Keibir buqaralyq aqparat quralynyń sóz mádenietin saqtamai, aqparat taratýda til tazalyǵyn elemeýi – qazaq tiliniń taǵy bir ózekti problemasyna ainalyp barady. Kez kelgen oqiǵa ornynan jetken shuǵyl jańalyq 5 minýtta eskirip qalatyn zamanda, ókinishke qarai, bul úrdis odan ary údei túsken.
Memlekettik organdar men kompaniialardyń «press-relizdik» tilde jazylǵan aqparaty BAQ-qa joldanyp, ol arqyly halyqqa jetip, qazaq tiliniń osy úrdisten qoiyrtpaqqa ainalyp bara jatqany burynnan aitylyp júr. Jaqynda Mádeniet jáne sport ministrliginiń Til saiasaty komiteti osy másele boiynsha Parlament depýtattary men jýrnalisteriniń basyn qosyp, onlain kezdesý ótkizdi. «Qazaq tiliniń máiegine qalai qaityp oralamyz?» degen suraqtyń tóńireginde qatysýshylardan naqty usynystar suralǵan bolatyn.
«Qazir memlekettik organdardan bastap biznestegi qurylymdarǵa deiin baspasóz aqparattaryn áýeli orys tilinde ázirleidi. Sodan keiin qazaq tiline aýdarady. Sondyqtan olar taratqan aqparat oryssha bolyp shyǵady. Ekinshiden oryssha oilaý júiesimen, sóz saptaýymen, oryssha sóileý zańdylyqtarymen jazylǵan baspasóz habarlamasy búkil BAQ-qa taratylady. Al buqaralyq aqparat quraldary quzyrly organdar bergen aqparatty ózgertýge keide júreksinedi, keide tipti sol memlekettik organdaǵy adamdardyń ózi habarlasyp, «myna sóilemdi ózgertpeńder, kelisilgen» dep jatady. Sondyqtan jazý stili múlde bólek aqparat quraldary paida boldy. Osylaisha óz tilimizde ózge tildiń kesek-kesek oralymdary órip júr», – dep sóz bastady onlain kezdesýde Til saiasaty komitetiniń tóraǵasy Ádilbek Qaba.
Onyń aitýynsha, qasań baspasóz habarlamalarynan alynǵan aqparatty oqyǵan oqyrmannyń, estigen kórermenniń sóz saptaýy birte-birte orysshalanyp barady. Bul jerde «Nelikten aqparat aldymen qazaqsha ázirlenbeidi?» degen suraq týyndaidy. Komitet tóraǵasy bul rette eldegi zańdardyń aldymen orys tilinde jazylatynyna basa nazar aýdardy. Zańdy aýdarǵan kezde erkin aýdarmaǵa jol berilmeitindikten, tipti, habarlama qazaq tilinde bolǵan kúnniń ózinde tilshiler zań mátininde, ataýynda sáikessizdik bolmas úshin orys tilindegi túpnusqadan aýytqymaýǵa májbúr. Taǵy bir sebep: zańdardan bólek, elimizdegi úlkendi-kishili jiyndardyń kóbisi orys tilinde ótedi. Qazaqsha oqylatyn baiandamanyń ózi aldymen oryssha daiyndalyp, qazaqshaǵa aýdarylady. Bul qazaqsha baiandama jasai alatyn qazaqtar joq degendi bildirmeidi. Onyń basty sebebi – bul aqparatty suratýshylardyń memlekettik tildi tolyqqandy meńgermegendiginde nemese múlde bilmeitindiginde.
