Elimiz egemendikke qol jetkizgeli beri álemdegi saiasi, ekonomikalyq, qoǵamdyq orynǵa ie boldy. Dúnie júzine mádenietimiz ben ulttyq qundylyqtarymyzdy tanytý úshin de BAQ-tyń teńdessiz úlesi bar. Qazaqstannyń álemdik órkeniet aldyndaǵy ekonomikalyq, mádeni jáne áleýmettik jaǵynan damýy úshin olardy tanytatyn BAQ mańyzy airyqsha. Qazirgi dáýir qarýly maidannyń emes, aqparat maidany ekenin eskersek, jahandyq soǵys qazir kúshtiler qarý sanalatyn baspasózder arasynda júrip jatyr. Sondyqtan, BAQ-tyń júieli ári sapaly jumys isteýi eń ózekti másele.
BAQ qoǵamdyq mańyzy bar róldi ǵana emes, elimizdiń imidjin qalyptastyrý quraly retinde de atqarady. BAQ-tyń negizgi qyzmetine aqparattandyrý, jarnama, oiyn-saýyq, habardar etý kiredi. BAQ-tyń halyq aldynda quratyn imidji qoǵamǵa úlken áser etedi jáne adamdardy belgili bir is-áreketterge baǵdarlamalaýda. Sondai-aq, BAQ-tyń belgili bir saiasi oqiǵaǵa degen kózqarasy da mańyzdy tarmaq bolyp tabylady.
BAQ-tyń yqpaly men qoǵamdaǵy jaǵdai saiasi salanyń negizgi quraly men bir bóligine ainalýǵa múmkindik beredi. Osyǵan bailanysty buqaralyq aqparat quraldary qyzmetiniń órisi keńeiýde jáne jańa deńgeige ótýde.
BAQ pen saiasattyń shoǵyrlanýy kóbinese tiimdi ózara is-qimylǵa jáne halyqqa áser etýge yqpal etedi. Mundai tásil ádette ártúrli piar-tehnologiialardyń kómegimen júzege asyrylady. Endi árbir memlekettik organnyń óz shtatynda baspasóz qyzmeti, qyzmetkerleri, baspasóz hatshylary bar.
Barlyq aqparattyq óris geografiialyq ornalasý sheńberinde damitynyn nazarǵa ala otyryp, BAQ-taǵy túrli oqiǵalardy jariialai otyryp, belgili bir oqiǵa bolǵan aýmaq týraly da qandai da bir beine qalyptasady degen qorytyndy jasaý kerek. Tiisinshe, aqparatpen birge qandai da bir memlekettiń geosaiasi imidji anyqtalady
Búgingi kúni memlekettiń saýatty aqparattyq saiasatyn qurýda buqaralyq aqparat quraldarynyń dástúrli túrlerin yǵystyryp, áleýmettik jeliler úlken ról atqarady. Tiisinshe, halyqpen saýatty qurylǵan qarym-qatynas strategiiasyna memlekettiń imidji tikelei bailanysty.
1999 jyly Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasyna sáikes memlekettik kepildikter men olardyń bostandyqtaryn belgileitin, buqaralyq aqparat quraldary salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastardy retteitin "Buqaralyq aqparat quraldary týraly" Qazaqstan Respýblikasynyń Zańy qabyldandy.
Halyqaralyq tájiribeni negizge ala otyryp, QR Konstitýtsiiasynda aqparatty taratýdy retteitin shekteýler da jazylǵan. Olarǵa zorlyq-zombylyq tásilimen jaǵdaidy ózgertýge, respýblikanyń tutastyǵyn buzýǵa, memleket qaýipsizdigine nuqsan keltirýge, soǵysty, áleýmettik, násildik, ulttyq, dini, tektik-toptyq jáne rýlyq astamshylyqty, sondai-aq qatygezdik pen zorlyq-zombylyqqa bas urýdy nasihattaýǵa ne májbúrleýge tyiym salynǵan. Atalǵan quqyqtar men shekteýler "buqaralyq aqparat quraldary týraly" QR Zańynyń 2-babynda da jańǵyrtyldy. 1999 jyly "Buqaralyq aqparat quraldary týraly" Qazaqstan Respýblikasynyń Zańyna monopoliialyq ielenýge shekteýlerdi alyp tastaityn túzetýler engizildi. Eki jyldan keiin buqaralyq aqparat quraldaryn tirkeýge ruqsat berý júiesi engizildi jáne esepke qoiý talaptary jazylǵan. Jalpy alǵanda, BAQ qyzmetin retteitin zań 33 ret ózgeristerge ushyrady. Sońǵy tolyqtyrýlarǵa Zań 2019 jyldyń 2 sáýirinde ushyrap, sheteldik tulǵalardyń, azamattyǵy joq adamdardyń BAQ-tyń menshik iesi retindegi úlesi 20% - dan aspaýy tiis dep málimdedi. Bul tolyqtyrýlar kommertsiialyq internet-resýrstarǵa qoldanylmaidy.
Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdiginiń jiyrma toǵyz jyl ishinde medianaryqta aqparattyq saiasatty damýtýdy birneshe kezeńge bólýge bolady.
Birinshi kezeń – postkeńestik. Buqaralyq aqparat quraldaryna memlekettik monopoliiamen erekshelenedi- táýelsiz BAQ bolǵan joq.
Ekinshi kezeń-90-shy jyldarǵa keldi, qalyptasý jáne ósý kezeńine ainaldy. Memlekettiń infopoliianyń ústemdiginen belgili bir ketýi jáne memlekettik emes BAQ-tyń belsendi damýy oryn aldy.
Úshinshi kezeń-2006 jyly aiaqtaldy. Liberaldy kezeń boldy, oǵan mass-mediadaǵy sapaly ózgerister, burynǵy memlekettik buqaralyq aqparat quraldaryn jekeshelendirý tán. Memlekettik qarjylandyrýdan memlekettik tapsyrysqa kóshti.
Tórtinshi kezeń - 2007 jyldan bastap Qazaqstannyń aqparattyq naryǵy turaqty ósý satysyna kirdi dep aitýǵa bolady.
Besinshi kezeń - 2011 jyldan bastap BAQ belsendiligi, messendjerler men áleýmettik jeliler arqyly aqparat taratý.
Altynshy kezeń-2015 jyldan bastap BAQ qyzmetin reglamentteýge qatysty qoldanystaǵy BAQ týraly zańnama tolyqtyrylady.
Buqaralyq aqparat quraldarynyń ekonomikalyq damýy týraly aita kele, qazaqstandyq medianaryqtyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa kúshti yqpal etken memlekettiń rólin atap ótken jón.
Qazaqstandaǵy medianaryq tabysty damyp keledi jáne jalpy álemdik trendterge sáikes. Búgingi kúni aqparattyq alańdardy mediaholdingterdi iri kompaniialar qamtamasyz etedi. BAQ-tyń 80% - y memlekettik emes bolyp tabylady. Bul áleýmettik-ekonomikalyq jetistikter kórsetkishteriniń biri bolyp tabylady.
Sonymen qatar, naryqtyq reformalar jańa jáne qyzyqty kontenti bar buqaralyq aqparat quraldary sanynyń artýyna áser etti. Búginde bizdiń elimiz BAQ-ty damytý boiynsha Ortalyq Aziia aimaǵy men Kavkaz elderi arasynda jetekshi orynǵa ie. Bul bir ústel basynda memlekettik jáne saiasi qairatkerlerdi, saiasattaný, jýrnalistika, ekonomika jáne PR salasyndaǵy jetekshi sarapshylardy jinaityn jyl saiynǵy Eýraziialyq mediaforýmnyń(EMF) ótkizilýin rastaidy.
Elimizde respýblika aýmaǵynda turatyn etnostardyń 11 tilde jariialanatyn merzimdi basylymdary men jýrnaldary bar. Memlekettik jáne orys tilderinen basqa BAQ ýkrain, poliak, nemis, korei, uiǵyr, túrik, dúngen jáne basqa tilderde shyǵady. Mundai BAQ ókilderi úkimetten qarjylyq qoldaý alady. Bul óz kezeginde elimizdiń imidjin nyǵaitýdyń mańyzdy aspektisi bolyp tabylady, óitkeni Qazaqstan kópultty el bola otyryp, barlyq etnostar beibitshilik pen kelisimde ómir súretin sanaýly eldiń biri bolyp tabylady.
Sonymen qatar, Qazaqstanda sóz bostandyǵy men Táýelsizdik qaǵidalary negizinde BAQ qyzmetiniń ońtaily modeli maqsatynda BAQ-ty damytý máseleleri boiynsha qoǵamdyq birlestiktermen, túrli institýttarmen, halyqaralyq uiymdarmen jáne qaýymdastyqtarmen qarym-qatynas ornatý jáne ózara is-qimyl jasaý boiynsha belsendi jumys júrgizilýde.
Sonymen qatar, jýrnalistik qyzmettiń basty sharty buqaralyq aqparat quraldarynyń qyzmeti úshin qolaily jáne qolaily jaǵdailar jasaý bolyp tabylady.
