Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń 2019 jylǵy 21 qazandaǵy latyn grafikasy negizinde qazaq tili álipbiin jetildirý jónindegi tapsyrmasyn oryndaý aiasynda álipbidiń 40-tan astam nusqasy, sondai-aq qazaq tiliniń emle erejeleriniń jobalary men pernetaqtadaǵy áripterdiń ornalasý tártibi qaraldy. Al biyl qańtar aiynyń sońynda QR Premer-Ministri Asqar Mamin qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý jónindegi ulttyq komissiia otyrysyn ótkizip, latyn álipbiiniń sońǵy nusqasy tanystyryldy. Jetildirilgen álipbi nusqasy qazaq tiliniń damýyna jańa serpin berip, onyń zamanaýi úrdisterge sai jańǵyrýyna yqpal etedi. Jańa álipbige kezeń-kezeńimen kóshý 2023-2031 jyldary aralyǵynda josparlanyp otyr. Biz osy oraida filologiia ǵylymynyń doktory, professor, A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty Grammatika bóliminiń meńgerýshisi Baǵdan Momynovaǵa latyn álipbiine negizdelgen qazaq álipbiiniń sońǵy nusqasynyń jasalý jumysyna qatysty suraqtardy qoidyq.
– Úkimet latyn grafikasyndaǵy jetildirilgen qazaq álipbiiniń jobasyn jariialaǵaly birshama talqyǵa tústi. Sizdi qazaq álipbiin latyn grafikasyna kóshirý barysyn nasihattaý tobynyń múshesi retinde bilemiz. Alǵashqy sózimizdi jetildirilgen jańa jobanyń erekshelikterinen bastasaq?
– Jazý týraly pikirtalas álipbi qabyldaý men emle erejelerin daiyndaý kezinde órshidi. Qazaq tiliniń tarihynda osyndai jaǵdailar 1926 jyly álipbige bailanysty aitystar týǵanda, 1929 jyly «Qazaq jańa emlesi týraly dekret» qabyldanǵan kezde baiqaldy. Ol kezdegi aitystar ziialylar arasynda boldy, al qazirgi álipbi aitysyna halyq ta qatysyp otyr. Ashyq, jariia túrde bolǵandyqtan, kóp pikirler aitylyp, halyq belsendilik tanytyp jatyr.
Álipbi aýystyrý – qai elge bolmasyn úlken syn. Nege ekeni belgisiz, kópshilik latynǵa kóshýge bailanysty barlyq álipbi nusqasyn Til bilimi institýty usynǵan dep oilaidy. Ol qate pikir. QR Prezidentiniń sheshimimen bekitilgen, biraq sátsiz shyqqan alǵashqy álipbi nusqalarymen halyq ta, ǵalymdar da tanys bolmady. A.Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýty usynyp otyrǵan jetildirilgen sońǵy nusqa qyzý talqylanýda. Onyń da internet betinde «qydyryp» júrgenine biraz boldy. Oń da, teris te pikir kezdesedi. Biraq álemdik jetilgen álipbi nusqalaryna tán yńǵailylyq, qolailylyq, «bir dybysqa – bir árip», t.b. printsipteri usynylyp otyrǵan álipbi nusqasynda saqtalǵan.
