مەملەكەتتٸڭ باستى بايلىقتارىنىڭ بٸرٸ - انا مەن بالا دەنساۋلىعى ەكەنٸ داۋسىز. بٷگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ انا مەن بالاعا بارلىق جاعداي جاسالعان. ونىڭ ٸشٸندە مەديتسينالىق قىزمەتتٸ الۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ اياسى كەڭەيگەن. سونداي-اق, حيرۋرگييالىق وتا قاجەت ەتەتٸن بالالار ٷشٸن ساپالى ەرٸ قاۋٸپسٸز حيرۋرگييانىڭ دامىپ كەلە جاتقانىن ۋاقىت كٶرسەتٸپ وتىر. بۇل سٶزٸمٸزگە دەلەل رەتٸندە پەدياترييا جەنە بالالار حيرۋرگيياسى عىلىمي ورتالىعىنىڭ بٸلٸكتٸ حيرۋرگى احپاروۆ نۇرلان نۇركەنۇلى ٶز تەجٸريبەسٸمەن بٶلٸسٸپ, سۇحبات بەردٸ.
– نۇرلان نۇركەنۇلى, بٷگٸنگٸ تاڭدا بالالار اراسىندا قانداي اۋرۋ جيٸ كەزدەسەدٸ? تۋا بٸتتٸ اۋرۋلاردى ەمدەۋ مٷمكٸندٸگٸ قانشالىقتى?
– بالالار اراسىندا جيٸ كەزدەسەتٸن "تۋا بٸتتٸ اۋرۋلار" ەكەنٸ باياعىدان بەلگٸلٸ. مۇنداي اۋرۋلار ٶتە اۋىر جەنە بۇل الداعى ۋاقىتتا دا بولا بەرەدٸ. سەبەبٸ قۇدايدىڭ جاراتۋىنا ەشكٸم قارسى كەلە المايتىنى انىق قوي. قازٸر اۋرۋلاردى ەرتە كەزدەن انىقتايتىن دياگنوستيكالىق ورتالىقتار بار. ەرتە انىقتاۋ, دياگنوستيكالاۋ باستا نازاردا بولۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, ول اۋرۋدى ەرتە انىقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ. سونداي-اق, بالالار اراسىندا اسقازان, تٸكٸشەك, ٶكپە, توقٸشەك, اسٸشەك سىندى تۋا پايدا بولعان اۋرۋلار ٶتە كٶپ كەزدەسەدٸ. جٷرە پايدا بولاتىن ارۋلار دا بار, بٸراق ولاردىڭ سانى از.
تۋا بٸتتٸ اۋرۋلار ەكولوگييادان عانا ەمەس, وعان ەلەۋمەتتٸك مەسەلەنٸڭ دە قاتىسى بار. اناسى بالاعا جٷكتٸ كەزدە دۇرىس تاماقتانىپ, دۇرىس دەمالۋ كەرەك, ٶزٸن كٷتۋٸ كەرەك. جٷكتٸلٸك كەزٸندە انا جاقسى كٷتٸنسە, وسىنداي اۋرۋلاردان اۋلاق بولادى. اۋىلداعى كەلٸندەر تاڭعى التىدان تۇرىپ اتا-ەنەسٸنە شەي بەرەدٸ, دەمالۋدى بٸلمەيدٸ. كٷنٸ بويى ٷيدٸڭ تٸرشٸلٸگٸمەن جٷرٸپ ٶزٸنە قارامايدى. وسىنىڭ بارلىعى بولاشاق بالانىڭ دەنساۋلىعىنا زييانىن تيگٸزەدٸ. سونىمەن قاتار جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ ەسەرٸ بار.
– دۇرىس تاماقتانۋ دەمەكشٸ, بۇل قازٸرگٸ تاڭا ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ ەمەس پە ەدٸ?
