Memlekettiń basty bailyqtarynyń biri - ana men bala densaýlyǵy ekeni daýsyz. Búginde elimizdegi ana men balaǵa barlyq jaǵdai jasalǵan. Onyń ishinde meditsinalyq qyzmetti alý múmkindiginiń aiasy keńeigen. Sondai-aq, hirýrgiialyq ota qajet etetin balalar úshin sapaly ári qaýipsiz hirýrgiianyń damyp kele jatqanyn ýaqyt kórsetip otyr. Bul sózimizge dálel retinde Pediatriia jáne balalar hirýrgiiasy ǵylymi ortalyǵynyń bilikti hirýrgy Ahparov Nurlan Nurkenuly óz tájiribesimen bólisip, suhbat berdi.
– Nurlan Nurkenuly, búgingi tańda balalar arasynda qandai aýrý jii kezdesedi? Týa bitti aýrýlardy emdeý múmkindigi qanshalyqty?
– Balalar arasynda jii kezdesetin "týa bitti aýrýlar" ekeni baiaǵydan belgili. Mundai aýrýlar óte aýyr jáne bul aldaǵy ýaqytta da bola beredi. Sebebi Qudaidyń jaratýyna eshkim qarsy kele almaityny anyq qoi. Qazir aýrýlardy erte kezden anyqtaityn diagnostikalyq ortalyqtar bar. Erte anyqtaý, diagnostikalaý basta nazarda bolýy kerek. Óitkeni, ol aýrýdy erte anyqtaýǵa kómektesedi. Sondai-aq, balalar arasynda asqazan, tikishek, ókpe, toqishek, asishek syndy týa paida bolǵan aýrýlar óte kóp kezdesedi. Júre paida bolatyn arýlar da bar, biraq olardyń sany az.
Týa bitti aýrýlar ekologiiadan ǵana emes, oǵan áleýmettik máseleniń de qatysy bar. Anasy balaǵa júkti kezde durys tamaqtanyp, durys demalý kerek, ózin kútýi kerek. Júktilik kezinde ana jaqsy kútinse, osyndai aýrýlardan aýlaq bolady. Aýyldaǵy kelinder tańǵy altydan turyp ata-enesine shái beredi, demalýdy bilmeidi. Kúni boiy úidiń tirshiligimen júrip ózine qaramaidy. Osynyń barlyǵy bolashaq balanyń densaýlyǵyna ziianyn tigizedi. Sonymen qatar juqpaly aýrýlardyń áseri bar.
– Durys tamaqtaný demekshi, bul qazirgi tańa eń ózekti máselelerdiń biri emes pe edi?
– Durys aitasyz, bul - qazirgi tańda basty máselelerdiń biri. Germaniiada tamaqtaný máselesin jiti zerttep jatyr. Qazirgi ýaqytta jemis-jidekter tabiǵi emes, sýlar da taza emes. Adamdardyń maqsaty tek satý bolyp ketken. Jemisterdiń quramynda qandai himiialyq zattar bar ekenin esten shyǵaramyz. Árine árkezde de tolyqqandy tamaqtaný, salaýatty ómir saltyn ustanýymyz qajet. Qazirgi ýaqytta fastfýd taǵamdary óte kóp, biraq olar densaýlyqqa óte ziian. Sondai-aq, ekologiialyq jaǵdailardyń da áseri joq emes. Qazir kóbinese onkologiialyq aýrýdyń túrleri kóp. Bir kezderi osyndai aýrýmen aýyratyn adamdar sirek bolatyn. Tipti, ata-analarynyń densaýlyǵy durys bolsa da, ishtegi náresteniń onkologiialyq aýrýlarmen týylatyn jaǵdailar da ókinishke orai kezdesýde.
– Balalar hirýrgiiasy mańyzdy salanyń biri bolsa, qazirgi zamanaýi meditsinada bolashaq hirýrgter qalai daiyndalyp jatyr?
— Búgingi oqý protsesinde erekshelikter jeterlik. Máselen, eger maman halyqaralyq tilderdi bilse, sheteldik mamandarmen aralasýǵa jáne ashyq tájiribe almasýǵa múmkindik óte joǵary. Al bizdiń kezimizde tipti baratyn jerde joq bolǵan. Asyp ketse Máskeýge baratynbyz. Qazir Amerika, Eýropa bolsyn mamandarymen ǵalamtor, ne belgili bir baǵdarlamalar arqyly aralasyp, tájiribe almasýǵa múmkindikter óte kóp. Jastar úshin barlyq jaǵdai jasalǵan. Bolmasa qandai da bir maqalany oqyp, saraptap, zerdeleýge de múmkindik óte joǵary. Biraq qalai degenmen de bilimniń negizgi irgetasy berik bolýy kerek.