Lingvistikalyq ilimderdiń tarihy – jazýdyń tarihy. Til – qarym-qatynastyń negizgi quraly ári jandy qubylys bolǵandyqtan, ózgerister bolyp jatady. Sol tildegi ózgerister men jańalyqtar jazýmen yryqtandyrylyp otyratyndyqtan, tildegi dybystardy tańbalaityn jazý buryn da, qazir de tildiń bolashaǵyn aiqyndaityn faktorǵa jatady. Jazý óneri – grafika, al grafikalyq tańbalardyń damý tarihy uzaq. Jazý óneriniń negizgi maqsaty – estiletin sózdiń diskrettiligi, iaǵni sóz ártúrli konteksterde áldeneshe ret qaitalansa da, ártúrli aitylyp, dybystalsa da, birkelki tanylýyn, tańbalanýyn qamtamasyz etý. Sol maqsat jolynda adamzat balasy jazý prototipterin (piktografiia, ideografiia, logografiia, t.b.) jetildire otyryp, ideografiialyq printsipten sillabikalyq (býyndyq) jáne alfavittik (áriptik) printsipke kóshirdi. Yńǵaily álipbige kóshýde diakritika, apostraftardyń kómegi az bolmaǵan. Usynylyp otyrǵan álipbide diakritikalyq tańbalar bar. Diakritikalyq tańbalarǵa bailanysty aitarymyz: qazirgi qoldanyp júrgen kirill álipbiinde de diakritikaly i, i – áripústi, áripishilik (ó), áripasty (u) men áripboiy (ǵ) tańbalar bar. Sondyqtan jobadaǵy diakritikalyq tańbalardy jatyrqaýdyń reti joq. Jetildirilgen jobada halyqaralyq ámbebaptyq sipatty ýmlaýt, makron, sedil, brevis diakritikalary paidalanylǵan, ár diakritika ózindik ǵylymi negizderine qarai irikteldi. Ýmlaýt – daýysty dybystyń jińishkeligin (Ü ü – Úú) bildiredi, al makron – ý(uý), u, ú uqsas tańbalardyń ishinde u-ny (Ū ū), brevis – jýysyńqy daýyssyzdardy (Ğ ğ – Ǵǵ), sedil (Şş – Shsh) qatań daýystyny tańbalaidy.
– Bul álipbi «bir dybys – bir árip» printsipine tolyq sáikes kele me?
– Árine, keledi. Aldymen tildegi dybys ataýlynyń bárine de tańba berý múmkin emesin uǵyný kerek. Árippen bazalyq dybystar tańbalanady. Tarihtan belgili qadym jazýyn eske túsirip kórelik. Arabnegizdi eski qazaq jazýy musylmandyqpen birge endi, kvaziálipbilik sipatty edi, óitkeni onda daýyssyz dybystardyń tańbalanýyna basymdyq berildi, ǵylymda mundai álipbiler konsonantty álipbi dep atalady. Arab jazýy ońnan solǵa qarai jazylady, onda 28 tańba boldy. Árbir tańba bir daýyssyz dybysqa arnaldy. Daýysty dybystardy áripterdiń asty-ústinen jazylatyn arnaiy diakritikalyq belgilenimder, iaǵni áripterden bólek qosymsha tańbalar bildirdi. Arab tilindegi daýystylar uzyn (sozylyńqy) jáne qysqa bolyp bólinetindikten, keibir daýyssyz dybys tańbalary jazý kezinde sozylyńqy daýystylardy tańbalaý úshin paidalanylǵan. Qysqa aitylatyn daýyssyzdar qosymsha belgiler iaki harakattar arqyly jazylǵan. Al «a», «i», «ý» daýysty dybystaryna jeke tańbalar arnalǵan. Biraq osy úsh tańba ózge de uqsas dybystardy tańbalaýda paidalanylady: «a» tańbasy «k», «g» daýyssyzdarymen tirkesip kelgende «á»-ni de tańbalady. Al يْ árpi «sýkýn» tańbasymen birge e-ni tańbalady, «i» tańbasy «y» anyq estiletin býyndarda jýan estiletin daýyssyz dybystarmen kelip, «y»-ny bildirgen, t.b. erekshelikter kóp boldy. «Ý» dybysy klassikalyq arab tilinde ózgerissiz qoldanylady, biraq keide dialektilik sózderde «o»-ny tańbalaǵan. Osy 3 daýysty dybys belgilenimderinen (harakat, sýkýn, fatha) bólek, olardyń 3 aiyrym túrleri bar. Olardy «tanvin» dep ataidy. Tipti «sýkýn»-nyń úsh túri bar, biri – daýyssyz dybystyń joǵyn bildirse, «shadda» – daýyssyz dybystyń qosarlanyp turǵanyn kórsetti, al «hamza» – eki daýysty dybysty bir-birinen ajyratty. Joǵaryda aitylǵan qosymsha tańbalarmen sózdiń jazylýyna mysal: (تَنْوِين). طِفْلٌ Jazatyn adam tek dybystarǵa arnalǵan áripterdi tanýdan bólek, qol qimylyn kóbirek paidalandy jáne qosymsha belgilenimderdiń ózin igerýi kerek boldy. Muny aityp otyrǵan sebebim, qazirgi kezdegi i (yi, ii), ý (uý, úý) jazylýynyń daýly bolýynyń basyn osy qadymnan izdeý kerek siiaqty kórinedi keide. Árine, zańdylyq ta bar. Óitkeni osy eski jazýda ý-dyń uý dybysyn da, keibir jatjurttyq adam attaryn jazǵanda jalǵyz árip túrinde «ý» dybysyn da tańbalaityny derekterden baiqalady. Iaǵni eski jazýda i, ý dybystary jartylai daýystylarǵa jatqyzylyp kelgen. Keiinnen osy jazý dástúriniń, eski shaǵatailyq úlginiń A.Baitursynuly bas shyǵarýshy bolǵan «Qazaq» gazetinde saqtalǵany baiqalady. «Qazaq» gazeti tótemen (ýsýl jadid) shyqty. Tótedegi i tańbasy (eki núkte árip tańbasynyń astyna kóldeneńinen ornalasqan) keide y-ny: bolǵandyǵy, padshasyn, keide: i-di (shettildik sózde daýysty desek): Rumyniaǵa (bir sóz quramynda kelgende ári y-ny, ári i-di) tańbalaýda qoldanylǵan; sol siiaqty i-ni: kórinedi, steýinen; keide i-di tańbalaidy: kelmeidi, t.b. Sonda bir ǵana tańba birneshe dybysty (jat sózderdi eseptegende) tańbalaǵan jáne eki ret qaitalanyp jazylǵanda ii jáne yi, ii-di bildirgen, mysaly: tiis dep jazylǵan, biraq qazirgi jazýmen tiis dep oqylady. Sonymen birge «y» jáne «i» dybystary keletin barlyq pozitsiialarda emes, kóbinese táýeldiliktiń 3-jaǵyn bildirgende jazylǵan: majilisine, tórine, t.b. Dál osy syndy jaǵdai ý-ǵa da bailanysty. Eskerte ketý kerek, mysaldar gazettik nusqasy negizinde kirill áripterimen jazylyp otyr.
Odan keiingi kezde, latynnan kirill álipbiine kóshýdiń alǵashqy ýaqytynda, 1939-1945 jyldary, emlelik, fonetikalyq erekshelikter kóp bolǵan: 1. Latyn jazýymen jazylǵan materialdarda (eki álipbi de qatar qoldanylǵan az ýaqytta) h, q áripteri (hat, qatynasý) latynnyń bir ǵana q árpimen tańbalanǵan; 2. Latyn jazýymen basylǵan materialdarda y – dybysy – belgisimen, ia – kirilldiń á-árpimen, i-dybysy j-men tańbalanǵan (oktábr, attans, bastalb, áigjlj), t.b. Biraq kirill jazýynyń alǵashqy kezeńinde ia dybysy ia-men jazylǵan (aianbasań, aiamai, komissia, armia, t.b. (Qazirgi usynylyp otyrǵan emle erejelerinde de osylai jazý usynylyp