باعدان مومىنوۆا: تٶل ەرٸپتەرٸمٸزدٸ ساقتاپ قالدىق

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2019 جىلعى 21 قازانداعى لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندە قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا ەلٸپبيدٸڭ 40-تان استام نۇسقاسى, سونداي-اق قازاق تٸلٸنٸڭ ەملە ەرەجەلەرٸنٸڭ جوبالارى مەن پەرنەتاقتاداعى ەرٸپتەردٸڭ ورنالاسۋ تەرتٸبٸ قارالدى. ال بيىل قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار مامين قازاق تٸلٸ ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييا وتىرىسىن ٶتكٸزٸپ, لاتىن ەلٸپبيٸنٸڭ سوڭعى نۇسقاسى تانىستىرىلدى. جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي نۇسقاسى قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋىنا جاڭا سەرپٸن بەرٸپ, ونىڭ زاماناۋي ٷردٸستەرگە ساي جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتەدٸ. جاڭا ەلٸپبيگە كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشۋ 2023-2031 جىلدارى ارالىعىندا جوسپارلانىپ وتىر. بٸز وسى ورايدا فيلولوگييا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى گرامماتيكا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ باعدان مومىنوۆاعا لاتىن ەلٸپبيٸنە نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ سوڭعى نۇسقاسىنىڭ جاسالۋ جۇمىسىنا قاتىستى سۇراقتاردى قويدىق. 

– ٷكٸمەت لاتىن گرافيكاسىنداعى جەتٸلدٸرٸلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ جوباسىن جارييالاعالى بٸرشاما تالقىعا تٷستٸ. سٸزدٸ قازاق ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ بارىسىن ناسيحاتتاۋ توبىنىڭ مٷشەسٸ رەتٸندە بٸلەمٸز. العاشقى سٶزٸمٸزدٸ جەتٸلدٸرٸلگەن جاڭا جوبانىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنەن باستاساق?

– جازۋ تۋرالى پٸكٸرتالاس ەلٸپبي قابىلداۋ مەن ەملە ەرەجەلەرٸن دايىنداۋ كەزٸندە ٶرشيدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ تاريحىندا وسىنداي جاعدايلار 1926 جىلى ەلٸپبيگە بايلانىستى ايتىستار تۋعاندا, 1929 جىلى «قازاق جاڭا ەملەسٸ تۋرالى دەكرەت» قابىلدانعان كەزدە بايقالدى. ول كەزدەگٸ ايتىستار زييالىلار اراسىندا بولدى, ال قازٸرگٸ ەلٸپبي ايتىسىنا حالىق تا قاتىسىپ وتىر. اشىق, جارييا تٷردە بولعاندىقتان, كٶپ پٸكٸرلەر ايتىلىپ, حالىق بەلسەندٸلٸك تانىتىپ جاتىر.

ەلٸپبي اۋىستىرۋ – قاي ەلگە بولماسىن ٷلكەن سىن. نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, كٶپشٸلٸك لاتىنعا كٶشۋگە بايلانىستى بارلىق ەلٸپبي نۇسقاسىن تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى ۇسىنعان دەپ ويلايدى. ول قاتە پٸكٸر. قر پرەزيدەنتٸنٸڭ شەشٸمٸمەن بەكٸتٸلگەن, بٸراق سەتسٸز شىققان العاشقى ەلٸپبي نۇسقالارىمەن حالىق تا, عالىمدار دا تانىس بولمادى. ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى ۇسىنىپ وتىرعان جەتٸلدٸرٸلگەن سوڭعى نۇسقا قىزۋ تالقىلانۋدا. ونىڭ دا ينتەرنەت بەتٸندە «قىدىرىپ» جٷرگەنٸنە بٸراز بولدى. وڭ دا, تەرٸس تە پٸكٸر كەزدەسەدٸ. بٸراق ەلەمدٸك جەتٸلگەن ەلٸپبي نۇسقالارىنا تەن ىڭعايلىلىق, قولايلىلىق, «بٸر دىبىسقا – بٸر ەرٸپ», ت.ب. پرينتسيپتەرٸ ۇسىنىلىپ وتىرعان ەلٸپبي نۇسقاسىندا ساقتالعان.