— Al hirýrgiiada jas mamandar qalai tájiribe jinaidy?
– Bitire salyp myqty maman shyǵady dep te aita almaimyn. Onyń bárine ýaqyt, tájiribe kerek. Degenmen tájiribe jinap, óz salasyn meńgerý úshin bar bolmysymen berilý kerek. Bizdiń elde jas mamandardyń alatyn ailyǵy 100 myńǵa jeter-jetpes. Al mundai ailyq otbasyn asyrýǵa jetpesi anyq. Osydan keiin ol maman qosymsha jumyspen ainalysa bastaidy. Hirýrgiia salasyna asa den qoia almaidy. Ailyǵy az bolsa da ata-anasy kómektesip, qoldap turatyn jas mamandar bar. Mine, sondai jaǵdaida jasta bolsa odan myqty maman shyǵýy múmkin. Degenmen, myqty mamandardyń myqtylyǵyn kórsetýine keide áleýmettik múmkinshilikteri kedergi keltirip jatady.
Hirýrgiia — ol da úlken óner. Oǵan adam bar jan-tánimen kirisý kerek. Óitkeni, hirýrgiia meditsinanyń eń aýyr ári óte jaýapkershilikti qajet salasy. Al mamandardyń bar nazaryn tek naýqastarǵa aýdaryp, sol salanyń biigine shyǵý úshin, olardyń kóńili toq bolý kerek. Ol mamandardy otbasyn qalai asyraimyn degen oi mazalamaý qajet. Eger naýqasqa ota durys jasalmasa, onda ol adam óledi, ne bolmasa ómir boiy zardap shegedi. Sondyqtan asa jaýapkershilikti qajet etetin bul salaǵa memleket te jaýapkershilik tanytýy kerek. Biylǵy jyly dárigerlerdiń jalaqysyn kóterip jatqany qýantarlyq jaǵdai boldy.
— Al ózińiz qyryq jylǵa jýyq qyzmet etken hirýrgiia salasynda qansha ota jasadyńyz?
— Alǵashynda árbir jasaǵan operatsiiany sanaitynmyn, ári árqaisynyń ózindik ereksheligin, sebebin anyqtaitynmyn. Alaida otanyń sany alty myńnan asqasyn toqtattym, qazir sanamaimyn. Jas kelgen saiyn árbir jasaǵan otamyzdyń durys-burystyǵyn anyqtap saraptap otyratyn boldyq. Negizi 20 jyl istep, otanyń bir túrin jasai bergen durys emes. Maman ózin-ózi damytyp, únemi izdeniste bolý kerek. Negizi kóp salaly bólimsheleri bar ortalyqtarda jumys istegen mamannan myqty hirýrg shyǵady. Men osy mamandyqty tiańdaǵanyma eshqashan ókingen emespin. Men ómirde neni armandadym, soǵan qol jetkizdim, sony istedim. Biyl 60 jasqa toldym. Qazir men ómirden rahat alamyn. Sebebi, men mamandar daiyndai alamyn, dárigerlerdiń ómiri men eńbekteri jaily jaza alamyn. Eń bastysy kóp jylǵy tájiribemniń arqasynada adamdarǵa kómektese alamyn. Men ózimdi tolyqqandy adam sezinemin, óitkeni oilaǵanyma qol jetkizdim. Jaratqanǵa alǵysym sheksiz. Óte rizamyn. Sebebi, men barmyn, men hirýrgpin, men adamdarǵa kómektese alamyn. Tipti aýyr otalar jasalǵan ýaqytta, meditsinanyń kómegi bolmaityn qiyn sátterde Allanyń ózi járdem beredi. Tipti óz tájiribemde mynandai jaǵdai bolǵan.. Bir jigitke jasalǵan otasynyń tigisi jazylmai, jyrtyla berdi. Keiinnen dárigerler úmittiń joqtyǵyn, balanyń óletindigin aitty. Soǵan qaramastan álgi naýqasty taǵy bir otaǵa daiyndap júrgenimde, bala kózin aqyryn ashyp «Men sizge senemin…» dedi. Ota ýaqytynda balanyń sózi bir sát qulaǵymnan ketpei qoidy. Balanyń senimine selkeý túsirgim kelmesten barymdy saldym. Tiri qalýyna múmkindik az bolsa da, segiz tigisi bitelip, bala aman qaldy. Allanyń qudireti sheksiz ǵoi!
– Áńgimeńizge raqmet!
Suhbattasqan Indira SÁTIM
