Bala adamnyń baýyr eti. Biraq, ol qoǵamnyń bolashaǵy. Otanymyzdyń bailyǵy. Anyǵyn aitsaq, búgingi armanymzdy erteńgi ýaqytqa jetkizetin tulǵa dep qaramai kele jatqanymyz da shyndyq...
Biz balaǵa kózqarasymyz nemqurailylaý bop barady. Nege? Ósip kele jatqan balaǵa ulttyq kóz qarasymyz óte tómen. Olardyń jan-dúniesine úńilmeimiz de. «Tamaǵy toq, kiimi bútin» sabaǵyna baryp júr, úiirmege barsa, aqshasyn tóleimiz. «Odan artyq oilaǵymyz da kelmeidi. Aýla mádenieti degen múldem joǵalyp barady. Kórshi, qarym-qatynas degendi bilmei baramyz.
Aýla mádenieti degen ne? Ol úidegi kilemińizdiń shańyn qaǵý ǵana emes. Ol úlken saiasat. Ol úlken tártip. Aýlada araq ishken, tóbelesken mas adamdar. Ol balaǵa qandai úlgi kórsetedi. Aýla mádenieti degenimiz bolashaq urpaqtyń bosaǵadaǵy tártibiniń negizi.
Oilap qarańyz... Bala sabaqtan keldi. Úi tapsyrmasyn muqiiat oryndady. Odan keiin kókjáshiktiń aldyna otyrady. Ár arnany bir aqtarady. Zorlyq-zombylyq, jasyratyny joq, uiat bolsa da aitaiyn, erotikalyq mazmunda filmder kezdesip qalatyny shyndyq qoi. Bala ár nársege áýes bolady. Ol tabiǵi zańdylyq.
Jaqynda men Qyrǵyz elinde bir apta boldym. Kóptegen aqyn-jazýshylarmen aralastym. Olardyń Qazaq eline qyzyǵýshylyǵyn, Astanamyzǵa degen qurmetin keńirek bir áńgimelermin.
Bir kúni meni qyrǵyz dosymnyń qaiyn jurty qonaqqa shaqyrdy. Dastarhan basyna otyra bergenimizde, qazaq ánshileri iaǵni «Meloman» toby án sala bastady. Klip keremet. Ánniń atyn bilmeimin, biraq ainalsy 5 miýntta qazaq halqynyń jastarynyń asa mádenietti ekenin kórsetedi. Úlkenderden bata alý degen, eń sońynda jastar Eskendir aǵamyz ben Dariko jeńgemizden bata alady. Rýhym ósip qaldy. Tárbielik mańyzy zor klip. Ult maqtanyshy.
Mol dastarhan basynda otyryp, qyrǵyz elinde belgili dárigerler otbasyndaǵy, búginde, zeinetkerler áńgimesin tyńdadyq.
– Sizderdiń prezidentterińiz Nursultan Ábishuly júrgizip otyrǵan saiasat keremet. Qazaqty álem tanidy búginde... Til-kózimiz tasqa, kórshimiz beibit ómir súrip jatsa, nege qýanbasqa?! Jaqynda Qazaq elinde turatyn zeinetker dosym Qordaiǵa qudalyqqa kelgesin, báibishemdi alyp, amandasýǵa bardym, – dedi Sultan baike – Sonaý Aqjaiyqtyń jaǵasynan kelgen Aidashev dosymmen Máskeýde bilim jetildirýde tanysqanmyn. Ashyq-jarqyn bilimdar azamatpen áńgime barysynda el jańalyqtarynyń ishinde depýtat Zaǵipa Balievanyń izgilikti jumystaryn aitty. Balalar asyrap alyp, qamqorlyǵyn kórsetýmen qatar, «Balalardy qorǵaý» qozǵalysyn bastapty. Otbasynyń zorlyq-zombylyǵy, pedofilderden qorǵaý... t.b. keleńsizdikterden balany saqtaý, bolashaǵyna qamqor bolý – dep úlken kisi aitqanda men oilanyp qaldym.
Rasynda... Balany qorǵaý depýtat Balieva hanymǵa ǵana kerek pe?
