Elimizde 1 maýsymda Halyqaralyq balalardy qorǵaý kúni dástúrli túrde atap ótiledi, dep habarlaidy ult.kz.
Búginde elimizde 6,9 mln-nan astam bala turady jáne olardyń quqyqtaryn qorǵaý máselesi memlekettiń áleýmettik saiasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri sanalady. Atalǵan jumys jańa Konstitýtsiiada bekitilgendei, balalarǵa qamqorlyq jasaý jáne olardy tárbieleý qaǵidatyna negizdelgen, al memlekettiń basty mindeti – otbasylar úshin balalardyń deni saý bolyp ósýine, sapaly bilim alýyna jáne ózderin qaýipsiz sezinýine múmkindik beretin senimdi ári qolaily jaǵdai jasaý.
Bul baǵyttaǵy basty qujat retinde Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Ulttyq quryltai qorytyndysy boiynsha bergen tapsyrmasyna sáikes qabyldanyp, Úkimet bekitken 2026–2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasy aiqyndaldy. Baǵdarlama 158 is-sharany qamtidy, al ony júzege asyrýǵa jalpy kólemi 1,3 trln teńge qarjy qarastyrylǵan. Qujat aiasyndaǵy jumystar bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý jáne qaýipsizdik siiaqty negizgi baǵyttar boiynsha júrgizilýde.
Úsh aýysymdy mektepterdi joiýdan bastap jeke vaýcherlerge deiin
Bilim berý salasynda júrgizilip jatqan jumystardyń basty maqsaty – qala men aýyl mektepteri arasyndaǵy alshaqtyqty azaitý. Memleket basshysynyń tapsyrmasy aiasynda 2020 jyldan beri elimizde 1,2 myńnan astam mektep salyndy. Nátijesinde 1 mln-nan astam jańa oqýshy orny ashyldy, bul úsh aýysymdy mektepter sanyn tórt esege qysqartýǵa múmkindik berdi. Biyl taǵy 53 myń orynǵa arnalǵan 96 mektepti paidalanýǵa berý josparlanyp otyr.
Sonymen qatar qoldanystaǵy mektep infraqurylymyn jańǵyrtý jumystary júrip jatyr: aldaǵy úsh jyl ishinde 1,3 myń mektepti jańartý kózdelgen, onyń 820-sy aýyldyq eldi mekenderde ornalasqan. 2025 jyldan beri 215 mektep jańartyldy. Júrgizilip jatqan jumystar aiasynda pándik kabinetter, ashanalar, sport zaldary jáne qaýipsizdik júieleri tolyq aýystyrylýda.
Bilim berý mazmuny da zaman talabyna sai jetildirilýde. Oqý úderisine tsifrlyq tehnologiialar keńinen engizilip, pándik daiyndyq kúsheitilýde, sondai-aq erekshe bilim berýdi qajet etetin balalarǵa arnalǵan beiimdelgen baǵdarlamalar damytylýda. Pedagogterdiń kásibi biliktiligin arttyrýǵa erekshe kóńil bólinip keledi. Bul oqý oryndarynda árbir oqýshynyń qabiletin ashýǵa múmkindik beretin qolaily ári qoldaýshy orta qalyptastyrýǵa jol ashady.
Mektepke deiingi tárbie men oqytý bilim berý júiesindegi mańyzdy kezeń bolyp qala beredi. Dál osy kezeńde balanyń tulǵalyq damýynyń negizi qalanyp, qarym-qatynas daǵydylary qalyptasady jáne mektepke daiyndyq júrgiziledi. Osyǵan bailanysty memleket balabaqshalar men mektepaldy daiarlyqqa qoljetimdilikti dáiekti túrde keńeitip keledi. Búgingi tańda respýblika boiynsha 12 myńnan astam mektepke deiingi uiym jumys isteidi. Onyń 5,3 myńy – memlekettik, al 6,6 myńy – jekemenshik uiymdar. Munda 1 mln-nan astam bala tárbielenýde, 2-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deiingi bilimmen qamtý deńgeii 70,9%-ǵa jetse, kezekte turǵan balalar arasynda bul kórsetkish 96%-dy quraidy.
