Qazaq jetimin jylatpaǵan, jesirin qańǵytpaǵan ult. Sábi ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalsa da, aǵaiynnyń kóz qiyǵynnan tys qalǵan emes. Alaida, bul, basy bútin basqaǵa bala bolyp ketti degen sóz emes. Tegin tanyp, jónin bilip ósetin bolǵan.
Zaman ózgerdi, adamdar baýyrmaldyqty umytpasa da, basqanyń balasyn baýyryna basýdy azaitty. Týǵan jerine túrme salyp kórmegen qazaqtyń ár qalasyna birden-ekiden jetimder úii boi kóterdi. Bul elimizdegi adam sanynyń óskenimen qatar kóbeiip kele jatqan taǵy bir kemshiligimiz. Oǵan qosa qaiyrymsyz áke men kókek ananyń kóbeiýi de kózi jasty, jazyqsyz nárestelerdiń sanynyń artýyna sebep bolyp keledi.
Degenmen «bireýdi Qudai qańǵyrtady, bireý Qudaiǵa qaramai ózi qańǵyrady» degendei, bir shyr etken sharanaǵa zar bolǵandar da joq emes. Osyndaida tas emshegin jibiter, tar qursaǵyn keńiter bir perzentti ańsaǵandar jańaǵy «jetimder úiin» jaǵalaidy.
Jaqynynyń, týys-baýyrynyń balasyn menshiktep, ózine básirelep alatiyndar da joq emes. Biraq «tondy baladan» dámeliler zańdy turǵyda kóp jetimnen kóńili qalaǵanyn asyrap alýǵa múmkindigi bar.
Bizdiń elimizde sonaý naryqtyq kezeńnen bastap shet eldik azamattardyń bala asyrap alýy jii kezdesetin. Olar asyrap alǵan balalaryn árine óz elderine alyp keteri anyq. Al sábidiń ol jaqtaǵy ómiri qalai ótedi, qandai tárbie kóretini týraly bizge tam-tumdap qana aqparat jetkeni bolmasa, tolyqtai málmet joq.
Elimiz azamattary arasynda da birlep-ekilep bala asyrap alý derekteri tirkeledi. Degenmen qazaqy bolmysqa, ulttyq erekshelikke bailanysty kóp jaǵdaida jasyryn bolǵany abzal. Eger ony bilmese qazaq: «Ózińnen týmai – ul bolmas, satyp almai – qul bolmas» degen sózdi beker aitpasy anyq.
Sonymen, Qazaqstan aýmaǵynda bala asyrap alýdyń úsh túrli joly bar.
Áýelgisi patronattyq. Bul – balany otbasyǵa tárbieleý úshin ǵana berý. Ol bala bul otbasynyń balasy bolmaidy. Belgili bir jasqa jetkenshe bala osy otbasynan tárbie alady. Bar bolǵany sol. Ekinshi bir túri qamqorshy bolý. Ata-ananyń qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa ýaqytsha qamqorlyq jasaý. Al sońǵysy – balany basy bútin asyrap alý. Bul – arnaiy sottyń sheshimimen júzege asady. Jáne bala asyrap alýshy otbasynyń barlyq múmkindigi qaralyp, olardyń ata-ana bolýǵa qabiletteri jetetin, jetpeitindigi anyqtalady. Sonyń negizinde bala osy otbasynyń bir múshesi, ári osy áýlettiń tegin ielenýshi retinde tirkeledi.
Biz osy sońǵy, úshinshi tarmaǵy boiynsha bala asyrap alý jóninde sóz etip kórsek.
