قازاق جەتٸمٸن جىلاتپاعان, جەسٸرٸن قاڭعىتپاعان ۇلت. سەبي اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالسا دا, اعايىننىڭ كٶز قيىعىننان تىس قالعان ەمەس. الايدا, بۇل, باسى بٷتٸن باسقاعا بالا بولىپ كەتتٸ دەگەن سٶز ەمەس. تەگٸن تانىپ, جٶنٸن بٸلٸپ ٶسەتٸن بولعان.
زامان ٶزگەردٸ, ادامدار باۋىرمالدىقتى ۇمىتپاسا دا, باسقانىڭ بالاسىن باۋىرىنا باسۋدى ازايتتى. تۋعان جەرٸنە تٷرمە سالىپ كٶرمەگەن قازاقتىڭ ەر قالاسىنا بٸردەن-ەكٸدەن جەتٸمدەر ٷيٸ بوي كٶتەردٸ. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ ادام سانىنىڭ ٶسكەنٸمەن قاتار كٶبەيٸپ كەلە جاتقان تاعى بٸر كەمشٸلٸگٸمٸز. وعان قوسا قايىرىمسىز ەكە مەن كٶكەك انانىڭ كٶبەيۋٸ دە كٶزٸ جاستى, جازىقسىز نەرەستەلەردٸڭ سانىنىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولىپ كەلەدٸ.
دەگەنمەن «بٸرەۋدٸ قۇداي قاڭعىرتادى, بٸرەۋ قۇدايعا قاراماي ٶزٸ قاڭعىرادى» دەگەندەي, بٸر شىر ەتكەن شاراناعا زار بولعاندار دا جوق ەمەس. وسىندايدا تاس ەمشەگٸن جٸبٸتەر, تار قۇرساعىن كەڭٸتەر بٸر پەرزەنتتٸ اڭساعاندار جاڭاعى «جەتٸمدەر ٷيٸن» جاعالايدى.
جاقىنىنىڭ, تۋىس-باۋىرىنىڭ بالاسىن مەنشٸكتەپ, ٶزٸنە بەسٸرەلەپ الاتيىندار دا جوق ەمەس. بٸراق «توندى بالادان» دەمەلٸلەر زاڭدى تۇرعىدا كٶپ جەتٸمنەن كٶڭٸلٸ قالاعانىن اسىراپ الۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار.
بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە سوناۋ نارىقتىق كەزەڭنەن باستاپ شەت ەلدٸك ازاماتتاردىڭ بالا اسىراپ الۋى جيٸ كەزدەسەتٸن. ولار اسىراپ العان بالالارىن ەرينە ٶز ەلدەرٸنە الىپ كەتەرٸ انىق. ال سەبيدٸڭ ول جاقتاعى ٶمٸرٸ قالاي ٶتەدٸ, قانداي تەربيە كٶرەتٸنٸ تۋرالى بٸزگە تام-تۇمداپ قانا اقپارات جەتكەنٸ بولماسا, تولىقتاي مەلمەت جوق.
ەلٸمٸز ازاماتتارى اراسىندا دا بٸرلەپ-ەكٸلەپ بالا اسىراپ الۋ دەرەكتەرٸ تٸركەلەدٸ. دەگەنمەن قازاقى بولمىسقا, ۇلتتىق ەرەكشەلٸككە بايلانىستى كٶپ جاعدايدا جاسىرىن بولعانى ابزال. ەگەر ونى بٸلمەسە قازاق: «ٶزٸڭنەن تۋماي – ۇل بولماس, ساتىپ الماي – قۇل بولماس» دەگەن سٶزدٸ بەكەر ايتپاسى انىق.
سونىمەن, قازاقستان اۋماعىندا بالا اسىراپ الۋدىڭ ٷش تٷرلٸ جولى بار.