Mektepke deiingi bilim berýdiń qoljetimdiligin arttyrý úshin qarjylandyrýdyń jańa tásilderi engizilýde. Atap aitqanda, elimizdiń 20 qalasy men 23 aýdanynda vaýcherlik qarjylandyrýdyń pilottyq jobasy iske qosyldy. Jobaǵa 6 myńǵa jýyq uiym qatysyp, 936 myńnan astam vaýcher berildi. Bul qadam biýdjet shyǵystarynyń ashyqtyǵy men tiimdiligin arttyryp qana qoimai, balabaqshalardaǵy respýblikalyq kezekti 2025 jyldan beri 9 esege derlik qysqartty. Nátijesinde kezekte turǵan balalar sany 160 myńnan 18 myńǵa deiin azaidy.
Sońǵy úsh jylda elimizde mektepke deiingi uiymdarda 223 myń jańa oryn ashyldy, al 2027 jyldyń sońyna deiin taǵy 76,5 myń oryn ashý josparlanýda. Mektepke deiingi bilim berý úderisiniń sapasyn qamtamasyz etý isine 104 myńnan astam maman tartylǵan. Olar úshin erte jastaǵy balalardy damytý salasyndaǵy qamanaýi standarttarǵa sáikes turaqty túrde biliktilikti arttyrý júiesi qalyptastyrylǵan.
Balabaqshalar jelisin keńeitý, qarjylandyrýdyń jańa tásilderin engizý jáne muǵalimderge qoldaý kórsetý mektepke deiingi bilim berýdi qoljetimdi ári sapaly etýge septigin tigizýde. Bul óz kezeginde balalardy mektepke daiyndaýmen qatar olardyń erte jastan qaýipsiz, jan-jaqty damytýshy jáne qamqor ortada tárbielenýine múmkindik beredi.
Ómirge kelgen alǵashqy kúnnen bastap sapaly meditsina
Úkimettiń balalar densaýlyǵyna qatysty qabyldap jatqan sharalarynyń nátijesinde bala týǵanǵa deiingi patologiialardyń aldyn alýǵa jáne erte anyqtaýǵa basa den qoiyla bastady. Sońǵy bes jylda bul sektordy qarjylandyrý 264-ten 585 mlrd teńgege deiin eki eseden astam ósti, bul elimizdiń barlyq meditsinalyq biýdjetiniń tórtten bir bóligin quraidy. Balalarǵa meditsinalyq kómek TMKKK jáne MÁMS júiesi sheńberinde tegin kórsetiledi.
Fetaldy hirýrgiiany, iaǵni týǵanǵa deiingi operatsiialardy engizý jáne 4 myńǵa jýyq medbike tartylǵan patronaj júiesin iske qosý Qazaqstanǵa táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarymen salystyrǵanda náreste ólimin 7,5 esege, al ana ólimin 6 esege tómendetýge múmkindik berdi.
Týǵannan keiin balalar neonataldy, aýdiologiialyq jáne oftalmologiialyq skriningterdi, sondai-aq damý barysyn baǵalaýdy qosa alǵanda, mindetti tekserýden ótedi. Óńirlerde balalar aýrýhanalary jańartylýda, perinataldyq ortalyqtar salynýda, mamandandyrylǵan jáne joǵary tehnologiialyq kómek aýqymy, onyń ishinde onkogematologiiada da keńeiýde.
Jasóspirimderdiń densaýlyǵyna degen kózqaras ta ózgerýde: búginde árbir mektep MSAK uiymdaryna bekitilgen, al oqý oryndarynda aýrýlardyń aldyn alý, dene damýyn baqylaý jáne salamatty ádetterdi qalyptastyrý jumystaryn júrgizetin meditsinalyq pýnktter jumys isteidi.
Sondai-aq 2025 jyldan bastap oqýshylardyń jas qajettilikterin eskeretin mekteptegi tamaqtanýdyń jańa standarty engizildi. Psihikalyq densaýlyqty qoldaý júiesi de damyp keledi: balalar men ata-analar aqyl-keńes jáne kómek alý úshin jastar densaýlyǵy ortalyqtary men psihikalyq densaýlyq ortalyqtaryna júgine alady. Qaýipsizdik júiesiniń mańyzdy elementi bolyp tótenshe jaǵdailarda táýlik boiy qońyraý qabyldaityn, onyń ishinde balalardan da, «112» biryńǵai nómiri qala beredi.
Jasóspirimderge tigizetin ziianyn azaitý úshin elektrondy temeki men veip ainalymy zańdy túrde shekteldi, sonymen qatar 21 jasqa tolmaǵan adamdarǵa energetikalyq sýsyndardy satýǵa tyiym salyndy.