لينگۆيستيكالىق ٸلٸمدەردٸڭ تاريحى – جازۋدىڭ تاريحى. تٸل – قارىم-قاتىناستىڭ نەگٸزگٸ قۇرالى ەرٸ جاندى قۇبىلىس بولعاندىقتان, ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتادى. سول تٸلدەگٸ ٶزگەرٸستەر مەن جاڭالىقتار جازۋمەن ىرىقتاندىرىلىپ وتىراتىندىقتان, تٸلدەگٸ دىبىستاردى تاڭبالايتىن جازۋ بۇرىن دا, قازٸر دە تٸلدٸڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن فاكتورعا جاتادى. جازۋ ٶنەرٸ – گرافيكا, ال گرافيكالىق تاڭبالاردىڭ دامۋ تاريحى ۇزاق. جازۋ ٶنەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ەستٸلەتٸن سٶزدٸڭ ديسكرەتتٸلٸگٸ, ياعني سٶز ەرتٷرلٸ كونتەكستەردە ەلدەنەشە رەت قايتالانسا دا, ەرتٷرلٸ ايتىلىپ, دىبىستالسا دا, بٸركەلكٸ تانىلۋىن, تاڭبالانۋىن قامتاماسىز ەتۋ. سول ماقسات جولىندا ادامزات بالاسى جازۋ پروتوتيپتەرٸن (پيكتوگرافييا, يدەوگرافييا, لوگوگرافييا, ت.ب.) جەتٸلدٸرە وتىرىپ, يدەوگرافييالىق پرينتسيپتەن سيللابيكالىق (بۋىندىق) جەنە الفاۆيتتٸك (ەرٸپتٸك) پرينتسيپكە كٶشٸردٸ. ىڭعايلى ەلٸپبيگە كٶشۋدە دياكريتيكا, اپوسترافتاردىڭ كٶمەگٸ از بولماعان. ۇسىنىلىپ وتىرعان ەلٸپبيدە دياكريتيكالىق تاڭبالار بار. دياكريتيكالىق تاڭبالارعا بايلانىستى ايتارىمىز: قازٸرگٸ قولدانىپ جٷرگەن كيريلل ەلٸپبيٸندە دە دياكريتيكالى ٸ, ي – ەرٸپٷستٸ, ەرٸپٸشٸلٸك (ٶ), ەرٸپاستى (ۇ) مەن ەرٸپبويى (ع) تاڭبالار بار. سوندىقتان جوباداعى دياكريتيكالىق تاڭبالاردى جاتىرقاۋدىڭ رەتٸ جوق. جەتٸلدٸرٸلگەن جوبادا حالىقارالىق ەمبەباپتىق سيپاتتى ۋملاۋت, ماكرون, سەديل, برەۆيس دياكريتيكالارى پايدالانىلعان, ەر دياكريتيكا ٶزٸندٸك عىلىمي نەگٸزدەرٸنە قاراي ٸرٸكتەلدٸ. ۋملاۋت – داۋىستى دىبىستىڭ جٸڭٸشكەلٸگٸن (Ü ü – ٷٷ) بٸلدٸرەدٸ, ال ماكرون – ۋ(ۇۋ), ۇ, ٷ ۇقساس تاڭبالاردىڭ ٸشٸندە ۇ-نى (Ū ū), برەۆيس – جۋىسىڭقى داۋىسسىزداردى (Ğ ğ – عع), سەديل (Şş – شش) قاتاڭ داۋىستىنى تاڭبالايدى.

– بۇل ەلٸپبي «بٸر دىبىس – بٸر ەرٸپ» پرينتسيپٸنە تولىق سەيكەس كەلە مە?