– دۇرىس ايتاسىز, بۇل - قازٸرگٸ تاڭدا باستى مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ. گەرمانييادا تاماقتانۋ مەسەلەسٸن جٸتٸ زەرتتەپ جاتىر. قازٸرگٸ ۋاقىتتا جەمٸس-جيدەكتەر تابيعي ەمەس, سۋلار دا تازا ەمەس. ادامداردىڭ ماقساتى تەك ساتۋ بولىپ كەتكەن. جەمٸستەردٸڭ قۇرامىندا قانداي حيمييالىق زاتتار بار ەكەنٸن ەستەن شىعارامىز. ەرينە ەركەزدە دە تولىققاندى تاماقتانۋ, سالاۋاتتى ٶمٸر سالتىن ۇستانۋىمىز قاجەت. قازٸرگٸ ۋاقىتتا فاستفۋد تاعامدارى ٶتە كٶپ, بٸراق ولار دەنساۋلىققا ٶتە زييان. سونداي-اق, ەكولوگييالىق جاعدايلاردىڭ دا ەسەرٸ جوق ەمەس. قازٸر كٶبٸنەسە ونكولوگييالىق اۋرۋدىڭ تٷرلەرٸ كٶپ. بٸر كەزدەرٸ وسىنداي اۋرۋمەن اۋىراتىن ادامدار سيرەك بولاتىن. تٸپتٸ, اتا-انالارىنىڭ دەنساۋلىعى دۇرىس بولسا دا, ٸشتەگٸ نەرەستەنٸڭ ونكولوگييالىق اۋرۋلارمەن تۋىلاتىن جاعدايلار دا ٶكٸنٸشكە وراي كەزدەسۋدە.
– بالالار حيرۋرگيياسى ماڭىزدى سالانىڭ بٸرٸ بولسا, قازٸرگٸ زاماناۋي مەديتسينادا بولاشاق حيرۋرگتەر قالاي دايىندالىپ جاتىر?
— بٷگٸنگٸ وقۋ پروتسەسٸندە ەرەكشەلٸكتەر جەتەرلٸك. مەسەلەن, ەگەر مامان حالىقارالىق تٸلدەردٸ بٸلسە, شەتەلدٸك ماماندارمەن ارالاسۋعا جەنە اشىق تەجٸريبە الماسۋعا مٷمكٸندٸك ٶتە جوعارى. ال بٸزدٸڭ كەزٸمٸزدە تٸپتٸ باراتىن جەردە جوق بولعان. اسىپ كەتسە مەسكەۋگە باراتىنبىز. قازٸر امەريكا, ەۋروپا بولسىن ماماندارىمەن عالامتور, نە بەلگٸلٸ بٸر باعدارلامالار ارقىلى ارالاسىپ, تەجٸريبە الماسۋعا مٷمكٸندٸكتەر ٶتە كٶپ. جاستار ٷشٸن بارلىق جاعداي جاسالعان. بولماسا قانداي دا بٸر ماقالانى وقىپ, ساراپتاپ, زەردەلەۋگە دە مٷمكٸندٸك ٶتە جوعارى. بٸراق قالاي دەگەنمەن دە بٸلٸمنٸڭ نەگٸزگٸ ٸرگەتاسى بەرٸك بولۋى كەرەك.
— ال حيرۋرگييادا جاس ماماندار قالاي تەجٸريبە جينايدى?
– بٸتٸرە سالىپ مىقتى مامان شىعادى دەپ تە ايتا المايمىن. ونىڭ بەرٸنە ۋاقىت, تەجٸريبە كەرەك. دەگەنمەن تەجٸريبە جيناپ, ٶز سالاسىن مەڭگەرۋ ٷشٸن بار بولمىسىمەن بەرٸلۋ كەرەك. بٸزدٸڭ ەلدە جاس مامانداردىڭ الاتىن ايلىعى 100 مىڭعا جەتەر-جەتپەس. ال مۇنداي ايلىق وتباسىن اسىرۋعا جەتپەسٸ انىق. وسىدان كەيٸن ول مامان قوسىمشا جۇمىسپەن اينالىسا باستايدى. حيرۋرگييا سالاسىنا اسا دەن قويا المايدى. ايلىعى از بولسا دا اتا-اناسى كٶمەكتەسٸپ, قولداپ تۇراتىن جاس ماماندار بار. مٸنە, سونداي جاعدايدا جاستا بولسا ودان مىقتى مامان شىعۋى مٷمكٸن. دەگەنمەن, مىقتى مامانداردىڭ مىقتىلىعىن كٶرسەتۋٸنە كەيدە ەلەۋمەتتٸك مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸ كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ جاتادى.
