باق-تىڭ رٶلٸ مەن مەرتەبەسٸ ارتىپ كەلەدٸ

ەلٸمٸز ەگەمەندٸككە قول جەتكٸزگەلٸ بەرٸ ەلەمدەگٸ ساياسي, ەكونوميكالىق, قوعامدىق ورىنعا يە بولدى. دٷنيە جٷزٸنە مەدەنيەتٸمٸز بەن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تانىتۋ ٷشٸن دە باق-تىڭ تەڭدەسسٸز ٷلەسٸ بار. قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ٶركەنيەت الدىنداعى ەكونوميكالىق, مەدەني جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعىنان دامۋى ٷشٸن ولاردى تانىتاتىن باق ماڭىزى ايرىقشا. قازٸرگٸ دەۋٸر قارۋلى مايداننىڭ ەمەس, اقپارات مايدانى ەكەنٸن ەسكەرسەك, جاھاندىق سوعىس قازٸر كٷشتٸلەر قارۋ سانالاتىن باسپاسٶزدەر اراسىندا جٷرٸپ جاتىر. سوندىقتان, باق-تىڭ جٷيەلٸ ەرٸ ساپالى جۇمىس ٸستەۋٸ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلە.

باق قوعامدىق ماڭىزى بار رٶلدٸ عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ يميدجٸن قالىپتاستىرۋ قۇرالى رەتٸندە دە اتقارادى. باق-تىڭ نەگٸزگٸ قىزمەتٸنە اقپاراتتاندىرۋ, جارناما, ويىن-ساۋىق, حاباردار ەتۋ كٸرەدٸ. باق-تىڭ حالىق الدىندا قۇراتىن يميدجٸ قوعامعا ٷلكەن ەسەر ەتەدٸ جەنە ادامداردى بەلگٸلٸ بٸر ٸس-ەرەكەتتەرگە باعدارلامالاۋدا. سونداي-اق, باق-تىڭ بەلگٸلٸ بٸر ساياسي وقيعاعا دەگەن كٶزقاراسى دا ماڭىزدى تارماق بولىپ تابىلادى.

باق-تىڭ ىقپالى مەن قوعامداعى جاعداي ساياسي سالانىڭ نەگٸزگٸ قۇرالى مەن بٸر بٶلٸگٸنە اينالۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىعان بايلانىستى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قىزمەتٸنٸڭ ٶرٸسٸ كەڭەيۋدە جەنە جاڭا دەڭگەيگە ٶتۋدە.

باق پەن ساياساتتىڭ شوعىرلانۋى كٶبٸنەسە تيٸمدٸ ٶزارا ٸس-قيمىلعا جەنە حالىققا ەسەر ەتۋگە ىقپال ەتەدٸ. مۇنداي تەسٸل ەدەتتە ەرتٷرلٸ پيار-تەحنولوگييالاردىڭ كٶمەگٸمەن جٷزەگە اسىرىلادى. ەندٸ ەربٸر مەملەكەتتٸك ورگاننىڭ ٶز شتاتىندا باسپاسٶز قىزمەتٸ, قىزمەتكەرلەرٸ, باسپاسٶز حاتشىلارى بار.

بارلىق اقپاراتتىق ٶرٸس گەوگرافييالىق ورنالاسۋ شەڭبەرٸندە داميتىنىن نازارعا الا وتىرىپ, باق-تاعى تٷرلٸ وقيعالاردى جارييالاي وتىرىپ, بەلگٸلٸ بٸر وقيعا بولعان اۋماق تۋرالى دا قانداي دا بٸر بەينە قالىپتاسادى دەگەن قورىتىندى جاساۋ كەرەك. تيٸسٸنشە, اقپاراتپەن بٸرگە قانداي دا بٸر مەملەكەتتٸڭ گەوساياسي يميدجٸ انىقتالادى

بٷگٸنگٸ كٷنٸ مەملەكەتتٸڭ ساۋاتتى اقپاراتتىق ساياساتىن قۇرۋدا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دەستٷرلٸ تٷرلەرٸن ىعىستىرىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ٷلكەن رٶل اتقارادى. تيٸسٸنشە, حالىقپەن ساۋاتتى قۇرىلعان قارىم-قاتىناس ستراتەگيياسىنا مەملەكەتتٸڭ يميدجٸ تٸكەلەي بايلانىستى.