Eger siz otbasyńyzben, áýletińizben kelise otyryp bala asyrap alýdy josparlaǵan bolsańyz aldymen ózińizdiń turǵylyqty meken-jaiyńyz boiynsha jetim balalarǵa qamqorlyq jasaý jónindegi fýnktsiialardy júzege asyratyn organǵa bala asyrap alý nietińizdiń bar ekendigin bildirip jazbasha ótinish beresiz. Jáne ol ótinishpen birge tómendegidei 7 túrli qujatty qosa joldaisyz:
- Jeke basyńyzdy kýálandyratyn qujattyń kóshirmesi;
- Jaqyn týystaryńyzdyń Sizdiń bala asyrap alam degen sheshimińizge kelisken jazbasha kelisimi (Bul eshqandai zorlyqpen emes, týystaryńyzdyń óz erkimen jazylǵan bolýy kerek);
- Jalpy tabysyńyz týraly anyqtama (jumys ornynan eńbekaqysy týraly anyqtama, birge turatyn otbasy músheleriniń kásipkerlik qyzmetpen ainalysýdan túsetin jáne basqa da tabystar týraly anyqtama);
- Otbasy jaǵdaiyńyz týraly anyqtama (Otbasyly (neke kýáligi), ajyrasqan (ajyrasqandyǵy týraly anyqtama), balalardyń týý týraly kýáliginiń kóshirmeleri (balalar bolǵan jaǵdaida));
- Kodekstiń 91-babynyń 1-bóliminiń 6) tarmaqshasyna sáikes naýqastyǵynyń joqtyǵyn rastaityn densaýlyq týraly anyqtama, sondai-aq «Densaýlyq saqtaý uiymdarynyń bastapqy meditsinalyq qujattama nysandaryn bekitý týraly» Qazaqstan Respýblikasy Densaýlyq saqtaý ministriniń mindetin atqarýshy 2010 jylǵy 23 qarashadaǵy № 907 buiryǵymen bekitilgen nysan boiynsha narkologiialyq jáne psihiatriialyq dispanserlerde esepte turǵandyǵy týraly málimetterdiń joqtyǵy týraly anyqtama;
- Qylmys jasamaǵanyńyz týraly Qazaqstan Respýblikasy Bas prokýratýrasynyń Quqyqtyq statistika jáne arnaiy esepke alý jónindegi komitetiniń esebinde turǵanyńyz jóninde málimettiń bolýy nemese bolmaýy týraly anyqtama;
- Turǵyn úige menshik quqyǵyn nemese turǵyn úidi paidalaný quqyǵyn rastaityn qujattyń kóshirmesi.
Mine, osy qujattardy ózińizdiń bala asyrap alý týraly ótinishińizben birge arnaiy orynǵa tabys etýińiz kerek. Munan soń sizdiń ótinishińiz qaralyp, ótinish bergen kúnen bastap 15 kúnniń ishinde sizge jaýap beredi. Eskerte ketetin bir jait, bala asyrap alý tek qana sottyń sheshimimen júzege asyrylady. Sondyqtan, óz betińizshe, kez kelgen bireýmen kelisim arqyly bala asyrap alýǵa umtylýdyń qajeti joq. Jáne siz asyrap alǵan balanyń densaýlyǵy, ómir súrý úrdisi, bilimi, tárbiesi jóninde jylyna bir ret ózińiz bala asyrap alǵan mekemege aqparat berip otyrýǵa mindettisiz. Bul bala 18 jasqa tolǵanǵa deiin jalǵasady.
Ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalarǵa memleket tarapynan tólenetin arnaiy járdemaqylar bar. Bul járdemaqylar joǵaryda atap ótken úsh túrli bala asyrap alý boiynsha alǵashqy ekeýine 18 jasqa tolǵansha berilip otyrady. Iaǵni, patronattyq jáne ýaqytsha qamqorlyq boiynsha siz asyrap alǵan bala 18-ge tolǵansha belgili dárejede memleket tarapynan tólenip otyratyn qarajat bar.
Al eshkim asyrap almaǵan, jetim balalar úiinde tárbielengen balaǵa bul qarjy qashan JOO bitirgenshe tólenip otyrady. Jáne ýniversiteke oqýǵa tapsyrǵanda da ata-anasy birdei joq balalarǵa 320 qaýly boiynsha jeńildikter qarastyrylǵan.
Osy rette mynadai bir másele týyndaitynyn eske salǵymyz keledi. Ata-anasy joq balany tolyq asyrap alýdan basqa biz atap ótken eki jolmen ýaqytsha ǵana qamqorlyqqa alyp, memleket aýdaratyn qarjysyn paidalanyp, artynan balanyń taǵdyryna esh alańdamastan tastap ketetinder kezdesedi. Bul zań aldynda jaýap beretin áreket ekenin eskermesten, osyndai qatygezdikke baratyn adamdar da bar ekenin aitqymyz keledi.
Soynmen qatar, kóp jaǵdaida «jetimder úiinde» tárbielenetin balalardyń memleket qaraýynan keiingi, iaǵni 18 jasqa tolǵannan keiingi ómiri belgisiz. Ony nazarǵa alyp, olardyń bolashaq ómirge beiimdelýi qalai, nemen ainalysyp júr degen sekildi máseleler kóp adamdardy alańdatpaidy.