– ەرينە, كەلەدٸ. الدىمەن تٸلدەگٸ دىبىس اتاۋلىنىڭ بەرٸنە دە تاڭبا بەرۋ مٷمكٸن ەمەسٸن ۇعىنۋ كەرەك. ەرٸپپەن بازالىق دىبىستار تاڭبالانادى. تاريحتان بەلگٸلٸ قادىم جازۋىن ەسكە تٷسٸرٸپ كٶرەلٸك. ارابنەگٸزدٸ ەسكٸ قازاق جازۋى مۇسىلماندىقپەن بٸرگە ەندٸ, كۆازيەلٸپبيلٸك سيپاتتى ەدٸ, ٶيتكەنٸ وندا داۋىسسىز دىبىستاردىڭ تاڭبالانۋىنا باسىمدىق بەرٸلدٸ, عىلىمدا مۇنداي ەلٸپبيلەر كونسونانتتى ەلٸپبي دەپ اتالادى. اراب جازۋى وڭنان سولعا قاراي جازىلادى, وندا 28 تاڭبا بولدى. ەربٸر تاڭبا بٸر داۋىسسىز دىبىسقا ارنالدى. داۋىستى دىبىستاردى ەرٸپتەردٸڭ استى-ٷستٸنەن جازىلاتىن ارنايى دياكريتيكالىق بەلگٸلەنٸمدەر, ياعني ەرٸپتەردەن بٶلەك قوسىمشا تاڭبالار بٸلدٸردٸ. اراب تٸلٸندەگٸ داۋىستىلار ۇزىن (سوزىلىڭقى) جەنە قىسقا بولىپ بٶلٸنەتٸندٸكتەن, كەيبٸر داۋىسسىز دىبىس تاڭبالارى جازۋ كەزٸندە سوزىلىڭقى داۋىستىلاردى تاڭبالاۋ ٷشٸن پايدالانىلعان. قىسقا ايتىلاتىن داۋىسسىزدار قوسىمشا بەلگٸلەر ياكي حاراكاتتار ارقىلى جازىلعان. ال «ا», «ي», «ۋ» داۋىستى دىبىستارىنا جەكە تاڭبالار ارنالعان. بٸراق وسى ٷش تاڭبا ٶزگە دە ۇقساس دىبىستاردى تاڭبالاۋدا پايدالانىلادى: «ا» تاڭباسى «ك», «گ» داۋىسسىزدارىمەن تٸركەسٸپ كەلگەندە «ە»-نٸ دە تاڭبالادى. ال يْ ەرپٸ «سۋكۋن» تاڭباسىمەن بٸرگە ە-نٸ تاڭبالادى, «ي» تاڭباسى «ى» انىق ەستٸلەتٸن بۋىنداردا جۋان ەستٸلەتٸن داۋىسسىز دىبىس­تارمەن كەلٸپ, «ى»-نى بٸلدٸرگەن, ت.ب. ەرەكشەلٸكتەر كٶپ بولدى. «ۋ» دىبىسى كلاسسيكالىق اراب تٸلٸندە ٶزگەرٸسسٸز قولدانىلادى, بٸراق كەيدە ديالەكتٸلٸك سٶزدەردە «و»-نى تاڭبالاعان. وسى 3 داۋىستى دىبىس بەلگٸلەنٸمدەرٸنەن ­(حاراكات, سۋكۋن, فاتحا) بٶلەك, ولاردىڭ 3 ايىرىم تٷرلەرٸ بار. ولاردى «تانۆين» دەپ اتايدى. تٸپتٸ «سۋكۋن»-نىڭ ٷش تٷرٸ بار, بٸرٸ – داۋىسسىز دىبىستىڭ جوعىن بٸلدٸرسە, «شاددا» – داۋىسسىز دىبىستىڭ قوسارلانىپ تۇرعانىن كٶرسەتتٸ, ال «حامزا» – ەكٸ داۋىستى