حيرۋرگييا — ول دا ٷلكەن ٶنەر. وعان ادام بار جان-تەنٸمەن كٸرٸسۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, حيرۋرگييا مەديتسينانىڭ ەڭ اۋىر ەرٸ ٶتە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاجەت سالاسى. ال مامانداردىڭ بار نازارىن تەك ناۋقاستارعا اۋدارىپ, سول سالانىڭ بيٸگٸنە شىعۋ ٷشٸن, ولاردىڭ كٶڭٸلٸ توق بولۋ كەرەك. ول مامانداردى وتباسىن قالاي اسىرايمىن دەگەن وي مازالاماۋ قاجەت. ەگەر ناۋقاسقا وتا دۇرىس جاسالماسا, وندا ول ادام ٶلەدٸ, نە بولماسا ٶمٸر بويى زارداپ شەگەدٸ. سوندىقتان اسا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ قاجەت ەتەتٸن بۇل سالاعا مەملەكەت تە جاۋاپكەرشٸلٸك تانىتۋى كەرەك. بيىلعى جىلى دەرٸگەرلەردٸڭ جالاقىسىن كٶتەرٸپ جاتقانى قۋانتارلىق جاعداي بولدى.
— ال ٶزٸڭٸز قىرىق جىلعا جۋىق قىزمەت ەتكەن حيرۋرگييا سالاسىندا قانشا وتا جاسادىڭىز?
— العاشىندا ەربٸر جاساعان وپەراتسييانى سانايتىنمىن, ەرٸ ەرقايسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن, سەبەبٸن انىقتايتىنمىن. الايدا وتانىڭ سانى التى مىڭنان اسقاسىن توقتاتتىم, قازٸر سانامايمىن. جاس كەلگەن سايىن ەربٸر جاساعان وتامىزدىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن انىقتاپ ساراپتاپ وتىراتىن بولدىق. نەگٸزٸ 20 جىل ٸستەپ, وتانىڭ بٸر تٷرٸن جاساي بەرگەن دۇرىس ەمەس. مامان ٶزٸن-ٶزٸ دامىتىپ, ٷنەمٸ ٸزدەنٸستە بولۋ كەرەك. نەگٸزٸ كٶپ سالالى بٶلٸمشەلەرٸ بار ورتالىقتاردا جۇمىس ٸستەگەن ماماننان مىقتى حيرۋرگ شىعادى. مەن وسى ماماندىقتى تياڭداعانىما ەشقاشان ٶكٸنگەن ەمەسپٸن. مەن ٶمٸردە نەنٸ ارماندادىم, سوعان قول جەتكٸزدٸم, سونى ٸستەدٸم. بيىل 60 جاسقا تولدىم. قازٸر مەن ٶمٸردەن راحات الامىن. سەبەبٸ, مەن ماماندار دايىنداي الامىن, دەرٸگەرلەردٸڭ ٶمٸرٸ مەن ەڭبەكتەرٸ جايلى جازا الامىن. ەڭ باستىسى كٶپ جىلعى تەجٸريبەمنٸڭ ارقاسىنادا ادامدارعا كٶمەكتەسە الامىن. مەن ٶزٸمدٸ تولىققاندى ادام سەزٸنەمٸن, ٶيتكەنٸ ويلاعانىما قول جەتكٸزدٸم. جاراتقانعا العىسىم شەكسٸز. ٶتە ريزامىن. سەبەبٸ, مەن بارمىن, مەن حيرۋرگپٸن, مەن ادامدارعا كٶمەكتەسە الامىن. تٸپتٸ اۋىر وتالار جاسالعان ۋاقىتتا, مەديتسينانىڭ كٶمەگٸ بولمايتىن قيىن سەتتەردە اللانىڭ ٶزٸ جەردەم بەرەدٸ. تٸپتٸ ٶز تەجٸريبەمدە مىنانداي جاعداي بولعان.. بٸر جٸگٸتكە جاسالعان وتاسىنىڭ تٸگٸسٸ جازىلماي, جىرتىلا بەردٸ. كەيٸننەن دەرٸگەرلەر ٷمٸتتٸڭ جوقتىعىن, بالانىڭ ٶلەتٸندٸگٸن ايتتى. سوعان قاراماستان ەلگٸ ناۋقاستى تاعى بٸر وتاعا دايىنداپ جٷرگەنٸمدە, بالا كٶزٸن اقىرىن اشىپ «مەن سٸزگە سەنەمٸن…» دەدٸ. وتا ۋاقىتىندا بالانىڭ سٶزٸ بٸر سەت قۇلاعىمنان كەتپەي قويدى. بالانىڭ سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرگٸم كەلمەستەن بارىمدى سالدىم. تٸرٸ قالۋىنا مٷمكٸندٸك از بولسا دا, سەگٸز تٸگٸسٸ بٸتەلٸپ, بالا امان قالدى. اللانىڭ قۇدٸرەتٸ شەكسٸز عوي!
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان ينديرا سەتٸم