1999 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىنا سەيكەس مەملەكەتتٸك كەپٸلدٸكتەر مەن ولاردىڭ بوستاندىقتارىن بەلگٸلەيتٸن, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتٸن "بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى" قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى.

حالىقارالىق تەجٸريبەنٸ نەگٸزگە الا وتىرىپ, قر كونستيتۋتسيياسىندا اقپاراتتى تاراتۋدى رەتتەيتٸن شەكتەۋلەر دا جازىلعان. ولارعا زورلىق-زومبىلىق تەسٸلٸمەن جاعدايدى ٶزگەرتۋگە, رەسپۋبليكانىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋعا, مەملەكەت قاۋٸپسٸزدٸگٸنە نۇقسان كەلتٸرۋگە, سوعىستى, ەلەۋمەتتٸك, نەسٸلدٸك, ۇلتتىق, دٸني, تەكتٸك-توپتىق جەنە رۋلىق استامشىلىقتى, سونداي-اق قاتىگەزدٸك پەن زورلىق-زومبىلىققا باس ۇرۋدى ناسيحاتتاۋعا نە مەجبٷرلەۋگە تىيىم سالىنعان. اتالعان قۇقىقتار مەن شەكتەۋلەر "بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى" قر زاڭىنىڭ 2-بابىندا دا جاڭعىرتىلدى. 1999 جىلى "بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى" قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا مونوپولييالىق يەلەنۋگە شەكتەۋلەردٸ الىپ تاستايتىن تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلدٸ. ەكٸ جىلدان كەيٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن تٸركەۋگە رۇقسات بەرۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلدٸ جەنە ەسەپكە قويۋ تالاپتارى جازىلعان. جالپى العاندا, باق قىزمەتٸن رەتتەيتٸن زاڭ 33 رەت ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى. سوڭعى تولىقتىرۋلارعا زاڭ 2019 جىلدىڭ 2 سەۋٸرٸندە ۇشىراپ, شەتەلدٸك تۇلعالاردىڭ, ازاماتتىعى جوق ادامداردىڭ باق-تىڭ مەنشٸك يەسٸ رەتٸندەگٸ ٷلەسٸ 20% - دان اسپاۋى تيٸس دەپ مەلٸمدەدٸ. بۇل تولىقتىرۋلار كوممەرتسييالىق ينتەرنەت-رەسۋرستارعا قولدانىلمايدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ جيىرما توعىز جىل ٸشٸندە مەديانارىقتا اقپاراتتىق ساياساتتى دامۋتۋدى بٸرنەشە كەزەڭگە بٶلۋگە بولادى.

بٸرٸنشٸ كەزەڭ – پوستكەڭەستٸك. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا مەملەكەتتٸك مونوپولييامەن ەرەكشەلەنەدٸ- تەۋەلسٸز باق بولعان جوق.

ەكٸنشٸ كەزەڭ-90-شى جىلدارعا كەلدٸ, قالىپتاسۋ جەنە ٶسۋ كەزەڭٸنە اينالدى. مەملەكەتتٸڭ ينفوپولييانىڭ ٷستەمدٸگٸنەن بەلگٸلٸ بٸر كەتۋٸ جەنە مەملەكەتتٸك ەمەس باق-تىڭ بەلسەندٸ دامۋى ورىن الدى.