دىبىستى بٸر-بٸرٸنەن اجىراتتى. جوعارىدا ايتىلعان قوسىمشا تاڭبالارمەن سٶزدٸڭ جازىلۋىنا مىسال: (تَنْوِين). طِفْلٌ جازاتىن ادام تەك دىبىستارعا ارنالعان ەرٸپتەردٸ تانۋدان بٶلەك, قول قيمىلىن كٶبٸرەك پايدالاندى جەنە قوسىمشا بەلگٸلەنٸمدەردٸڭ ٶزٸن يگەرۋٸ كەرەك بولدى. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸم, قازٸرگٸ كەزدەگٸ ي (ىي, ٸي), ۋ (ۇۋ, ٷۋ) جازىلۋىنىڭ داۋلى بولۋىنىڭ باسىن وسى قادىمنان ٸزدەۋ كەرەك سيياقتى كٶرٸنەدٸ كەيدە. ەرينە, زاڭدىلىق تا بار. ٶيتكەنٸ وسى ەسكٸ جازۋدا ۋ-دىڭ ۇۋ دىبىسىن دا, كەيبٸر جاتجۇرتتىق ادام اتتارىن جازعاندا جالعىز ەرٸپ تٷرٸندە «ۋ» دىبىسىن دا تاڭبالايتىنى دەرەكتەردەن بايقالادى. ياعني ەسكٸ جازۋدا ي, ۋ دىبىستارى جارتىلاي داۋىستىلارعا جاتقىزىلىپ كەلگەن. كەيٸننەن وسى جازۋ دەستٷرٸنٸڭ, ەسكٸ شاعاتايلىق ٷلگٸنٸڭ ا.بايتۇرسىنۇلى باس شىعارۋشى بولعان «قازاق» گازەتٸندە ساقتالعانى بايقالادى. «قازاق» گازەتٸ تٶتەمەن (ۋسۋل جاديد) شىقتى. تٶتەدەگٸ ي تاڭباسى (ەكٸ نٷكتە ەرٸپ تاڭباسىنىڭ استىنا كٶلدەنەڭٸنەن ورنالاسقان) كەيدە ى-نى: بولعاندىعى, پادشاسىن, كەيدە: ي-دٸ (شەتتٸلدٸك سٶزدە داۋىستى دەسەك): رۇمىنياعا (بٸر سٶز قۇرامىندا كەلگەندە ەرٸ ى-نى, ەرٸ ي-دٸ) تاڭبالاۋدا قولدانىلعان; سول سيياقتى ٸ-نٸ: كٶرٸنەدٸ, ستەۋٸنەن; كەيدە ي-دٸ تاڭبالايدى: كەلمەيدٸ, ت.ب. سوندا بٸر عانا تاڭبا بٸرنەشە دىبىستى (جات سٶزدەردٸ ەسەپتەگەندە) تاڭبالاعان جەنە ەكٸ رەت قايتالانىپ جازىلعاندا يٸ جەنە ىي, ٸي-دٸ بٸلدٸرگەن, مىسالى: تييس دەپ جازىلعان, بٸراق قازٸرگٸ جازۋمەن تيٸس دەپ وقىلادى. سونىمەن بٸرگە «ى» جەنە «ٸ» دىبىس­تارى كەلەتٸن بارلىق پوزيتسييالاردا ەمەس, كٶبٸنەسە تەۋەلدٸلٸكتٸڭ 3-جاعىن بٸلدٸرگەندە جازىلعان: ماجيليسينە, تٶرينە, ت.ب. دەل وسى سىندى جاعداي ۋ-عا دا بايلانىستى. ەسكەرتە كەتۋ كەرەك, مىسالدار گازەتتٸك نۇسقاسى نەگٸزٸندە ­كيريلل ەرٸپتەرٸمەن جازىلىپ وتىر.