Qazaqstandyq qoǵamdy jańǵyrtý máselelerindegi eń mańyzdy bóligi memlekettiń oń beinesi bolyp tabylady. Bul taqyryp birqatar jaǵdailarǵa bailanysty. Memleket beinesi-kúrdeli jáne kóp qyrly fenomen. Onyń damýy ártúrli faktorlardyń áserinen bolady. Memleket beinesi qoǵamnyń zańnamalyq, memlekettik jáne basqa da bilik organdarymen saiasi, áleýmettik, mádeni ózara qarym-qatynastaryn beineleidi. Jańǵyrtý úderisteri turǵysynan memlekettiń imidji durys berilgen baǵdarlarǵa bailanysty. Eger eldiń imidjin halyqaralyq arenada qarastyrsaq, onda damýdyń saiasi baǵytyn erekshe atap ótken jón. Elbasynyń jyl saiynǵy joldaýlarynda damýdyń qysqa merzimdi kezeńderin iske asyrý jónindegi qujattar kóp kórsetilgen. Nursultan Nazarbaevtyń joldaýlary basym baǵyttar boiynsha josparlar men mindetterdi quryp qana qoimai, ideialardyń júzege asýyna negiz boldy.
Elbasy BAQ-qa kelgen missiianyń respýblikadaǵy áleýmettik-ekonomikalyq, qoǵamdyq-saiasi jáne mádeni qundylyqtardy obektivti, naqty jáne jedel baiandaý boiynsha sharalardy júzege asyrýdy atap ótti. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinde BAQ-qa árdaiym Elbasy tarapynan erekshe nazar aýdarylyp, júzden júirik shyqty. BAQ jýrnalisteri qazaqstandyq qoǵamnyń damýyna jáne memlekettik tildiń nyǵaiýyna úlken úles qosýda.
Búgingi kúni bul sala aqparat berýdiń jedeldigi men keri bailanystyń arqasynda BAQ-tyń ajyramas bóligine ainaldy. Sonymen qatar, áleýmettik jelilerde ministrler, vitse-ministrler jáne departament basshylary deńgeiinde biliktiń basqa da ókilderi belsendilik baiqalýda.
Júrgizilgen taldaý qazaqstandyq qoǵam úshin áleýmettik jeliler bilik pen halyq arasyndaǵy kommýnikatsiianyń tiimdi ótkizgishine ainalatynyn kórsetti. Endi bilik organdaryna jedel aqparat berý, keri bailanys alý jáne halyqpen syndarly dialog qurý úshin áleýmettik jelilerde jariialanýy jetkilikti. Áleýmettik jelilerdegi belsendiliktiń durys qurylǵan strategiiasy óz kezeginde qoǵamnyń bilikke degen senimin nyǵaitýǵa baǵyttalǵan.
Sonymen qatar, «Nur Otan» partiiasy tarapynan da jýrnalistik qaýymdastyqqa úlken qoldaý kórsetilýde. Biylǵy jyly jýrnalister arasyndaǵy «Nur Suńqar» respýblikalyq konkýrsy jýrnalisterdiń shyǵarmashylyq áleýetin ashý jáne yntalandyrý, sondai-aq jýrnalistik qoǵamdastyqty eldegi saiasi, ekonomikalyq, rýhani jańǵyrýdy, QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy, «Nur Otan» partiiasynyń Tóraǵasy N.Á. Nazarbaevtyń «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýyndaǵy, Bes áleýmettik bastamasy men baǵdarlamalyq qujattaryndaǵy ózekti mindetterdi jariia etýge tartý maqsatynda ótkizildi. Atalǵan baiqaý biyl 11-shi ret uiymdastyrylyp otyr. Jyl saiyn aiasy keńeiip, bedeli artyp otyrǵan jobaǵa osy jyly 130-dan asa qatysýshy 355 material jibergen. Alaida marapat pen 1 million teńge tek 9 adamǵa buiyrdy. Mundai is sharalar jas mamandardy yntalandyrýǵa, oilaryn ushqyrlandyrýǵa kóptegen septigin tigizedi. «Báseke bar jerde sapa bar» demekshi, «Nur Suńqar» jobasynyń jyl saiyn kórsetkishi artýda.
Jaqynda ǵana Májilis depýtattary jala jabý týraly bapty (QR QK 130-baby) qylmystyq kodekske aýystyrýdy maquldady. Túzetý"atqarýshylyq is júrgizý máseleleri boiynsha QR keibir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly" zań jobasynda qamtylǵan. Bul tapsyrmany Memleket basshysy ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda berdi. Depýtattardyń bastamasy boiynsha jala jabý ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske aýysady. Bul halyqaralyq tájiribege sáikes keledi".
Bul bapty dekriminalizatsiialaý eldegi erkin oi bildirý men sóz bostandyǵyn jaqsartýǵa kómektesedi. Qazirgi tańda kóptegen BAQ reiting sapasyn kóterý barysynda filtrlenbegen aqparatty jariialap, halyq kózqarasyn burmalaýda. Bul memleket ishindegi arańdatýshylyqqa aparar birer jol. Sondyqtan, mundai bastama durys sheshim dep bilemin.
Kaharman Aisana, politolog
.jpeg)