«Qazaq tildi jýrnalisterdiń basynan ótetin bir aqiqat bar: olarǵa kúnde aqparatty orys tilinen aýdaryp, paidalanýyna týra keledi. Al aýdarmamen kúndelikti ainalysyp júrgen adam birte-birte tili orysshaǵa aýysyp bara jatqanyn ózi de baiqamai qalady. Búgin de áleýmettik jeli tilimizdi odan ary qarabaiyrlandyryp jiberdi. Árine, til janashylarlary buǵan qatysty syndy aityp-aq jatyr. Alaida másele tildi meńgerý deńgeiinde ǵana emes, ár adamnyń til tazalyǵyn, til mádenietin saqtaý jaýapkershiliginde jatqan siiaqty», – degen Ádilbek Qaba osy máseleni retke keltirý úshin qatysýshylardan naqty usynys bildirýdi ótindi.
«Kitap oqýdy mádeni qundylyqtardyń qatarynan shyǵaryp tastadyq»
Senator, «Qazaqstan Media Aliansy» qoǵamdyq birlestiginiń basqarma tóraǵasy Nurtóre Júsip tildiń qoldanys aiasyn keńeitý men til mádenietiniń saqtalýy turǵysynan qaraǵanda buqaralyq aqparat quraldarynyń yqpaly men qoǵamdyq sanaǵa áseri óte kúshti ekenin eske saldy. Áitse de sóz qoldanysyndaǵy jaýapsyzdyq, talǵamsyzdyq óris alyp otyrǵanyn jasyrǵan joq.
«Eń úlken kemshilik – sózdiń maǵynasyna mán bermeý. Sózdiń aýyspaly jáne týra maǵynasy bolatynyn bárimiz jaqsy bilsek te, osy máselege kelgen kezde tilshiler de, radio, telearna jýrnalisteri de qazaq tiliniń boiaýyn, maǵynasyn, frazeologiialyq sóilemderdiń buzylmai saqtalýyn, maqal-máteldiń sharttaryn oryndai almai jatady. Búgin de til mádenietinde, jazý, sóileý turǵysynda birqatar kemshilik bar. Tilshiler óziniń sóz saptaýynda basqa tilderdiń zańdylyqtaryna etek aldyryp ketedi. Bir ǵana mysal: «kerekpiz» degen sózdiń ózi basylymdarǵa da, telearnalarǵa da shyǵyp jatyr. Bul – kitap oqýdy mádeni qundylyqtardyń qatarynan shyǵaryp tastaýdyń saldary», – deidi senator.
Nurtóre Júsiptiń aitýynsha, qazir jýrnalister men til mamandary kitap oqýdy múlde azaitqan. Elimizdegi joǵary oqý oryndarynda jýrnalister fakýltetterine kóp mindet júkteletini belgili. Senator bir jyldary ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ jýrnalistika fakýltetinde memlekettik emtihan alatyn komissiianyń tóraǵasy bolǵanyn eske alady. Sonda birneshe stýdenttiń 4 jyl oqyp, Almatydaǵy ulttyq kitaphananyń qai jerde ornalasqanyn bilmei, diplom alyp bara jatqanyna kýá bolypty.
«Osydan keiin ne suraýǵa bolady? Jýrnalisterge jazý, sóileý mádenietin, qazaq ádebi tiliniń erekshelikterin, orfografiialyq, orfoepiialyq erejelerdi miyna quiyp turyp oqytý kerek. Olardy elektrondy sózdiktermen qamtamasyz etip, transliteratsiialyq, orfografiialyq, orfoepiialyq sózdikter barlyq jýrnalisttiń jumys ústelinde jatatyndai jaǵdai jasalýy tiis. Qazaq ádebi tili, onyń normalary óz dárejesinde saqtalmasa, tildiń shubarlaný úderisinen taiaq jep qalamyz. Blogerlerdiń tili naǵyz betpaq jáne batpaq tilge ainalyp bara jatyr. Aqparattyq tehnologiialar damyp turǵan kezde buqaralyq aqparat quraldarynyń til mádenietin saqtaýy óte mańyzdy. Sondyqtan habar taratýdaǵy sapa memlekettik, ulttyq másele bolyp eseptelýi kerek. Bizdiń qazaq tiliniń grammatikasy tutastai kezinde orys tiliniń grammatikasyna baǵyndyrylǵan. Mine, sondyqtan qazir aramyzda orys tilinde aktsentsiz sóileitin qazaqtardyń sany óte kóp. Al endi latynǵa kóshý – óz tilimizdiń matritsasyna, tóltýma qalybyna qaita oralýdyń bir joly dep esepteimin», – dep sózin jalǵastyrdy Nurtóre Júsip.