ودان كەيٸنگٸ كەزدە, لاتىننان ­كيريلل ەلٸپبيٸنە كٶشۋدٸڭ العاشقى ۋاقىتىندا, 1939-1945 جىلدارى, ەملەلٸك, فونەتيكالىق ەرەكشەلٸكتەر كٶپ بولعان: 1. لاتىن جازۋىمەن جازىلعان ماتەريالداردا (ەكٸ ەلٸپبي دە قاتار قولدانىلعان از ۋاقىتتا) ح, ق ەرٸپتەرٸ (حات, قاتىناسۋ) لاتىننىڭ بٸر عانا q ەرپٸمەن تاڭبالانعان; 2. لاتىن جازۋىمەن باسىلعان ماتەريالداردا ى – دىبىسى  – بەلگٸسٸمەن, يا – كيريللدٸڭ ە-ەرپٸمەن, ٸ-دىبىسى j-مەن تاڭبالانعان (oktەbr, attans, bastalb, ەigjlj), ت.ب. بٸراق كيريلل جازۋىنىڭ العاشقى كەزەڭٸندە يا دىبىسى يا-مەن جازىلعان (ايانباساڭ, اياماي, كوميسسيا, ارميا, ت.ب. (قازٸرگٸ ۇسىنىلىپ وتىرعان ەملە ەرەجەلەرٸندە دە وسىلاي جازۋ ۇسىنىلىپ وتىر). بٸراق بايانداما سٶزٸنٸڭ جازىلۋى وسى كٷنگٸ جازىلۋ نۇسقاسىمەن بٸردەي. يۋ دىبىسى يۋ-مەن جازىلعان (يۋگوسلاۆيا). ەكٸنشٸ بۋىنىندا يا جازىلاتىن ورىس سٶزدەرٸندە ە جازىلعان (وكتەبر). ورىستىڭ ە دىبىسى قازاقتىڭ ە-دىبىسىنىڭ ورنىنا جازىلعان (سەلٸم, ت.ب.). تس دىبىسىنىڭ ورنىنا بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن س, كەيٸننەن تس-نىڭ ٶزٸ جازىلعان (رەداكسياعا). قازٸرگٸ ەلٸبيدە تس دىبىسى جوق, ورنىنا س جازىلاتىن بولادى. ە كەلەتٸن جەرلەردە ە جازىلعان (ەنەرگيا, ەكونوميكا). قازٸرگٸ ەلٸپبيدە ە دىبىسى جوق, ياعني ە كەلەتٸن جەرلەردە ە جازىلادى. قازٸرگٸ كەزدە ح جازىلاتىن جەرلەردە ق جازىلعان: قابارلايمىز, قالقى, قاتى. بٸراق راحمەت, حابار سٶزٸ بٸردە ح-مەن, ەندٸ بٸردە قابار تٷرٸندە (جاڭا قابارلار) جازىلعان. ح,ھ-عا بايلانىستى دا ٶزگەرٸستەر جاڭا ەلٸپبيدە بار. قازٸرگٸ كەزدە ق-مەن جازىلاتىن كەيبٸر سٶزدەر ول كەزدە ح-مەن جازىلعان: حاسيەتتٸ (حاسيەتتٸ بورىشى, رەۆوليۋتسييانىڭ حاسيەتتٸ تۋى). ى, ٸ-مەن جازىلاتىن سٶزدەردٸڭ بەرٸ ى-, ٸ-سٸز, تٷسٸرٸلٸپ جازىلعان (ٷكمەت, ابرويمەن, ىسرابىنا). ى ارتىق قوسىلىپ جازىلعان (داڭىققا). «ۇ» ەرپٸن «ۋ» ەرپٸنٸڭ تٶبەسٸنە دياكريتيكا قويىپ جازعان (ўرىستا). «ٷ» دىبىسىن «ۋ»-مەن تاڭبالاعان (كۋشكە). ال ييا قوسارلانىپ كەلەتٸن جەرلەردە ىيا-نىڭ جازىلۋى (جارىيا, جان قىيارلىق), ت.ب. ەرەكشەلٸكتەر بولعان. بۇل جازۋ تاريحى, تاريحتان كەرەگٸ, ۇتىمدىسى سۇرىپتالادى. بەرٸن بٸردەي ٶزگەرٸسسٸز قايتا قابىلداۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸراق ادامزات جازۋلارى تاريحىندا بۇرىنعى دا, قازٸرگٸ دە جازۋ تيپتەرٸ بٸر فونەما بٸر گرافەما پرينتسيپٸن ۇستانعانمەن, تازا بٸر پرينتسيپپەن ەلٸپبي قۇراستىرۋ مٷمكٸن­دٸگٸ قاشان دا از بولعان.