ٷشٸنشٸ كەزەڭ-2006 جىلى اياقتالدى. ليبەرالدى كەزەڭ بولدى, وعان ماسس-مەدياداعى ساپالى ٶزگەرٸستەر, بۇرىنعى مەملەكەتتٸك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن جەكەشەلەندٸرۋ تەن. مەملەكەتتٸك قارجىلاندىرۋدان مەملەكەتتٸك تاپسىرىسقا كٶشتٸ.

تٶرتٸنشٸ كەزەڭ - 2007 جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعى تۇراقتى ٶسۋ ساتىسىنا كٸردٸ دەپ ايتۋعا بولادى.

بەسٸنشٸ كەزەڭ - 2011 جىلدان باستاپ باق بەلسەندٸلٸگٸ, مەسسەندجەرلەر مەن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى اقپارات تاراتۋ.

التىنشى كەزەڭ-2015 جىلدان باستاپ باق قىزمەتٸن رەگلامەنتتەۋگە قاتىستى قولدانىستاعى باق تۋرالى زاڭناما تولىقتىرىلادى.

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى تۋرالى ايتا كەلە, قازاقستاندىق مەديانارىقتىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا كٷشتٸ ىقپال ەتكەن مەملەكەتتٸڭ رٶلٸن اتاپ ٶتكەن جٶن.

قازاقستانداعى مەديانارىق تابىستى دامىپ كەلەدٸ جەنە جالپى ەلەمدٸك ترەندتەرگە سەيكەس. بٷگٸنگٸ كٷنٸ اقپاراتتىق الاڭداردى مەدياحولدينگتەردٸ ٸرٸ كومپانييالار قامتاماسىز ەتەدٸ. باق-تىڭ 80% - ى مەملەكەتتٸك ەمەس بولىپ تابىلادى. بۇل ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەتٸستٸكتەر كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.

سونىمەن قاتار, نارىقتىق رەفورمالار جاڭا جەنە قىزىقتى كونتەنتٸ بار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى سانىنىڭ ارتۋىنا ەسەر ەتتٸ. بٷگٸندە بٸزدٸڭ ەلٸمٸز باق-تى دامىتۋ بويىنشا ورتالىق ازييا ايماعى مەن كاۆكاز ەلدەرٸ اراسىندا جەتەكشٸ ورىنعا يە. بۇل بٸر ٷستەل باسىندا مەملەكەتتٸك جەنە ساياسي قايراتكەرلەردٸ, ساياساتتانۋ, جۋرناليستيكا, ەكونوميكا جەنە PR سالاسىنداعى جەتەكشٸ ساراپشىلاردى جينايتىن جىل سايىنعى ەۋرازييالىق مەديافورۋمنىڭ(ەمف) ٶتكٸزٸلۋٸن راستايدى.

ەلٸمٸزدە رەسپۋبليكا اۋماعىندا تۇراتىن ەتنوستاردىڭ 11 تٸلدە جارييالاناتىن مەرزٸمدٸ باسىلىمدارى مەن جۋرنالدارى بار. مەملەكەتتٸك جەنە ورىس تٸلدەرٸنەن باسقا باق ۋكراين, پولياك, نەمٸس, كورەي, ۇيعىر, تٷرٸك, دٷنگەن جەنە باسقا تٸلدەردە شىعادى. مۇنداي باق ٶكٸلدەرٸ ٷكٸمەتتەن قارجىلىق قولداۋ الادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە ەلٸمٸزدٸڭ يميدجٸن نىعايتۋدىڭ ماڭىزدى اسپەكتٸسٸ بولىپ تابىلادى, ٶيتكەنٸ قازاقستان كٶپۇلتتى ەل بولا وتىرىپ, بارلىق ەتنوستار بەيبٸتشٸلٸك پەن كەلٸسٸمدە ٶمٸر سٷرەتٸن ساناۋلى ەلدٸڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.