Otbasylardy qoldaý jáne áleýmettik tólemderdiń ósýi
Bilim berý men balalar densaýlyǵy salasyn jańǵyrtýmen qatar áleýmettik qoldaý sharalary da kúsheitilýde. Densaýlyǵyna jáne bilim alýyna degen qamqorlyq balalary bar otbasylarǵa júieli qoldaý túrinde kórsetiledi, ol týylǵannan bastap kámeletke tolǵanǵa deiin úzdiksiz mehanizm retinde júzege asyrylady.
2026 jyly balalary bar otbasylarǵa járdemaqy tóleýge 974 mlrd teńge qarastyrylǵan, bul ótken jylmen salystyrǵanda 19,1%-ǵa artyq. Qarajat bala týylǵan kezdegi birjolǵy járdemaqylarǵa, kútim boiynsha járdemaqylarǵa, sondai-aq kópbalaly otbasylarǵa jáne múgedek balalardy tárbielep otyrǵan otbasylarǵa qoldaý kórsetýge jumsalady. Barlyq járdemaqylardyń mólsheri jyl saiyn indeksteledi: mysaly, tórtinshi jáne odan keiingi balalar týylǵan kezdegi járdemaqylardyń mólsheri 2026 jyly 272 myń teńgeden asty. «Altyn alqa» jáne «Kúmis alqa» alqalarymen marapattalǵan áielderdi qosa alǵanda, kópbalaly analardyń mártebesin nyǵaitý úshin jeke sharalar kesheni kózdelgen.
Sonymen qatar ata-anasynyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa qamqorshylyq jasaý men qoldaý júiesin reformalaý otbasylyq sipatta júzege asyrýǵa den qoia otyryp júrgizilýde. Negizgi qadamdardyń biri – ómirlik qiyn jaǵdaiǵa tap bolǵan balanyń birge turýyn jáne kútimin qamtamasyz etetin kásibi asyrap alýshy otbasy institýtynyń engizilýi boldy. Úmitkerler qatań irikteýden, psihologiialyq daiyndyqtan jáne mindetti oqytýdan ótedi, bul rette balalardy kútip-baǵý jáne asyrap alýshy adamdardyń eńbegi tolyqtai biýdjetten tólenedi.
Buǵan qosymsha, 2025 jyldan bastap balalar úiiniń tárbielenýshilerine bekitiletin tálimgerlerdi mindetti sertifikattaý engizildi. Turǵyn úi kepildikterine de qatysty ózgerister bar, máselen, astanada jáne megapolisterde jetimderdi esepke qoiý kezinde úsh jyldyq turǵylyqty tirkeýde bolý talaby joiyldy, al turatyn jerin ózgertken jaǵdaida olardyń kezektegi bastapqy datasy saqtalady. Qarjylyq tetikterge jeńildikti ipoteka, jalǵa alýdy sýbsidiialaý jáne «Meiirim» respýblikalyq aktsiiasy sheńberindegi ataýly qoldaý kiredi.
Jalpy alǵanda, áleýmettik tólemderdiń dáiekti túrde keńeiýi otbasylardyń beriktigin arttyrýǵa, ata-analarǵa júktemeni azaitýǵa jáne balalardy tárbieleý úshin neǵurlym senimdi jaǵdai jasaýǵa yqpal etedi.
«Ulttyq qor – balalarǵa»: bolashaq urpaqtyń qarjylyq irgetasy
Uzaqmerzimdi qoldaý tetikteriniń biri – Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen 2024 jyly iske qosylǵan «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy. Atalǵan jobaǵa sáikes Ulttyq qordyń jyl saiynǵy investitsiialyq tabysynyń 50%-y balalardyń arnaiy jinaqtaýshy shottaryna 18 jasqa tolǵanǵa deiin aýdaralyp otyrady. Kámelet jasyna tolǵannan keiin jinaqtalǵan somany turǵyn úi satyp alýǵa nemese bilim alýǵa jumsaýǵa bolady.
Baǵdarlama negizgi kórsetkishter boiynsha turaqty ósim kórsetýde. Alǵashqy jyly oǵan 6,91 mln bala qatysyp, olardyń árqaisysynyń shotyna $100,52 kóleminde qarajat aýdaryldy. 2025 jyly qatysýshylar sany 6,92 mln balaǵa deiin artqan, al jyldyq tólem $129,38 mólsherine jetti. 2026 jylǵy bólý qorytyndysy boiynsha qarajat 6,91 mln balaǵa esepteldi, bul rette jyldyq tólem kólemi $130,71-di qurady.