ونى تٷسٸنۋ ٷشٸن لاتىنعا كٶشۋ باستالعاندا ۇسىنىلعان ەلٸپبي جوبالارىن ەسكە تٷسٸرەيٸك. تەك ديگرافتاردان تۇراتىن ەلٸپبيدٸڭ بٸزدٸڭ اگگليۋتيناتيۆتٸ, ياعني جالعامالى تٸلٸمٸزدٸڭ تابيعاتىنا ساي كەلمەيتٸنٸ دەلەلدەندٸ. ايتالىق شاشۋ دەگەن سٶزدەگٸ ش (sh) shashu (6 تاڭبا) – şاşu (قازٸرگٸ جوبادا 4 تاڭبا) سالىستىرىپ بايقايىق. قايسىسىن جازۋ قولايلى? ەلٸپبي اپوستروفپەن, اكۋتپەن ۇسىنىلىپ وتىرسا دا, كەيبٸر دىبىستار ديگرافتارمەن بەرٸلدٸ (sh, ch), ياعني تازا دياكريتيكا اياسىنا دىبىستاردى سىيدىرا الماعان. اقىرىندا ديگرافتار جوبالاردىڭ جارامسىز بولىپ شىعۋىنا ەسەر ەتتٸ. اپوستروفتى ەلٸپبيدە بٸر سٶزدٸڭ قۇرامىنداعى ەرٸپتەردٸڭ ٶزٸ بٶلەكتەنٸپ تۇرعانداي كٶرٸندٸ, مىسالى: ku’bir-sybyrdan, s’u’i’iretin. جازعان كەزدە اپوستروفتى ەرٸپپەن ەكٸ سٶز قاتار كەلسە, باس ەرٸپ بولىپ جازىلىپ كەتۋٸ بايقالدى. قولايلى شريفتتەر Lusida Handwriting, Harrington, Old English Text Mt, AgensyB, Arial, Arial Unicode Ms, Calibri بولدى, ال قولايسىز شريفتتەر: Tımes New Roman, Britannic Bold, Bodoni Mt Black. وسىلاردى ٶتكەن كٷننٸڭ ەنشٸسٸندە قالسا دا ايتىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز – بٷگٸنگٸ ەلٸپبيدٸ تولىعىراق تانۋعا, دۇرىس باعالاۋعا سەپتٸگٸ تيەر دەگەن ٷمٸت. سونىمەن قاتار قازٸر قولدانىپ وتىرعان كيريلنەگٸزدٸ ەلٸپبي 42 ەرٸپتەن تۇرادى, ال ۇسىنىلىپ وتىرعان جوبادا 31 ەرٸپ بار, تاڭبالار سانى 11-گە قىسقارعان. قىسقارسا دا, ەربٸر تٶل دىبىسقا جەكە تاڭبا بەرٸلگەن.