Senator otandyq serialdardyń ishinde shubyrtpa sózder kóp kezdesetinin atap ótti. Ózi kórip qalǵan «Kelinjan» degen telehikaiadaǵy keiipkerlerdiń «atashka», «apashka», «docha» dep sóileitinin synǵa aldy.
«Al olardyń bárin kinoǵa kirgizý – bizdiń sanamyzǵa tyqpalaýdyń eń úlken tásili bolyp otyr. Sondyqtan meniń usynysym – Qazaqstan telearnalarynda túsiriletin otandyq serialdar stsenariiin qabyldaý jáne túsirilim kezinde aralas qoiyrtpaq sózder enip ketpes úshin kórkemdik keńesterge mátinge jaýaptylyq, til mádenietin saqtaý talaptary engizilýi kerek» – dep sózin aiaqtady Nurtóre Júsip.
«Bul – diktorlyq mektepti jabýdyń saldary»
Senattyń taǵy bir depýtaty, televiziia mamany Dana Nurjigit qazaq televiziiasyndaǵy tildiń ózgerýin – diktorlyq mekteptiń jabylýynan kóredi. Bir kezderi klassikalyq qazaq tiliniń mektebi jabylyp, ondaǵy akterlyq sheberlikten, klassikalyq teatr mektebinen ótken ustazdar bir kúnde jumysynan qysqaryp qalǵan. Dana Nurjigit – sol diktorlyq mekteptiń sońǵy jurnaqtary bolǵan azamattarmen jumys istep, sol kisilerdiń nazyn, ókpesin, renishin óz kózimen kórgen adamdardyń biri.
«Bizge mektep bolǵan azamattar búgin «shirkin-ai, diktorlyq mektep qaita qalyptasatyn bolsa ǵoi» dep armandaidy. Ortamyzda júrgen Qymbat Dosjannyń, Asylbek Yqsan, Qainar Oljailardyń ózi – bir-bir mektep. Sol kisilerdiń tájiribesin nege qoldanbasqa? Túbegeili diktorlyq mektepti joiǵannan keiin qaitadan irgetasyn qalaýǵa týra kelip otyr. Sol jaǵdaiǵa jettik. Diktorlyq mektepti jandandyrsaq, onyń izimen dýbliajdyq mektepter de qalpyna keler me edi?.. Árine, dýbliajdaǵy biz kórip, estip otyrǵan daýystar, til singormonizmi saqtalmaǵandyqtan, munyń bári filmder men serialdarda kórinip jatady. Bul kórermenniń qulaǵyna quiylǵandyqtan, «úlgili til osy eken» dep, sol til qoldanysqa enedi de ketedi», – deidi ol.
Dana Nurjigit buǵan jyǵylǵan judyryq bolyp blogerlerdiń tili kele jatqanyn úlken qaýip ekenin aityp ótti. Blogerler halyqtyń arasynda tanymal bolǵandyqtan, olar sol tilimen televiziiaǵa kelip qosylady. Árine, budan til odan saiyn utylady, odan saiyn shubarlana túsedi. Al blogerlermen jumys isteitin diktorlyq mektep pen televiziianyń óziniń zańdylyǵy baryn túsindiretin adamnyń joqtyǵynan ol sol tilimen televiziia salasynda jumys istep kete beredi.
«Til ǵalymdary media qyzmetkerlerine naqty nusqaýlyqtardy berýi kerek»
Áleýmettik jelilerde, tilshilerge bergen suhbatynda qazaq tiliniń máiegi týrasynda ótkir ári ózekti oiyn bólisip júrgen belgili redaktor, til janashyry Nazgúl Qojabek qazaq tili orys tiliniń grammatikasyna «bailanyp bolǵanyn» aitady.