Baǵdarlama iske qosylǵan sátten bastap qatysyp kele jatqan balalardyń jinaqtary investitsiialyq kiristi qosa eseptegende jalpy $370,56-ǵa jetti.
Úsh jyl ishinde bul bastama aiasynda jalpy $2,3 mlrd bólindi, onyń ishinde kámeletke tolǵan balalardyń shottaryna $238,5 mln-nan astam qarajat aýdaryldy.
Búgingi tańda 297 myńnan astam ótinim maquldandy: onyń ishinde turǵyn úi jaǵdaiyn jaqsartýǵa – 187 myńnan astam ótinim, jalpy somasy $33 mln-nan astam; bilim alýǵa – 110 myńnan astam ótinim, jalpy somasy $19 mln-nan astam.
Qaýipsiz balalyq shaq: institýtsionaldyq baqylaý jáne quqyq qorǵaý
Balalardyń qaýipsizdigi men quqyqtyq qorǵalýyn qamtamasyz etý máseleleri asa mańyzdy. Qazirgi tańda bul baǵyttar Memleket basshysynyń «Zań men tártip» jalpy qaǵidatymen úndestirilgen.
Bul baǵyttaǵy negizgi basymdyq erte profilaktikaǵa jáne qaýipsiz bilim berý ortasyn qalyptastyrýǵa berilgen. 2025 jyldyń qyrkúieginen bastap eldiń barlyq mektepteri men kolledjderinde normativtik tártipte «DosbolLIKE» jáne KiVa antibýlling baǵdarlamalary engizildi, sondai-aq kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyq nemese qatygez qarym-qatynas faktilerine memlekettik organdardyń biryńǵai áreket etý algoritmderi bekitildi. Óńirlik deńgeide barlyq oblysta mamandandyrylǵan psihologiialyq qoldaý ortalyqtary ashylyp, jumys isteýde.
Sonymen qatar memlekettik baqylaý aitarlyqtai kúsheitildi. Ýákiletti organdardyń tekseristeri endi mindetti túrde mekteptegi tamaqtaný sapasyn, psihologiialyq-pedagogikalyq súiemeldeýdiń tolyqtyǵyn jáne erekshe bilim berý qajettilikteri bar balalardyń quqyqtarynyń saqtalýyn qamtidy.
2026 jylǵy negizgi quqyqtyq ózgeris – balalardyń quqyqtaryn qorǵaý salasyndaǵy buzýshylyqtar úshin tikelei ákimshilik jaýapkershiliktiń engizilýi boldy. Endi býlling faktilerin elemeý, ashanalardaǵy tamaqtandyrýdy uiymdastyrýdaǵy kemshilikter nemese tiisti profilaktikalyq jumystyń júrgizilmeýi úshin oqý oryndarynyń basshylyǵy men jaýapty tulǵalar zań aldynda jeke jaýapkershilikke tartylady.
Osy jumysty jergilikti deńgeide úilestirý úshin ákimdikter qurylymynda balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi basqarmalar túrindegi jeke salalyq vedomstvolar qurylýda. Olar mektepter, qamqorshylyq organdary, psihologiialyq qyzmetter men áleýmettik mekemeler arasyndaǵy ózara is-qimyldy tikelei úilestiredi.
Mamandardyń júktemesin azaityp, jumystyń sapasyn arttyrý maqsatynda alǵash ret zańnamalyq deńgeide qamqorshylyq organdary úshin qatań kadrlyq normativ bekitildi: 5 myń balaǵa keminde bir inspektor qarastyrylǵan.
Osylaisha, «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasynda kózdelgen keshendi tásil shashyrańqy qoldaý sharalaryn biryńǵai, ashyq ári tehnologiialyq ekojúiege ainaldyrýǵa múmkindik beredi.
Infraqurylymdy qarjylandyrý, tikelei tólemder, tsifrlyq vaýcherler jáne Ulttyq qordaǵy maqsatty shottar – munyń barlyǵy eldiń adami kapitalyna baǵyttalǵan uzaqmerzimdi memlekettik investitsiialar. Úkimet óz tarapynan balalardy qorǵaý, qaýipsiz ári damytýshy orta qalyptastyrý máselelerin erekshe baqylaýda ustap, tabysty pilottyq jobalardy kezeń-kezeńimen keńeitýdi jáne árbir jas qazaqstandyq úshin institýtsionaldyq kepildikterdi kúsheitýdi jalǵastyrady.