كلاسسيكالىق لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶزٸ ٷيرەنگەندەر كەيبٸر تانىمال تاڭبالاردى ٸزدەيدٸ. ولاردىڭ ورنى قالاي تولتىرىلدى? تاپقىرلىقپەن شەشٸلگەن مەسەلەنٸڭ بٸرٸ دەپ جاڭا ەلٸپبي نۇسقاسىنداعى تسيتاتالىق پرينتسيپتٸ ايتۋعا بولادى. «C, X, W تاڭبالارى تسيتاتالىق پرينتسيپپەن جازىلاتىن شەتتٸلدٸك سٶزدەردە قولدانىلادى». نەلٸكتەن وسى C, X, W تاڭبالارى جاڭا ەلٸپبي نۇسقاسىندا ايرىقشالانىپ بەرٸلدٸ? ونىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸنٸڭ بٸرٸن شەتتەن ەنەتٸن تٷرلٸ ماركا, برەند اتاۋلارىنىڭ ەلٸپبي اۋىستىرۋ تۋرالى ەڭگٸمە قوزعالماستان بۇرىن شەتتٸلدٸك نۇسقاسىمەن ٶزگەرٸسسٸز جازىلا باستاۋىنان ٸزدەستٸرۋ كەرەك. وسىنداي تٷرٸ مەن قالپى ساقتالاتىن, ٶزگەرٸسسٸز الىناتىن شەتتٸلدٸك سٶزدەر باق-تا, ۆيزۋالدى اقپارات قۇرالى سانالاتىن تەلەديداردا, ەدەبي-كٶركەم جۋرنالداردا, تٸپتٸ اۋدارما ەدەبيەت پەن وقۋلىقتاردا, كٶشەدەگٸ جارنامالاردا, ماڭدايشالاردا كەزدەسەدٸ. ەسٸرەسە قالالاردا وسىنداي اتاۋلار اياق اتتاپ باسقان سايىن كەزدەسەدٸ. مىسالى, قازاق تٸلٸنٸڭ كٶركەمدٸگٸن, بايلىعىن پاش ەتۋگە قىزمەت ەتەتٸن ەدەبي-ەلەۋمەتتٸك «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ ٶزٸندە دە وسىلاي جازىلۋ ٷردٸسٸ بار: «الماتىلىق مۋزىكانتتاردى قولداۋ ٷشٸن ارنايى پلاتفورمالار قۇرىلىپ, ٶنٸمدەرٸ iTunes, Yandeح, Spotify تاعى دا باسقا زاماناۋي تسيفرلى قۇرالدار ارقىلى تاراتىلاتىن بولادى» («جۇلدىز», 2019, №11, 176-ب.). «ونىڭ دامۋى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن بلوگ-پلاتفورمالار تانىمالدىعىنىڭ ارتۋىنا دا تٸكەلەي سەرپٸن بەردٸ. Youtube, Instagram, Twitter سەكٸلدٸ تيٸمدٸ كونتەنت قۇرىپ, جاقسى تابىس تابۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ» (جۇلدىز, 2019, №11, 177-ب.). بۇل مىسالدار جۋرنالدىڭ جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي تالقىلاۋعا ۇسىنىلماستان بۇرىنعى نٶمٸرلەرٸنەن الىنعان. تانىمال Twitter, Yandeح سيياقتى اتاۋلار سول كٷيٸندە جازىلىپ تۇر. وسىلاي جازۋعا كٶز دە, قول دا ٷيرەنگەن. فيرمالار ٷشٸن بۇل قولايلى, تاۋارىنىڭ تانىمالدىعى, ٶتٸمدٸلٸگٸ ارتا تٷسەدٸ. ەكٸنشٸ سەبەپ العاشقى سەبەپتەن كەلٸپ تۋىندايدى: ەرتٷرلٸ تٸلدەردٸڭ يەلەرٸ (تۇتىنۋشىلارى, ەلدەر, مەملەكەتتەر) اراسىنداعى ەكونوميكالىق, ساياسي جەنە مەدەني بايلانىستاردىڭ نىعايۋى, جاپپاي كومپيۋتەرلەندٸرۋ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى, تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ قولجەتٸمدٸ بولۋى شەتتەن ەنەتٸن سٶزدەردٸ كٶبەيتەدٸ. ونىڭ ٸشٸندە جازبا تۇرپاتى ساقتالاتىن برەند, ماركا اتاۋلارىن ٶزگەرٸسسٸز جازۋ ەبدەن داعدىعا اينالا بەرەدٸ. سوندىقتان جوبادا C, X, W تاڭبالارىمەن جازىلاتىن بەلگٸلٸ ماركالار, برەند اتاۋلارىن سول كٷيٸ كٶشٸرٸپ الۋ, ياعني مەتٸندە دە, جەكە تۇرعاندا دا تسيتاتالىق پرينتسيپپەن جازۋ ۇسىنىلعان. ەلەمگە بەلگٸلٸ برەند اتاۋلارىن ٶزگەرتپەي جازۋ كٶپ تٸلدەردە بار قۇبىلىس. بۇل اتاۋلار ٶزدەرٸ ەنگەن تٸلدە گيبريدتەر سانالادى, سەبەبٸ ولارعا قازاق تٸلٸنٸڭ قوسىمشالارى جالعانادى, مىسالى: Yandeح-تەن, Word-پەن, سوسا-سوla-نىڭ, ت.ب.