ەۋەلگٸسٸ پاتروناتتىق. بۇل – بالانى وتباسىعا تەربيەلەۋ ٷشٸن عانا بەرۋ. ول بالا بۇل وتباسىنىڭ بالاسى بولمايدى. بەلگٸلٸ بٸر جاسقا جەتكەنشە بالا وسى وتباسىنان تەربيە الادى. بار بولعانى سول. ەكٸنشٸ بٸر تٷرٸ قامقورشى بولۋ. اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا ۋاقىتشا قامقورلىق جاساۋ. ال سوڭعىسى – بالانى باسى بٷتٸن اسىراپ الۋ. بۇل – ارنايى سوتتىڭ شەشٸمٸمەن جٷزەگە اسادى. جەنە بالا اسىراپ الۋشى وتباسىنىڭ بارلىق مٷمكٸندٸگٸ قارالىپ, ولاردىڭ اتا-انا بولۋعا قابٸلەتتەرٸ جەتەتٸن, جەتپەيتٸندٸگٸ انىقتالادى. سونىڭ نەگٸزٸندە بالا وسى وتباسىنىڭ بٸر مٷشەسٸ, ەرٸ وسى ەۋلەتتٸڭ تەگٸن يەلەنۋشٸ رەتٸندە تٸركەلەدٸ.
بٸز وسى سوڭعى, ٷشٸنشٸ تارماعى بويىنشا بالا اسىراپ الۋ جٶنٸندە سٶز ەتٸپ كٶرسەك.
ەگەر سٸز وتباسىڭىزبەن, ەۋلەتٸڭٸزبەن كەلٸسە وتىرىپ بالا اسىراپ الۋدى جوسپارلاعان بولساڭىز الدىمەن ٶزٸڭٸزدٸڭ تۇرعىلىقتى مەكەن-جايىڭىز بويىنشا جەتٸم بالالارعا قامقورلىق جاساۋ جٶنٸندەگٸ فۋنكتسييالاردى جٷزەگە اسىراتىن ورگانعا بالا اسىراپ الۋ نيەتٸڭٸزدٸڭ بار ەكەندٸگٸن بٸلدٸرٸپ جازباشا ٶتٸنٸش بەرەسٸز. جەنە ول ٶتٸنٸشپەن بٸرگە تٶمەندەگٸدەي 7 تٷرلٸ قۇجاتتى قوسا جولدايسىز:
- جەكە باسىڭىزدى كۋەلاندىراتىن قۇجاتتىڭ كٶشٸرمەسٸ;
- جاقىن تۋىستارىڭىزدىڭ سٸزدٸڭ بالا اسىراپ الام دەگەن شەشٸمٸڭٸزگە كەلٸسكەن جازباشا كەلٸسٸمٸ (بۇل ەشقانداي زورلىقپەن ەمەس, تۋىستارىڭىزدىڭ ٶز ەركٸمەن جازىلعان بولۋى كەرەك);
- جالپى تابىسىڭىز تۋرالى انىقتاما (جۇمىس ورنىنان ەڭبەكاقىسى تۋرالى انىقتاما, بٸرگە تۇراتىن وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ كەسٸپكەرلٸك قىزمەتپەن اينالىسۋدان تٷسەتٸن جەنە باسقا دا تابىستار تۋرالى انىقتاما);
- وتباسى جاعدايىڭىز تۋرالى انىقتاما (وتباسىلى (نەكە كۋەلٸگٸ), اجىراسقان (اجىراسقاندىعى تۋرالى انىقتاما), بالالاردىڭ تۋۋ تۋرالى كۋەلٸگٸنٸڭ كٶشٸرمەلەرٸ (بالالار بولعان جاعدايدا));
- كودەكستٸڭ 91-بابىنىڭ 1-بٶلٸمٸنٸڭ 6) تارماقشاسىنا سەيكەس ناۋقاستىعىنىڭ جوقتىعىن راستايتىن دەنساۋلىق تۋرالى انىقتاما, سونداي-اق «دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىنىڭ باستاپقى مەديتسينالىق قۇجاتتاما نىساندارىن بەكٸتۋ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترٸنٸڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى 2010 جىلعى 23 قاراشاداعى № 907 بۇيرىعىمەن بەكٸتٸلگەن نىسان بويىنشا ناركولوگييالىق جەنە پسيحياترييالىق ديسپانسەرلەردە ەسەپتە تۇرعاندىعى تۋرالى مەلٸمەتتەردٸڭ جوقتىعى تۋرالى انىقتاما;
- قىلمىس جاساماعانىڭىز تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جەنە ارنايى ەسەپكە الۋ جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸنٸڭ ەسەبٸندە تۇرعانىڭىز جٶنٸندە مەلٸمەتتٸڭ بولۋى نەمەسە بولماۋى تۋرالى انىقتاما;
- تۇرعىن ٷيگە مەنشٸك قۇقىعىن نەمەسە تۇرعىن ٷيدٸ پايدالانۋ قۇقىعىن راستايتىن قۇجاتتىڭ كٶشٸرمەسٸ.
