فوتو: ەرلان ومار, «EQ»
بالا بٸز ٷشٸن امانات. ونىڭ قارنى توق, كٶيلەگٸن كٶك قىلۋ ازدىق ەتەدٸ. بالانى رۋحاني باي, تانىم-تٷسٸنٸگٸ مول, اقىلدى ازامات قىلىپ ٶسٸرمەك لەزٸم. ال ول ٷشٸن اتا-انالار نە ٸستەي الادى? «بالاعا كٸتاپ وقىتۋ ٷشٸن, الدىمەن ٶزٸڭ وقۋىڭ كەرەك» دەگەن تەمسٸل تاعى بار. اتا-انا ٶزٸ ٷشٸن عانا ەمەس, بالاسى ٷشٸن دە قولىنا كٸتاپ الىپ وقىسا, ول ٶسٸپ كەلە جاتقان ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سەۋلە بولىپ قۇيىلارى سٶزسٸز. كٶز الدىنا تٸرٸ مىسال بولۋىمىز كەرەك. ال بالا كٸتاپ وقۋ ٷشٸن, بالالار ەدەبيەتٸ زامانعا ساي قىزمەت ەتكەنٸ ابزال. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعىن زەردەلەپ كٶردٸ.
جاڭا فورماتقا بەيٸمدەلۋ كەرەك
جازۋشى سەۋلە دوسجاننىڭ ايتۋىنشا, قازاق الالار ەدەبيەتٸ حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنەن باستاۋ الاتىنى بەلگٸلٸ. «بەسٸك جىرىنان» باستاپ, «ساناماق», «قۋىرماش» سيياقتى وي-سانانى دامىتاتىن تاقپاقتار, ەرتەگٸلەر بالانىڭ قييالىنا قانات بٸتٸرٸپ, ارمانداي بٸلۋگە, ماقسات قويۋعا, جەتٸستٸككە جەتۋگە ٷيرەتكەن. دەگەنمەن تەۋەلسٸز قازاقستاندا جاڭا اۆتورلار پايدا بولعانى دا بەلگٸلٸ.
فوتو: baq.kz
«XIX عاسىرداعى ىبىراي التىنساريننٸڭ اعارتۋشىلىق شىعارمالارى قانداي, شٸركٸن?! كەڭەس دەۋٸرٸندە ساپارعالي بەگالين, بەردٸبەك سوقپاقباەۆ, مۇزافار ەلٸمباەۆ سىندى قالامگەرلەر بالالار ەدەبيەتٸنە ەلەۋلٸ ٷلەس قوستى. تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ, بۇل سالادا جاڭا باعىتتاعى اۆتورلار پايدا بولدى, ولاردىڭ قاتارىنا تولىمبەك ەبدٸرايىم, قاستەك بايانباي, سۇلتان قاليۇلى, دەۋلەت دەرمەن, نۇربەك نۇرجان, دٸلدەر مامىرباەۆا, ادينا جٷسٸپ, ەلدوس توقتارباي, رٷستەم ساۋىتباي جەنە تاعى باسقا قالامگەرلەردٸ جاتقىزۋعا بولادى. ايتا بەرسەك, بالالار ەدەبيەتٸنە قالام تارتىپ جٷرگەن اقىن-جازۋشىلار قازٸر از ەمەس. ولار قازاقى قۇندىلىقتار مەن زاماناۋي ترەندٸلەردٸ ٷيلەستٸرە وتىرىپ, جانرلىق اۋقىمدى كەڭەيتٸپ جاتقانى راس. الايدا بالالار ەدەبيەتٸنٸڭ اۋقىمى قازاق كٸتاپ نارىعىندا ەلٸ دە بولسا كەڭەيە تٷسسە دەگەن تٸلەك بار. وقىرمان تالعامىنىڭ ٶزگەرۋٸ قازٸرگٸ بالالار ەدەبيەتٸنە ەرەكشە تالاپ قويىپ وتىر», – دەيدٸ سەۋلە دوسجان.
جازۋشىنىڭ سٶزٸنشە, «مازمۇنداما», «Steppe&World» سىندى باسپالار ساپالى اۋدارمالارمەن اينالىسىپ, قازاق كٸتاپ نارىعىنا ٶزگەشە ٷلەس قوسىپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بولاشاقتا بالالار ەدەبيەتٸ ينتەراكتيۆتٸ فورماتتارعا, كوميكس, انيماتسييا, گەيميفيكاتسييا ەلەمەنتتەرٸنە بەيٸمدەلۋٸ كەرەك.
«سەبەبٸ قازٸرگٸ بالالارعا سول قىزىق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ دا بالالار ەدەبيەتٸ مەن بالالار كٸتاپحاناسىنا ايرىقشا كٶڭٸل بٶلٸپ جاتقانى قۋانتادى. مەملەكەتتٸك قولداۋ مەن ساپالى كونتەنت ٶندٸرٸسٸ ارتسا, قازٸرگٸ بالالار ەدەبيەتٸ جاڭاشا سەرپٸن الاتىنىنا سەنەمٸن», – دەيدٸ سەۋلە دوسجان.