سونىمەن قاتار, قازاقستاندا سٶز بوستاندىعى مەن تەۋەلسٸزدٸك قاعيدالارى نەگٸزٸندە باق قىزمەتٸنٸڭ وڭتايلى مودەلٸ ماقساتىندا باق-تى دامىتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا قوعامدىق بٸرلەستٸكتەرمەن, تٷرلٸ ينستيتۋتتارمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جەنە قاۋىمداستىقتارمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ جەنە ٶزارا ٸس-قيمىل جاساۋ بويىنشا بەلسەندٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە.

سونىمەن قاتار, جۋرناليستٸك قىزمەتتٸڭ باستى شارتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قىزمەتٸ ٷشٸن قولايلى جەنە قولايلى جاعدايلار جاساۋ بولىپ تابىلادى.

قازاقستاندىق قوعامدى جاڭعىرتۋ مەسەلەلەرٸندەگٸ ەڭ ماڭىزدى بٶلٸگٸ مەملەكەتتٸڭ وڭ بەينەسٸ بولىپ تابىلادى. بۇل تاقىرىپ بٸرقاتار جاعدايلارعا بايلانىستى. مەملەكەت بەينەسٸ-كٷردەلٸ جەنە كٶپ قىرلى فەنومەن. ونىڭ دامۋى ەرتٷرلٸ فاكتورلاردىڭ ەسەرٸنەن بولادى. مەملەكەت بەينەسٸ قوعامنىڭ زاڭنامالىق, مەملەكەتتٸك جەنە باسقا دا بيلٸك ورگاندارىمەن ساياسي, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني ٶزارا قارىم-قاتىناستارىن بەينەلەيدٸ. جاڭعىرتۋ ٷدەرٸستەرٸ تۇرعىسىنان مەملەكەتتٸڭ يميدجٸ دۇرىس بەرٸلگەن باعدارلارعا بايلانىستى. ەگەر ەلدٸڭ يميدجٸن حالىقارالىق ارەنادا قاراستىرساق, وندا دامۋدىڭ ساياسي باعىتىن ەرەكشە اتاپ ٶتكەن جٶن. ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىندا دامۋدىڭ قىسقا مەرزٸمدٸ كەزەڭدەرٸن ٸسكە اسىرۋ جٶنٸندەگٸ قۇجاتتار كٶپ كٶرسەتٸلگەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جولداۋلارى باسىم باعىتتار بويىنشا جوسپارلار مەن مٸندەتتەردٸ قۇرىپ قانا قويماي, يدەيالاردىڭ جٷزەگە اسۋىنا نەگiز بولدى.

ەلباسى باق-قا كەلگەن ميسسييانىڭ رەسپۋبليكاداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-ساياسي جەنە مەدەني قۇندىلىقتاردى وبەكتيۆتٸ, ناقتى جەنە جەدەل بايانداۋ بويىنشا شارالاردى جٷزەگە اسىرۋدى اتاپ ٶتتٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كەزەڭٸندە باق-قا ەردايىم ەلباسى تاراپىنان ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ, جٷزدەن جٷيرٸك شىقتى. باق جۋرناليستەرٸ قازاقستاندىق قوعامنىڭ دامۋىنا جەنە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ نىعايۋىنا ٷلكەن ٷلەس قوسۋدا.

بٷگٸنگٸ كٷنٸ بۇل سالا اقپارات بەرۋدٸڭ جەدەلدٸگٸ مەن كەرٸ بايلانىستىڭ ارقاسىندا باق-تىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى. سونىمەن قاتار, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە مينيسترلەر, ۆيتسە-مينيسترلەر جەنە دەپارتامەنت باسشىلارى دەڭگەيٸندە بيلٸكتٸڭ باسقا دا ٶكٸلدەرٸ بەلسەندٸلٸك بايقالۋدا.