«Biz bir nárseni oryndarymen aýystyrǵan kezde oryssha sóileimiz. «Aitatyn bolasyzdar, jazatyn bolasyzdar» deimiz. Bizdiń radiodaǵy tilshilerdiń sózi ǵana qazaqsha, biraq sóilemderiniń qurylysy bári oryssha. «Jazylyp alyndy, satylyp alyndy» degenniń ózinde, mysaly, bir ǵana jurnaqtyń ózi eki sózdi orysshaǵa ainaldyryp jiberip otyr. Qazirgi qazaq tilindegi bárimiz óz sózimizge nazar aýdaryp, mán bersek, kómektes septigin qoldanǵanda da, «-lyq, -lik, -dy, -di» jurnaqtarynyń da 70 paiyzy oryssha. Ilik septigimen de sol», – dep oiymen bólisti redaktor.
Almaty áýejaiynda «Registratsiia passajirov i oformlenie bagaja» degen sóz «Jolaýshylardyń tirkeýi men qol júkteriniń rásimdeýi» dep aýdarylǵan eken. Nazgúl Qojabektiń, orys tiliniń «roditelnyi padeji» qazaq tilinde ilik septigi bolyp aýdarylǵan. Al ol negizinde tabys septigimen aýdarylýy kerek, iaǵni «Jolaýshylardy tirkeý jáne qol júgin rásimdeý» bolýy tiis. Ilik septiginiń 70 paiyzy oryssha dep otyrǵany osydan.
«Biz «kogo» degendi «kimniń, neniń» dep aýdaryp alamyz. Al shyn máninde «kimdi, neni» dep aýdarylýy kerek. Biz kópshe túrde aityp júrgen sózderimizdiń 70 paiyzy – oryssha. Mysaly, «kóp adamdar» degennen bastap bárin de oryssha aityp otyrmyz. Bizdiń tilimiz orys tiliniń grammatikasyna ketip qaldy. Sondyqtan Til bilimi institýtyna úlken ótinishim bar: qazirgi qazaq tiliniń problemalaryn zertteýde keiingi kezde orfografiia men pýnktýatsiiaǵa kóp nazar aýdaryp kettik. Leksikologiia, etimologiia, orfoepiia, orfografiia máseleleri kóp kóteriledi. Áli kúnge deiin qazaq tiline qatysty qandai da bir áńgime týyndai qalsa, «rahmet pe, álde raqmet pe» degen daýdyń tóńireginen asa almai júrmiz. Kóńil kúi me, álde kóńil-kúi me, nemquraily ma, nemquraidy ma, «biraqtan» keiin útir qoiyla ma, joq pa – kóp talqylanady. Al shyn máninde grammatika turǵysynda qazir til bilimi salasyndaǵy ǵalymdar mediada jumys isteitin adamdarǵa naqty bir nusqaýlyqtardy berýi kerek», – degen redaktor bul máseleni ýaqtyly qolǵa almasaq, tizginge kónbei ketetinin eske saldy.
«Týǵan» men «týylǵan» sózderiniń tóńiregindegi daý áli toqtaityn emes. «Onyń bir ǵana emi bar» deidi redaktor. Nazgúl Qojabektiń aitýynsha, etis kategoriialaryna bailanysty qazaq tilinde yryqsyz etiske túspeitin sózder bar dep, naqtylap sol sózderdiń tizimin jazyp berý kerek. Sonda eshkim «týylǵan» dep jazbaidy. Áitpese «mnoiý proidennyi pýt» degendi «menimen júrilgen joldar» dep qoldanǵanǵa deiin jettik qazir. Ol kádimgidei tilimizge sińip bara jatyr. «Chem zdes voniaet?» degen sózdi «Myna jer nemen sasyp tur?» dep te aýdarylyp júr.