otyr). Biraq baiandama sóziniń jazylýy osy kúngi jazylý nusqasymen birdei. Iu dybysy iu-men jazylǵan (Iýgoslavia). Ekinshi býynynda ia jazylatyn orys sózderinde á jazylǵan (Oktábr). Orystyń e dybysy qazaqtyń á-dybysynyń ornyna jazylǵan (Selim, t.b.). Ts dybysynyń ornyna biraz ýaqytqa deiin s, keiinnen ts-nyń ózi jazylǵan (Redaksiaǵa). Qazirgi álibide ts dybysy joq, ornyna s jazylatyn bolady. E keletin jerlerde e jazylǵan (energia, ekonomika). Qazirgi álipbide e dybysy joq, iaǵni e keletin jerlerde e jazylady. Qazirgi kezde h jazylatyn jerlerde q jazylǵan: qabarlaimyz, qalqy, qaty. Biraq rahmet, habar sózi birde h-men, endi birde qabar túrinde (jańa qabarlar) jazylǵan. H,H-ǵa bailanysty da ózgerister jańa álipbide bar. Qazirgi kezde q-men jazylatyn keibir sózder ol kezde h-men jazylǵan: hasietti (hasietti boryshy, revoliýtsiianyń hasietti týy). Y, i-men jazylatyn sózderdiń bári y-, i-siz, túsirilip jazylǵan (úkmet, abroimen, ysrabyna). Y artyq qosylyp jazylǵan (dańyqqa). «U» árpin «ý» árpiniń tóbesine diakritika qoiyp jazǵan (ўrysta). «Ú» dybysyn «ý»-men tańbalaǵan (kýshke). Al iia qosarlanyp keletin jerlerde yia-nyń jazylýy (jaryia, jan qyiarlyq), t.b. erekshelikter bolǵan. Bul jazý tarihy, tarihtan keregi, utymdysy suryptalady. Bárin birdei ózgerissiz qaita qabyldaý múmkin emes. Biraq adamzat jazýlary tarihynda burynǵy da, qazirgi de jazý tipteri bir fonema bir grafema printsipin ustanǵanmen, taza bir printsippen álipbi qurastyrý múmkindigi qashan da az bolǵan.
Ony túsiný úshin latynǵa kóshý bastalǵanda usynylǵan álipbi jobalaryn eske túsireiik. Tek digraftardan turatyn álipbidiń bizdiń aggliýtinativti, iaǵni jalǵamaly tilimizdiń tabiǵatyna sai kelmeitini dáleldendi. Aitalyq shashý degen sózdegi sh (sh) shashu (6 tańba) – şaşu (qazirgi jobada 4 tańba) salystyryp baiqaiyq. Qaisysyn jazý qolaily? Álipbi apostrofpen, akýtpen usynylyp otyrsa da, keibir dybystar digraftarmen berildi (sh, ch), iaǵni taza diakritika aiasyna dybystardy syidyra almaǵan. Aqyrynda digraftar jobalardyń jaramsyz bolyp shyǵýyna áser etti. Apostrofty álipbide bir sózdiń quramyndaǵy áripterdiń ózi bólektenip turǵandai kórindi, mysaly: ku’bir-sybyrdan, s’u’i’iretin. Jazǵan kezde apostrofty árippen eki sóz qatar kelse, bas árip bolyp jazylyp ketýi baiqaldy. Qolaily shriftter Lusida Handwriting, Harrington, Old English Text Mt, AgensyB, Arial, Arial Unicode Ms, Calibri boldy, al qolaisyz shriftter: Times New Roman, Britannic Bold, Bodoni Mt Black. Osylardy ótken kúnniń enshisinde qalsa da aityp otyrǵan sebebimiz – búgingi álipbidi tolyǵyraq tanýǵa, durys baǵalaýǵa septigi tier degen úmit. Sonymen qatar qazir qoldanyp otyrǵan kirilnegizdi álipbi 42 áripten turady, al usynylyp otyrǵan jobada 31 árip bar, tańbalar sany 11-ge qysqarǵan. Qysqarsa da, árbir tól dybysqa jeke tańba berilgen.