Astanaǵa kele sala oilanyp júrmin. Bizdiń kino ne bop jatyr? Aýlalyq sport damydy ma? «Balapan» telekanaly ne kórsetip júr? Efirdiń bári talapqa sai kelmeidi deýge moraldyq quqyǵym joq. Degenmen, balalar úshin ziialy qaýym nege sol kanalǵa jaqyndamaidy. Óz ómiriniń tarihynan úlgi bolarlyq 5 minýttyq áńgime aityp beretin aǵa-apalarymyz qaida? Bári bir kúnde ministr, aýyl, aýdan basshysy bola qalǵan joq qoi. Osyndai on shaqty jyl buryn bir Korei jazýshysynyń «Arman urlaýshy» degen shaǵyn áńgimesin aýdarǵanym bar edi. Eki bettik áńgimede úlken maǵyna bar edi. Qysqasha mazmuny bylai. Muǵalim taqtaǵa bolashaq fermeriniń sýretin salǵan oqýshysyna ursyp-ursyp súrtip tastaidy. Arada jyldar ótedi. Bir kúni joǵarǵy jaqtan «nusqaý» keledi. Aimaq boiynsha eń tańdaýly fermada balalarǵa ashyq sabaq ótsin degen. Shákirtterin alyp barsa, baiaǵy armandaǵan fermasynyń sýretin salǵan shákirti. Ustazy uialyp keshirim suraidy. Al, bizde táýelsiz el bolsaq ta sovet dáýirinen qalǵan bir dástúr bar. «Muǵalim vsegda prav» degen. Men mysal úshin ǵana aitaiyn. Ózim «buzyqtaý» bala bop óstim. Estitin sózderim «Ái, Keńesbaev sen adam bolmaisyń», «Esalań, qaiyrshy», «Ońbaǵan, ońbaisyń ǵoi...» Sonaý, 90-jyldary tuńǵysh kitabym shyqty. Onyń aldynda respýblikalyq «Jiger» festivaliniń laýreaty bolǵanmyn. Bir kúni kóshede kele jatsam, aldymnan matematika páninen sabaq bergen adam shyqty. Ábden tozǵan. Júdeý. «Ái, Keńesbaev sen kitap shyǵarypsyń oqydym. Seniń jazǵanyńa senińkiremei turmyn. Shynyńdy aitshy. Eshkimge aitpaimyn. Óziń jazdyń ba?» Qanym basyma tepti. Kórshim jazyp berdi dedim. Jerden jeti qoian tapqandai qýansyn. Seniń kitabymdy kórshiń jazyp bergenin eshkimge aitpaý úshin aýyzbastyryq surap aldy. Árine, bas jazýǵa... Mine-obraz... Tragediia...
Uzaqtaý bolsa da osy áńgimelerdi qozǵaǵanyma keshirim ótinemin.
Birde qala shetinde końyr tirlik keship jatqan adamdardyń balasy «sońǵy» qońyraý keshine barmaidy. Nege? Óitkeni, aiaǵyna kietin kiimi joq. Turmys qiyndyǵy... Bala sol kúni bazarǵa baryp, arba súirep aqsha tabýǵa kirisedi. Tústen keiin arba súiretip júrgen balany muǵalimi kórip qalady. Toqtatyp alyp, tildeidi. «Sońǵy qońyraýǵa» qatyspaǵan balany «eń buzyq» bala qylyp shyǵarady. Osyny esti sala, aqyn Maqsat Áýbákirov ekeýmiz jigitterdi uiymdastyryp, bir qabat kiim alyp berdik. Sol kezdegi jas armanshyl balanyń qýanyshtan jylai almai, «Aǵalarym-aý, bir kún buryn qaida boldyńyz?», – degen sózi áli kúnge deiin qulaǵymda...
Iá, ómirde osyndai mysaldy árqaisymyz aityp bere alamyz. Bárimizdiń de júregimizdi mazalaityn oilar kóp. Óte kóp...
Sózimniń sońynda aitarym.
Ultymyzǵa janymyz ashýymyz kerek. Jas urpaqty kózimizdiń qarashyǵyndai saqtaýymyz kerek. Bilimdi, deni saý, jany saý urpaq ultymyzdyń basty qaýipsizdigi. Bolashaǵy. Balalardyń bolashaǵyna bárimiz alańdaýymyz kerek.
Májilis depýtaty Zaǵipa Iahianqyzy Balieva qozǵap otyrǵan izgilikti bastama keńeie bársin dep tileiik.
Atsalysaiyq. Bala bolashaǵy ultymyzdyń qaýipsizdigi. Oilanaiyq. Tereńirek oilanaiyq.
Bala Balievaǵa ǵana kerek pe?..
Talǵat Keńesbaev
Ult portaly
.jpg)