جٷرگٸزٸلگەن تالداۋ قازاقستاندىق قوعام ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر بيلٸك پەن حالىق اراسىنداعى كوممۋنيكاتسييانىڭ تيٸمدٸ ٶتكٸزگٸشٸنە اينالاتىنىن كٶرسەتتٸ. ەندٸ بيلٸك ورگاندارىنا جەدەل اقپارات بەرۋ, كەرٸ بايلانىس الۋ جەنە حالىقپەن سىندارلى ديالوگ قۇرۋ ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جارييالانۋى جەتكٸلٸكتٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ بەلسەندٸلٸكتٸڭ دۇرىس قۇرىلعان ستراتەگيياسى ٶز كەزەگٸندە قوعامنىڭ بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸن نىعايتۋعا باعىتتالعان.

سونىمەن قاتار, «نۇر وتان» پارتيياسى تاراپىنان دا جۋرناليستٸك قاۋىمداستىققا ٷلكەن قولداۋ كٶرسەتٸلۋدە. بيىلعى جىلى جۋرناليستەر اراسىنداعى «Nur Suńqar» رەسپۋبليكالىق كونكۋرسى جۋرناليستەردٸڭ شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸن اشۋ جەنە ىنتالاندىرۋ, سونداي-اق جۋرناليستٸك قوعامداستىقتى ەلدەگٸ ساياسي, ەكونوميكالىق, رۋحاني جاڭعىرۋدى, قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى, «Nur Otan» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى ن.ە. نازارباەۆتىڭ «قازاقستاندىقتاردىڭ ەل-اۋقاتىنىڭ ٶسۋٸ: تابىس پەن تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋ» اتتى جولداۋىنداعى, بەس ەلەۋمەتتٸك باستاماسى مەن باعدارلامالىق قۇجاتتارىنداعى ٶزەكتٸ مٸندەتتەردٸ جارييا ەتۋگە تارتۋ ماقساتىندا ٶتكٸزٸلدٸ. اتالعان بايقاۋ بيىل 11-شٸ رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. جىل سايىن اياسى كەڭەيٸپ, بەدەلٸ ارتىپ وتىرعان جوباعا وسى جىلى 130-دان اسا قاتىسۋشى 355 ماتەريال جٸبەرگەن. الايدا ماراپات پەن 1 ميلليون تەڭگە تەك 9 ادامعا بۇيىردى. مۇنداي ٸس شارالار جاس مامانداردى ىنتالاندىرۋعا, ويلارىن ۇشقىرلاندىرۋعا كٶپتەگەن سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. «بەسەكە بار جەردە ساپا بار» دەمەكشٸ, «نۇر سۇڭقار» جوباسىنىڭ جىل سايىن كٶرسەتكٸشٸ ارتۋدا.

جاقىندا عانا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى جالا جابۋ تۋرالى باپتى (قر قك 130-بابى) قىلمىستىق كودەكسكە اۋىستىرۋدى ماقۇلدادى. تٷزەتۋ"اتقارۋشىلىق ٸس جٷرگٸزۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا قر كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى" زاڭ جوباسىندا قامتىلعان. بۇل تاپسىرمانى مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸنٸڭ وتىرىسىندا بەردٸ. دەپۋتاتتاردىڭ باستاماسى بويىنشا جالا جابۋ ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە اۋىسادى. بۇل حالىقارالىق تەجٸريبەگە سەيكەس كەلەدٸ".

بۇل باپتى دەكريميناليزاتسييالاۋ ەلدەگٸ ەركٸن وي بٸلدٸرۋ مەن سٶز بوستاندىعىن جاقسارتۋعا كٶمەكتەسەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا كٶپتەگەن باق رەيتينگ ساپاسىن كٶتەرۋ بارىسىندا فيلترلەنبەگەن اقپاراتتى جارييالاپ, حالىق كٶزقاراسىن بۇرمالاۋدا. بۇل مەملەكەت ٸشٸندەگٸ اراڭداتۋشىلىققا اپارار بٸرەر جول. سوندىقتان, مۇنداي باستاما دۇرىس شەشٸم دەپ بٸلەمٸن.

كاحارمان ايسانا, پوليتولوگ