Klassikalyq latyn álipbiine kózi úirengender keibir tanymal tańbalardy izdeidi. Olardyń orny qalai toltyryldy? Tapqyrlyqpen sheshilgen máseleniń biri dep jańa álipbi nusqasyndaǵy tsitatalyq printsipti aitýǵa bolady. «C, X, W tańbalary tsitatalyq printsippen jazylatyn shettildik sózderde qoldanylady». Nelikten osy C, X, W tańbalary jańa álipbi nusqasynda airyqshalanyp berildi? Onyń negizgi sebepteriniń birin shetten enetin túrli marka, brend ataýlarynyń álipbi aýystyrý týraly áńgime qozǵalmastan buryn shettildik nusqasymen ózgerissiz jazyla bastaýynan izdestirý kerek. Osyndai túri men qalpy saqtalatyn, ózgerissiz alynatyn shettildik sózder BAQ-ta, vizýaldy aqparat quraly sanalatyn teledidarda, ádebi-kórkem jýrnaldarda, tipti aýdarma ádebiet pen oqýlyqtarda, kóshedegi jarnamalarda, mańdaishalarda kezdesedi. Ásirese qalalarda osyndai ataýlar aiaq attap basqan saiyn kezdesedi. Mysaly, qazaq tiliniń kórkemdigin, bailyǵyn pash etýge qyzmet etetin ádebi-áleýmettik «Juldyz» jýrnalynyń ózinde de osylai jazylý úrdisi bar: «Almatylyq mýzykanttardy qoldaý úshin arnaiy platformalar qurylyp, ónimderi iTunes, Yandeh, Spotify taǵy da basqa zamanaýi tsifrly quraldar arqyly taratylatyn bolady» («Juldyz», 2019, №11, 176-b.). «Onyń damýy áleýmettik jeliler men blog-platformalar tanymaldyǵynyń artýyna da tikelei serpin berdi. Youtube, Instagram, Twitter sekildi tiimdi kontent quryp, jaqsy tabys tabýǵa múmkindik beredi» (Juldyz, 2019, №11, 177-b.). Bul mysaldar jýrnaldyń jetildirilgen álipbi talqylaýǵa usynylmastan burynǵy nómirlerinen alynǵan. Tanymal Twitter, Yandeh siiaqty ataýlar sol kúiinde jazylyp tur. Osylai jazýǵa kóz de, qol da úirengen. Firmalar úshin bul qolaily, taýarynyń tanymaldyǵy, ótimdiligi arta túsedi. Ekinshi sebep alǵashqy sebepten kelip týyndaidy: ártúrli tilderdiń ieleri (tutynýshylary, elder, memleketter) arasyndaǵy ekonomikalyq, saiasi jáne mádeni bailanystardyń nyǵaiýy, jappai kompiýterlendirý, ǵylym men tehnikanyń damýy, tehnikalyq quraldardyń qoljetimdi bolýy shetten enetin sózderdi kóbeitedi. Onyń ishinde jazba turpaty saqtalatyn brend, marka ataýlaryn ózgerissiz jazý ábden daǵdyǵa ainala beredi. Sondyqtan jobada C, X, W tańbalarymen jazylatyn belgili markalar, brend ataýlaryn sol kúii kóshirip alý, iaǵni mátinde de, jeke turǵanda da tsitatalyq printsippen jazý usynylǵan. Álemge belgili brend ataýlaryn ózgertpei jazý kóp tilderde bar qubylys. Bul ataýlar ózderi engen tilde gibridter sanalady, sebebi olarǵa qazaq tiliniń qosymshalary jalǵanady, mysaly: Yandeh-ten, Word-pen, Sosa-Sola-nyń, t.b.
– Jańa álipbige kezeń-kezeńimen kóshý 2023-2031 jyldary aralyǵynda josparlanǵan. Biz oǵan aldaǵy 10 jylda tolyqtai daiyn bola alamyz ba?
–10 jyl álipbi aýystyrý úshin az ýaqyt emes. 10 jylda kóp másele eksheledi, júiege túsedi. Biz bilýge jáne eskerýge tiis bir aqiqat bar. Endi bul protsess toqtamaidy, alǵa jyljidy. Jyljyǵan saiyn latynǵa kóshýge bailanysty kez kelgen másele odan ári jetile beredi.
– Bir qýantarlyǵy Ń jáne I siiaqty tól áripter óz qalpyn saqtap qalǵan eken. Iaǵni buǵan deiingi syn-eskertpeler eskerilgeni baiqalady. Qazaq álipbiiniń tól áripteriniń saqtalýy týraly tarqatyp aityp berseńiz?
