڭ كٸتاپ بولىپ شىعۋىنا بايلانىستى ەمەس قوي.
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: ەرينە. قازٸرگٸ بالالار پروزاسى – وقىلاتىن, ساۋاتتى پروزا. پروزاشىلار ٶز شىعارمالارىندا تانىمدىق, تانىتقىشتىق قاسيەتتەردٸ مولايتىپ كەلەدٸ. جاس ۇرپاقتىڭ ٸس-قارەكەتٸن, مٸنەزٸن قىزىق شتريحتار مەن دەتالدار ارقىلى كٶرسەتۋ قازٸرگٸ پروزانىڭ باستى قاسيەتٸنە اينالدى. بالا پسيحولوگيزمٸ دەگەن نە? بٸر عانا مىسال. ت. نۇرماعامبەتوۆ «قوش بول, اتا» دەگەن پوۆەست جازدى. سونداعى جٶكەڭ قارييانىڭ وبرازى سەتتٸ شىققان. ال, كٶكتەمباي بالانىڭ: «اتا, مەن ەرتٸس بولام. سەن بولىپ وينايمىن, اتا!» – دەۋٸندە بٷكٸل شىعارمانىڭ تٷيٸنٸ جاتىر. ياعني, ول اتا تەربيەسٸن, اتا قاسيەتٸن بويىنا سٸڭٸرگەن. بالانىڭ ويى, سەزٸمٸ بيٸكتە تەك سونى كٶرە بٸلگەن جٶن. ەڭ باستىسى وي ايتقىزاتىن سيتۋاتسييالاردى پايدالانا بٸلۋ قاجەت.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: م.قابانباەۆتىڭ «ارىستان مەن, ۆيولونچەل جەنە قاساپحانا» (ەرينە, اتى تىم ۇزاق-اق) پوۆەسٸ تۋرالى تٷرلٸ پٸكٸر بار. ونىڭ كٶبٸسٸ بالانىڭ فيلوسوفييالىق وي تٷيۋٸ, اۋىر تٸلمەن سٶيلەۋٸ كەرەك پە دەگەنگە تٸرەلەدٸ. بٸزدٸڭ ويىمىزشا, گاللاكتيكا, دىبىس سەۋلەلەرٸ جايلى جازۋدى, بالانىڭ ٶزٸنشە بولجاپ, قييالداۋىن كٶرسەتۋدە ەشقانداي ەبەستٸك جوق سيياقتى. ٶزٸڭٸز ايتپاقشى, بالانى كٷردەلٸ ويلارعا جەتەلەپ وتىرۋ دا كەرەك. جاس جازۋشىلار ب. قويشىباەۆ, م. ايىمبەتوۆ, س. جۇباتىروۆتار ٶز شىعارمالارىندا وسى كٷردەلٸلٸككە بوي ۇرىپ جٷر. م. ماعاۋيننٸڭ «بٸر اتانىڭ بالالارى» اتتى پوۆەسٸ تاقىرىبى جاعىنان دا, بەرەر يدەياسىمەن دە بالالار پروزاسىندا ەلەۋلٸ ورىن الاتىنىن اتاپ ايتقان دۇرىس.
سونداي-اق سايلاۋ جۇباتىروۆتىڭ «الىستاعى ارالدار» پوۆەسٸ قات-قابات حيكايالارعا (پريكليۋچەنيە) قۇرىلۋىمەن قۋانتادى.
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: سايلاۋدىڭ جالعىز پوۆەسٸ دەم بولا ما? بٸر كەزدەرٸ ا. ماشانوۆ, م. سەرسەكەەۆ, ت. سۇلتانبەكوۆ, ش. ەلٸمباەۆتار جازعان قييال-عاجايىپ وقيعالارعا نەگٸزدەلگەن جەنە فانتاستيكالىق شىعارمالاردان كەيٸن بٸزدە بۇل سالادا ەلەۋلٸ ەشتەڭە جوق دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. بالانىڭ قييالىن جەتٸلدٸرٸپ, دامىتۋدا پروزانىڭ وسى سالاسىنىڭ مەنٸ زور. ەندٸ بٸر ايتا كەتەتٸن جايت حالقىمىزدىڭ ارداگەر ۇلدارى جٶنٸندە پوۆەست, ەڭگٸمەلەر جازۋ پروزاشىلار ٷشٸن پارىز.
بالالار پروزاسى جايلى توقمەيٸلسۋگە دە بولمايدى. كٶپتەگەن شىعارمالار قۇرعاق بايانداۋعا قۇرىلىپ, كٶركەمدٸگٸ سولعىن شىعىپ جاتادى. وقۋ-تەربيە پروتسەسٸندەگٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەر – پيونەر ۇيىمىنىڭ جۇمىستارى ەلٸ دە نازاردان تىس قالۋدا. پسيحولوگييالىق تارتىس ورنىنا قارادٷرسٸن وقيعالارعا بارۋشىلىق باسىم كەزدەسٸپ قالىپ جٷر. ەڭ باستىسى كەيٸپكەردٸڭ ٶسۋ ەۆوليۋتسيياسى اسا كٶرٸنبەي جاتادى.
ەلگەزەك ەزبەرگەنوۆ: بۇل تالاپتار جالپى بالالار ەدەبيەتٸنە قاتىستى دەپ بٸلەمٸز. جاس وقىرمانعا ارنالعان ەر شىعارما يدەيالىق-كٶركەمدٸك دەرەجەسٸنٸڭ بيٸكتٸگٸمەن, ۇتقىر وي, شۇرايلى تٸلٸمەن ونى باۋراپ تانىمىن كەڭەيتۋگە كٶمەكتەسە بٸلۋٸ – باستى نىسانا.
بەردٸبەك سوقپاقباەۆ: بٷگٸنگٸ ەڭگٸمەمٸزدە بالالار ەدەبيەتٸندە ورىن الىپ وتىرعان كٶكەيتەستٸ مەسەلەلەردٸڭ بەرٸن قامتىدىق دەي المايمىز. بالالارعا بازارلىق قانا تارتۋ ەتپەي, تولىققاندى شىعارمالار بەرۋ جولىنداعى ٸزدەنٸستەر ەلٸ دە تالاي ەڭگٸمە بولادى دەپ سەنەمٸز.
«قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸ №42,
19 قىركٷيەك, 1979 جىل