مٸنە, وسى قۇجاتتاردى ٶزٸڭٸزدٸڭ بالا اسىراپ الۋ تۋرالى ٶتٸنٸشٸڭٸزبەن بٸرگە ارنايى ورىنعا تابىس ەتۋٸڭٸز كەرەك. مۇنان سوڭ سٸزدٸڭ ٶتٸنٸشٸڭٸز قارالىپ, ٶتٸنٸش بەرگەن كٷنەن باستاپ 15 كٷننٸڭ ٸشٸندە سٸزگە جاۋاپ بەرەدٸ. ەسكەرتە كەتەتٸن بٸر جايت, بالا اسىراپ الۋ تەك قانا سوتتىڭ شەشٸمٸمەن جٷزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان, ٶز بەتٸڭٸزشە, كەز كەلگەن بٸرەۋمەن كەلٸسٸم ارقىلى بالا اسىراپ الۋعا ۇمتىلۋدىڭ قاجەتٸ جوق. جەنە سٸز اسىراپ العان بالانىڭ دەنساۋلىعى, ٶمٸر سٷرۋ ٷردٸسٸ, بٸلٸمٸ, تەربيەسٸ جٶنٸندە جىلىنا بٸر رەت ٶزٸڭٸز بالا اسىراپ العان مەكەمەگە اقپارات بەرٸپ وتىرۋعا مٸندەتتٸسٸز. بۇل بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيٸن جالعاسادى.
اتا-انا قامقورلىعىنسىز قالعان بالالارعا مەملەكەت تاراپىنان تٶلەنەتٸن ارنايى جەردەماقىلار بار. بۇل جەردەماقىلار جوعارىدا اتاپ ٶتكەن ٷش تٷرلٸ بالا اسىراپ الۋ بويىنشا العاشقى ەكەۋٸنە 18 جاسقا تولعانشا بەرٸلٸپ وتىرادى. ياعني, پاتروناتتىق جەنە ۋاقىتشا قامقورلىق بويىنشا سٸز اسىراپ العان بالا 18-گە تولعانشا بەلگٸلٸ دەرەجەدە مەملەكەت تاراپىنان تٶلەنٸپ وتىراتىن قاراجات بار.
ال ەشكٸم اسىراپ الماعان, جەتٸم بالالار ٷيٸندە تەربيەلەنگەن بالاعا بۇل قارجى قاشان جوو بٸتٸرگەنشە تٶلەنٸپ وتىرادى. جەنە ۋنيۆەرسيتەكە وقۋعا تاپسىرعاندا دا اتا-اناسى بٸردەي جوق بالالارعا 320 قاۋلى بويىنشا جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرىلعان.
وسى رەتتە مىناداي بٸر مەسەلە تۋىندايتىنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدٸ. اتا-اناسى جوق بالانى تولىق اسىراپ الۋدان باسقا بٸز اتاپ ٶتكەن ەكٸ جولمەن ۋاقىتشا عانا قامقورلىققا الىپ, مەملەكەت اۋداراتىن قارجىسىن پايدالانىپ, ارتىنان بالانىڭ تاعدىرىنا ەش الاڭداماستان تاستاپ كەتەتٸندەر كەزدەسەدٸ. بۇل زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرەتٸن ەرەكەت ەكەنٸن ەسكەرمەستەن, وسىنداي قاتىگەزدٸككە باراتىن ادامدار دا بار ەكەنٸن ايتقىمىز كەلەدٸ.
سوىنمەن قاتار, كٶپ جاعدايدا «جەتٸمدەر ٷيٸندە» تەربيەلەنەتٸن بالالاردىڭ مەملەكەت قاراۋىنان كەيٸنگٸ, ياعني 18 جاسقا تولعاننان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ بەلگٸسٸز. ونى نازارعا الىپ, ولاردىڭ بولاشاق ٶمٸرگە بەيٸمدەلۋٸ قالاي, نەمەن اينالىسىپ جٷر دەگەن سەكٸلدٸ مەسەلەلەر كٶپ ادامداردى الاڭداتپايدى.
