Foto: Erlan OMAR, «EQ»
Bala biz úshin amanat. Onyń qarny toq, kóilegin kók qylý azdyq etedi. Balany rýhani bai, tanym-túsinigi mol, aqyldy azamat qylyp ósirmek lázim. Al ol úshin ata-analar ne istei alady? «Balaǵa kitap oqytý úshin, aldymen óziń oqýyń kerek» degen támsil taǵy bar. Ata-ana ózi úshin ǵana emes, balasy úshin de qolyna kitap alyp oqysa, ol ósip kele jatqan urpaqtyń sanasyna sáýle bolyp quiylary sózsiz. Kóz aldyna tiri mysal bolýymyz kerek. Al bala kitap oqý úshin, balalar ádebieti zamanǵa sai qyzmet etkeni abzal. Osy oraida Ult.kz tilshisi balalar ádebietiniń búgini men bolashaǵyn zerdelep kórdi.
Jańa formatqa beiimdelý kerek
Jazýshy Sáýle Dosjannyń aitýynsha, qazaq alalar ádebieti halyq aýyz ádebietinen bastaý alatyny belgili. «Besik jyrynan» bastap, «Sanamaq», «Qýyrmash» siiaqty oi-sanany damytatyn taqpaqtar, ertegiler balanyń qiialyna qanat bitirip, armandai bilýge, maqsat qoiýǵa, jetistikke jetýge úiretken. Degenmen Táýelsiz Qazaqstanda jańa avtorlar paida bolǵany da belgili.
Foto: baq.kz
«XIX ǵasyrdaǵy Ybyrai Altynsarinniń aǵartýshylyq shyǵarmalary qandai, shirkin?! Keńes dáýirinde Saparǵali Begalin, Berdibek Soqpaqbaev, Muzafar Álimbaev syndy qalamgerler balalar ádebietine eleýli úles qosty. Táýelsizdik alǵan soń, bul salada jańa baǵyttaǵy avtorlar paida boldy, olardyń qataryna Tolymbek Ábdiraiym, Qastek Baianbai, Sultan Qaliuly, Dáýlet Dármen, Nurbek Nurjan, Dildár Mamyrbaeva, Adina Júsip, Eldos Toqtarbai, Rústem Saýytbai jáne taǵy basqa qalamgerlerdi jatqyzýǵa bolady. Aita bersek, balalar ádebietine qalam tartyp júrgen aqyn-jazýshylar qazir az emes. Olar qazaqy qundylyqtar men zamanaýi trendilerdi úilestire otyryp, janrlyq aýqymdy keńeitip jatqany ras. Alaida balalar ádebietiniń aýqymy qazaq kitap naryǵynda áli de bolsa keńeie tússe degen tilek bar. Oqyrman talǵamynyń ózgerýi qazirgi balalar ádebietine erekshe talap qoiyp otyr», – deidi Sáýle Dosjan.
Jazýshynyń sózinshe, «Mazmundama», «Steppe&World» syndy baspalar sapaly aýdarmalarmen ainalysyp, qazaq kitap naryǵyna ózgeshe úles qosyp kele jatqany qýantady. Bolashaqta balalar ádebieti interaktivti formattarǵa, komiks, animatsiia, geimifikatsiia elementterine beiimdelýi kerek.
«Sebebi qazirgi balalarǵa sol qyzyq. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń da balalar ádebieti men balalar kitaphanasyna airyqsha kóńil bólip jatqany qýantady. Memlekettik qoldaý men sapaly kontent óndirisi artsa, qazirgi balalar ádebieti jańasha serpin alatynyna senemin», – deidi Sáýle Dosjan.
Jarnama máselesinde kemshilik kóp
Sonymen qatar, balalar ádebietine úles qosyp júrgen jas jazýshylar da bar. Sonyń biri – Aiym Altaiqyzy. Jas jazýshynyń sózinshe, balalar ádebieti kórkem ádebiettiń ǵana emes, ulttyq pedagogikanyń dińgegi dep esepteidi. Sebebi balanyń oqýǵa alǵashqy talpynysyn oiatatyn, adami qundylyqtar qalyptastyrýǵa yqpalyn tigizetin dál osy balalarǵa arnalǵan shyǵarmalar.
Foto: Aiym Altaiqyzynyń jeke muraǵatynan
«Bizdiń halyqta bala oqýǵa tiis, tárbielik máni zor shyǵarmalar joq emes. Batyrlar jyry men ańyz dastandardyń ózi nege turady? Halyq aýyz ádebietine óte bai ekenimizdi eshkim joqqa shyǵarmaidy. Alaida ár zamannyń óz adamy, ol adamdardyń ózinshe talǵamy bar ekenin eskerý kerek. Qazir balalarǵa «batyr bol» deseń, «biz kimmen soǵysamyz?» dep suraidy. Iaǵni búgingi býyn – ózi tyńdap otyrǵan dúniege sózsiz, kózsiz, shúbásiz sene bermeidi. Sondyqtan qiial-ǵajaiyp hikaialarǵa enip ketýi qiyn. Onyń ústine, internettegi qysqa videolardyń, tartymdy kontenttiń, jarq-jurq etken beinematerialdyń kóp bolýy bala turmaq, úlken adamnyń uzaq aqparatty qabyldaý qabiletin báseńdetip otyr. Endi qaitpek kerek?!», – deidi Aiym Altaiqyzy.
Jazýshy búginde balalarǵa arnap qysqa ertegiler jazýdy qolǵa alǵan. Onyń áli de áleýmettik jelide taratylý, jarnama máselesinde kemshilik kóp. Degenmen balalardyń syni turǵyda oilanýyna, kez kelgen jaǵdaida alternativti sheshim kórýge baýlýdy maqsat etipti.
«Árine, «men jazdym – sender oqyńdar» dep qarap otyratyn zaman emes. Ár jazýshy óz týyndysyn oqylatyn alańǵa usynýy kerek. Naryqqa shyǵarý kerek. Tutynýshyny tartýy kerek. Qazir dúkende balalarǵa arnalǵan kitap barshylyq. Kóbi kommertsiialyq maqsatta shyǵarylǵan siiaqty. «Meniń atym – Qoja», «Tortai miner aq boz at», «Internat nany» siiaqty áser etpei jatyr. Jańa zamannyń balalaryna jańasha kózqarastaǵy, tyń dúnie kerek bolyp tur. Byltyr ózim sábili bolyp, balama qundaqta jatqannan oqi bereiin dep ǵalamtordan ertegi kóp izdedim. Sóitip, «Qonjyq» degen mobildi qosymshaǵa kez boldym. Ishinde jazba jáne aýdio formatta ertegiler jinaqtalǵan. Bul da bir jaqsy bastama», – deidi Aiym Altaiqyzy.
Iá, bala úshin jańa álemniń esigin ashyp, oi-qiialyn damytyp, obraz arqyly jaqsy minez-qulyq darytýda kitaptan kúshti ne bolýy múmkin! Biraq ol kitaptyń qaǵazy sapaly, sýreti kóz tartar ádemi bolǵany óz aldyna, aldymen balanyń qabyldaýyna jeńil, durys tárbie berip, estetikalyq jaǵynan damytatyn dúnie bolýy, ony oqyǵan bala ózi ashqan jańa álemge buryn-sońdy ózinen basqa eshkim aiaq baspaǵandai sezimde bolýy tiis.
Aqbota Musabekqyzy