– Tól áriptersiz til til bola ma? Ótken ǵasyrdyń 40-jyldary S.Amanjolov tól dybystar týraly: «...Osy jazǵy turym ortalyq jańa álippe komiteti barlyq ulttarǵa ózindegi q, o, á, ý, , ó áripterin alyp tastaýdy usyndy. Olardyń kemis bógeti, qolaisyzdyǵy kóp. Biraq muny usyný aldynda Jańa álipbi komiteti ár ulttyń ereksheligimen sanaspaǵany kórinip tur. Orysta q, ó árpi joq ekeni ras, olarǵa ol áripterdi úiretý de qiyn ekeni ras. Biraq orysta joqty joiyp, ult tiline balta shabýǵa bola ma?» degen eken tól dybystardyń tańbasyn saqtap qalý týraly. Sondyqtan tól dybystar jetildirilgen jobada saqtalǵan. Olardyń árqaisysynyń árpi bar. Joǵaryda atalǵan diakritikalyq tańbalar tól dybystardyń tańbalanýyna járdem etip tur. Aa-men ǵylymi ádebiette a-nyń allafony sanalatyn Ää (á) – korreliattar. Gg men qazaqtyń tól dybysy Ğğ (ǵ)-nyń diakritikamen ajyratylyp berilýi, Nn (Nn) men Ŋŋ (Ńń) tańbalarynyń keskindelýi; Oo men Ӧӧ (ó), sondai-aq Ss men Şş (sh); Uu (Ýý; uý); tańbalanýy uqsas Ūū (Uu); Üü (Úú) dybystarynyń eki túrli diakritikamen ajyratylýy da zańdy. Ii (Ii) bas árpi diakritikasyz berilip otyr. Diakritikany kóbeitpeý maqsatynda diakritika qoiylmady, bálkim jiiligi, sóz sheninde kelýi siiaqty mańyzdy faktorlar eskerilgeninen de bolar. Ŋŋ (ń), Şş (Shsh) áripteriniń tańbalanýy da kóńilge qonymdy, sóz ústindegi diakritikalardy azaitady. Al ń tańbasy, sondai-aq sońǵy joba boiynsha barlyq sheshim daýys berýmen qabyldandy. Al ǵylymi kózqarastarmen kelispeý, qarsy bolý, qaishylyqtar bolýy, qalys qalý – zańdylyq.
Orys tili dybystarynyń álipbi jobasynda bolmaýy nazar aýdarýǵa turady. Búgingi urpaq bul áripterdi jazyp qoldary da, kózderi de úirenip qalǵandardyń qataryna jatady, biraq keler urpaq orys tilinen engen sózderdiń sol tilde jazylǵan nusqasyn emes, usynylyp otyrǵan álipbi arqyly engizilgen, qazaqshaǵa ábden beiimdelgen nusqasymen ǵana jazatyn bolady. Erteńgi urpaq jiu, kiu, qiar, sia dep birden-aq jazady (iu-men, ia-men jazbaidy). Kirme , (belgiler), sh, t.b. dybystaryn jazýdy qaperine de almaidy, sondai-aq e ornyna e-ni, io ornyna ö-ni, ts jáne sts árip tirkesi ornyna s (sirk, sement) jazatyn bolady. Kirme sóz quramyndaǵy daýysty dybystardyń jýan ne jińishkeligin aiyratyn , belgileri jazýda elenbeidi, biraq sózge qosymshalardyń jýan ne jińishke jalǵanýynyń zańdylyqqa sai bolýy eskeriletin bolady. Sol siiaqty ss, mm, ll, tt, ff, nn, bb, rr, pp, gg, dd, kk, ýý áripteriniń biri túsirilip jazylýy sózderdi qazaqsha aitylymǵa jaqyndata túsedi: prosesor, atestat, asonans, disonans, akaunt, akord, vakum, t.b. Osy siiaqty ózgerister usynylǵanda sózge qosymshalardyń durys jalǵanýy, úndesý, dybystardyń úilesimi meilinshe eskeriledi. Biraq barlyq shettildik sózderdi bir úlgige salý keide múmkin bola bermeitini baiqaldy. Jobaǵa qaraǵanda erteń emes, búginniń ózinde