جارناما مەسەلەسٸندە كەمشٸلٸك كٶپ
سونىمەن قاتار, بالالار ەدەبيەتٸنە ٷلەس قوسىپ جٷرگەن جاس جازۋشىلار دا بار. سونىڭ بٸرٸ – ايىم التايقىزى. جاس جازۋشىنىڭ سٶزٸنشە, بالالار ەدەبيەتٸ كٶركەم ەدەبيەتتٸڭ عانا ەمەس, ۇلتتىق پەداگوگيكانىڭ دٸڭگەگٸ دەپ ەسەپتەيدٸ. سەبەبٸ بالانىڭ وقۋعا العاشقى تالپىنىسىن وياتاتىن, ادامي قۇندىلىقتار قالىپتاستىرۋعا ىقپالىن تيگٸزەتٸن دەل وسى بالالارعا ارنالعان شىعارمالار.
فوتو: ايىم التايقىزىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان
«بٸزدٸڭ حالىقتا بالا وقۋعا تيٸس, تەربيەلٸك مەنٸ زور شىعارمالار جوق ەمەس. باتىرلار جىرى مەن اڭىز داستانداردىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى? حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنە ٶتە باي ەكەنٸمٸزدٸ ەشكٸم جوققا شىعارمايدى. الايدا ەر زاماننىڭ ٶز ادامى, ول ادامداردىڭ ٶزٸنشە تالعامى بار ەكەنٸن ەسكەرۋ كەرەك. قازٸر بالالارعا «باتىر بول» دەسەڭ, «بٸز كٸممەن سوعىسامىز?» دەپ سۇرايدى. ياعني بٷگٸنگٸ بۋىن – ٶزٸ تىڭداپ وتىرعان دٷنيەگە سٶزسٸز, كٶزسٸز, شٷبەسٸز سەنە بەرمەيدٸ. سوندىقتان قييال-عاجايىپ حيكايالارعا ەنٸپ كەتۋٸ قيىن. ونىڭ ٷستٸنە, ينتەرنەتتەگٸ قىسقا ۆيدەولاردىڭ, تارتىمدى كونتەنتتٸڭ, جارق-جۇرق ەتكەن بەينەماتەريالدىڭ كٶپ بولۋى بالا تۇرماق, ٷلكەن ادامنىڭ ۇزاق اقپاراتتى قابىلداۋ قابٸلەتٸن بەسەڭدەتٸپ وتىر. ەندٸ قايتپەك كەرەك?!», – دەيدٸ ايىم التايقىزى.
جازۋشى بٷگٸندە بالالارعا ارناپ قىسقا ەرتەگٸلەر جازۋدى قولعا العان. ونىڭ ەلٸ دە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە تاراتىلۋ, جارناما مەسەلەسٸندە كەمشٸلٸك كٶپ. دەگەنمەن بالالاردىڭ سىني تۇرعىدا ويلانۋىنا, كەز كەلگەن جاعدايدا التەرناتيۆتٸ شەشٸم كٶرۋگە باۋلۋدى ماقسات ەتٸپتٸ.
«ەرينە, «مەن جازدىم – سەندەر وقىڭدار» دەپ قاراپ وتىراتىن زامان ەمەس. ەر جازۋشى ٶز تۋىندىسىن وقىلاتىن الاڭعا ۇسىنۋى كەرەك. نارىققا شىعارۋ كەرەك. تۇتىنۋشىنى تارتۋى كەرەك. قازٸر دٷكەندە بالالارعا ارنالعان كٸتاپ بارشىلىق. كٶبٸ كوممەرتسييالىق ماقساتتا شىعارىلعان سيياقتى. «مەنٸڭ اتىم – قوجا», «تورتاي مٸنەر اق بوز ات», «ينتەرنات نانى» سيياقتى ەسەر ەتپەي جاتىر. جاڭا زاماننىڭ بالالارىنا جاڭاشا كٶزقاراستاعى, تىڭ دٷنيە كەرەك بولىپ تۇر. بىلتىر ٶزٸم سەبيلٸ بولىپ, بالاما قۇنداقتا جاتقاننان وقي بەرەيٸن دەپ عالامتوردان ەرتەگٸ كٶپ ٸزدەدٸم. سٶيتٸپ, «قونجىق» دەگەن موبيلدٸ قوسىمشاعا كەز بولدىم. ٸشٸندە جازبا جەنە اۋديو فورماتتا ەرتەگٸلەر جيناقتالعان. بۇل دا بٸر جاقسى باستاما», – دەيدٸ ايىم التايقىزى.
يە, بالا ٷشٸن جاڭا ەلەمنٸڭ ەسٸگٸن اشىپ, وي-قييالىن دامىتىپ, وبراز ارقىلى جاقسى مٸنەز-قۇلىق دارىتۋدا كٸتاپتان كٷشتٸ نە بولۋى مٷمكٸن! بٸراق ول كٸتاپتىڭ قاعازى ساپالى, سۋرەتٸ كٶز تارتار ەدەمٸ بولعانى ٶز الدىنا, الدىمەن بالانىڭ قابىلداۋىنا جەڭٸل, دۇرىس تەربيە بەرٸپ, ەستەتيكالىق جاعىنان دامىتاتىن دٷنيە بولۋى, ونى وقىعان بالا ٶزٸ اشقان جاڭا ەلەمگە بۇرىن-سوڭدى ٶزٸنەن باسقا ەشكٸم اياق باسپاعانداي سەزٸمدە بولۋى تيٸس.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