«Satylyp alynǵan, jazylyp alynǵan» degen tirkesterdiń durys emes ekenin jazý kerek. Radiodan «myna kúi osyndai jyly jazylyp alynǵan» degen sózdi estidim. Ol nege «jazylyp alynǵan»? Ár septik jalǵaýynyń qyzmetin naqty jazyp bermeseńizder, myna ketip bara jatqan úrdisti toqtata almaimyz. Radioda «qiynnan qiystyryp, qiýasyn keltirip» degen sóz jii aitylady. Nege ol «qiýasyn keltirip» bolýy kerek? Qazaqta «qiiýyn keltirip» emes pe edi? Bir sózdi bir sózdiń ornyna qoldaný, sózdiń etimologiiasyna úńilmeý – bólek áńgime. Biraq grammatikalyq kategoriialardy bilmeýdiń, qate aýdarýdyń saldaryn kórip otyrmyz. «V poslednee vremia» degen sózdi kalkalap, qazaq tilinde «sońǵy ýaqytta» dep aýdaryp aldyq. Al qazaqshasynda ol keiingi kezde bolýy kerek siiaqty edi. Sońǵy sóz, sońǵy kez dep kettik. Erteń sailaýda taǵy da «osynsha daýystar» dep sairaimyz. Nelikten? Óitkeni orysshasynda «golosov» dep turady. Nelikten bizdiń oǵan bailanyp qalǵanymyzdy bilmeimin. Orys tilindegi búkil kópshe túrde qoldanylatyn sózder qazaq tiliniń soryna ainaldy. Kórgen qatemizdi jazamyz. BAQ salasyndaǵy tanystarǵa aitamyz. Osy máselelerdi tize kele, taza grammatika turǵysynan qazaq tilindegi nusqaýlyqty kútemiz», – dep usynysyn bildirdi
Onlain kezdesýde taǵy birqatar til mamany men jýrnalist usynystaryn bildirdi.
Qabyldanǵan qarar
Onlain basqosýdyń nátijesinde qatysýshylar bergen usynystar negizinde Qarar qabyldandy. Ol boiynsha menshik nysanyna qaramastan respýblika aýmaǵynda tirkelgen barlyq BAQ «Buqaralyq aqparat quraldary týraly» Qazaqstan Respýblikasy Zańynyń 3-babyn (buqaralyq aqparat quraldarynyń tili) saqtaýdy qamtamasyz etedi. Tele-radioarnalar men merzimdi baspasóz betterinde, elektrondy BAQ-ta resmi jáne basqa da habarlardy memlekettik tilde taratý jáne nasihattaý kezinde tirkeletin qatelerge turaqty túrde monitoring júrgizip, sebepterin anyqtaýdy qamtamasyz etý mindeti belgilendi. Qarar boiynsha menshik nysanyna qaramastan BAQ arqyly memlekettik tilde júrgiziletin barlyq telehabar men jariialanatyn maqalanyń durystyǵyna jaýapkershilikti birinshi basshyǵa júkteý kerek. Sondai-aq, memlekettik tilde habar taratatyn BAQ ókilderi úshin tanymal sala mamandaryn, mediatrenerlerdi, osy salany zerttep júrgen lingvist-ǵalymdardy tarta otyryp, arnaiy oqý kýrstaryn uiymdastyrý kózdelgen.
Til saiasaty komiteti sonymen birge elimizdiń barlyq buqaralyq aqparat quralynyń nazaryna habar taratý kezinde «Termincom.kz», «Emle kz», «Sozdikgor.kz» saittaryn paidalaný kerektigin eske salady. Buqaralyq aqparat quraldarynda habar taratý men maqalalar jariialaý kezinde jol berilgen qatelerdi jinaqtap, saralap, túrine qarai jiktei otyryp, «Qateler sózdigin» daiyndaý jospary da bar. Odan bólek BAQ salasyndaǵy memlekettik tildi damytý maqsatynda til janashyrlary tobyn qurylyp, óńirlerde habar taratatyn BAQ pen internet-resýrstarǵa turaqty túrde monitoring júrgiziletin boldy.