orys sózderiniń oryssha nusqasy emes, qazaqshaǵa beiimdelgen nusqasy tanymal bolatyny seziledi. Kirmeniń biri – f dybysy álipbide bar, osyǵan bailanysty óz oiymdy bildire keteiin. F – qazaq jazýy tarihynda qadymnan beri kele jatqan dybys. Fikr, fáni siiaqty dini sózderde jazylady, eski jazbalardyń biregeii sanalatyn Ábilǵazynyń «Shejiresinde» de fasl siiaqty sózder f-men jazylǵan, al qazirgi dini ádebiette jii kezdesedi. Ony ekiniń biri bilmegenmen, filolog-ádebietshiler bilýge tiis. Sondyqtan f-nyń álipbi quramynda júrýin tek orys tilimen bailanystyrǵan durys bolmas. Qalai degenmen shettildik sózderdi jazý úlgileri búgingi kúnniń suranysyn óteidi, erteńgi kúnniń talabyn sai bolady degen úmit basym. Al pikirtalastar men kózqaras alýandyǵy (pliýralizm) isti ilgeriletedi, damytady. Álipbi aýystyrýǵa bailanysty pikirtalastardy men osy turǵyda baǵalaimyn.
– Buǵan deiin daý týdyrǵan pernetaqta máselesi qalai sheshilmek? Jetildirilgen álipbi oǵan negizdelgen be?
– Qoǵam ártúrli toptan, ártúrli kózqaras ielerinen turady. Árbir ulttyń kommýnikativtik ádebi bar, ol ulttyń tilge degen kózqarasy negizinde qalyptasady. Al tildik qarym-qatynas ult ókilderine qatysty ózimiz jáne basqalar dep bólý múmkindigin týǵyzady. Qazaq qoǵamyna kóp elde qalyptasqan osy standart, jeke tildik tulǵanyń identifikatsiiasyn quraityn belgiler, úilespeidi. Qazaqstandaǵy tildik ortany mynadai jikteliske túsirýge bolady: a) qazaqsha oilap, oiyn qazaqsha qaǵaz betine túsiretin qazaqtildiler; á) orystildi qazaqtar (ana tilin múlde bilmeitin qazaqtar). Al óz tilinde sóilemeitin adamnyń oilaý júiesi men tanymy, daǵdysy, máseleni taldaýy, soǵan sai áreket etýi de bólek bolady; b) shalaqazaqtar. Bular ana tilin aýyzeki til deńgeiinde bilgenmen, oiyn qaǵazǵa orys tilinde túsiretinder. Sońǵy eki top biren-saran ókilderden ǵana turmaidy, olardyń sany kóp, iaǵni buqaralyq sipaty bar. Sondyqtan pernetaqtaǵa bailanysty túrli pikirler aitylýy zańdy. Biraq ol da durys sheshimin tabady degen oidamyn, sala mamandary bul turǵyda da pikirlerin bildirýde. Sheshim tabatyny álipbidegi korreliat dybystardyń ornalasý tártibinen seziledi: Oo-Óó t.b. jáne áripter qolǵa yńǵaily pozitsiialarǵa qoldanys jiiligi siiaqty erekshelikterine qarai ornalasatyn bolar.
– Bul jobany sońǵy ári naqty deýge bola ma? Álde aldaǵy ýaqytta basqa da nusqalar talqylaýǵa usynyla ma?
– Osyǵan deiin de óte kóp nusqa usynylǵany belgili. Usynys ieleri tek tilshi-ǵalymdar emes, olardyń arasynda ártúrli áleýmettik top ókilderi de boldy. Al sońǵy nusqa tilshi-ǵalymdarǵa berilgen múmkindik aiasynda usynylyp otyr jáne ǵylymi negizi bar. Jobanyń talqylanǵanyn, ádistemelik turǵydan synamadan ótkenin, kóptegen sharalar atqarylǵanyn esten shyǵarýǵa bolmaidy.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken
Aqbota MUSABEKQYZY