– جاڭا ەلٸپبيگە كەزەڭ-كەزەڭٸمەن كٶشۋ 2023-2031 جىلدارى ارالىعىندا جوسپارلانعان. بٸز وعان الداعى 10 جىلدا تولىقتاي دايىن بولا الامىز با?

–10 جىل ەلٸپبي اۋىستىرۋ ٷشٸن از ۋاقىت ەمەس. 10 جىلدا كٶپ مەسەلە ەكشەلەدٸ, جٷيەگە تٷسەدٸ. بٸز بٸلۋگە جەنە ەسكەرۋگە تيٸس بٸر اقيقات بار. ەندٸ بۇل پروتسەسس توقتامايدى, العا جىلجيدى. جىلجىعان سايىن لاتىنعا كٶشۋگە بايلانىستى كەز كەلگەن مەسەلە ودان ەرٸ جەتٸلە بەرەدٸ.

– بٸر قۋانتارلىعى ڭ جەنە ٸ سيياقتى تٶل ەرٸپتەر ٶز قالپىن ساقتاپ قالعان ەكەن. ياعني بۇعان دەيٸنگٸ سىن-ەسكەرتپەلەر ەسكەرٸلگەنٸ بايقالادى. قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ تٶل ەرٸپتەرٸنٸڭ ساقتالۋى تۋرالى تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭٸز?

– تٶل ەرٸپتەرسٸز تٸل تٸل بولا ما? ٶتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارى س.امانجولوۆ تٶل دىبىستار تۋرالى: «...وسى جازعى تۇرىم ورتالىق جاڭا ەلٸپپە كوميتەتٸ بارلىق ۇلتتارعا ٶزٸندەگٸ q, o, ە, ۋ, , ٶ ەرٸپتەرٸن الىپ تاستاۋدى ۇسىندى. ولاردىڭ كەمٸس بٶگەتٸ, قولايسىزدىعى كٶپ. بٸراق مۇنى ۇسىنۋ الدىندا جاڭا ەلٸپبي كوميتەتٸ ەر ۇلتتىڭ ەرەكشەلٸگٸمەن ساناسپاعانى كٶرٸنٸپ تۇر. ورىستا q, ٶ ەرپٸ جوق ەكەنٸ راس, ولارعا ول ەرٸپتەردٸ ٷيرەتۋ دە قيىن ەكەنٸ راس. بٸراق ورىستا جوقتى جويىپ, ۇلت تٸلٸنە بالتا شابۋعا بولا ما?» دەگەن ەكەن تٶل دىبىستاردىڭ تاڭباسىن ساقتاپ قالۋ تۋرالى. سوندىقتان تٶل دىبىستار جەتٸلدٸرٸلگەن جوبادا ساقتالعان. ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ ەرپٸ بار. جوعارىدا اتالعان دياكريتيكالىق تاڭبالار تٶل دىبىستاردىڭ تاڭبالانۋىنا جەردەم ەتٸپ تۇر. Aa-مەن عىلىمي ەدەبيەتتە ا-نىڭ اللافونى سانالاتىن Ää (ە) – كوررەلياتتار. Gg مەن قازاقتىڭ تٶل دىبىسى Ğğ (ع)-نىڭ دياكريتيكامەن اجىراتىلىپ بەرٸلۋٸ, Nn (نن) مەن Ŋŋ (ڭڭ) تاڭبالارىنىڭ كەسكٸندەلۋٸ; Oo مەن Ӧӧ (ٶ), سونداي-اق Ss مەن Şş (ش); Uu (ۋۋ; ۇۋ); تاڭبالانۋى ۇقساس Ūū (ۇۇ); Üü (ٷٷ) دىبىستارىنىڭ ەكٸ تٷرلٸ دياكريتيكامەن اجىراتىلۋى دا زاڭدى. Iı (ٸٸ) باس ەرپٸ دياكريتيكاسىز بەرٸلٸپ وتىر. دياكريتيكانى كٶبەيتپەۋ ماقساتىندا دياكريتيكا قويىلمادى, بەلكٸم جيٸلٸگٸ, سٶز شەنٸندە كەلۋٸ سيياقتى ماڭىزدى فاكتورلار ەسكەرٸلگەنٸنەن دە بولار. Ŋŋ (ڭ), Şş (شش) ەرٸپتەرٸنٸڭ تاڭبالانۋى دا كٶڭٸلگە قونىمدى, سٶز ٷستٸندەگٸ دياكريتيكالاردى ازايتادى. ال ڭ تاڭباسى, سونداي-اق سوڭعى جوبا بويىنشا بارلىق شەشٸم داۋىس بەرۋمەن قابىلداندى. ال عىلىمي كٶزقاراستارمەن كەلٸسپەۋ, قارسى بولۋ, قايشىلىقتار بولۋى, قالىس قالۋ – زاڭدىلىق.

ورىس تٸلٸ دىبىستارىنىڭ ەلٸپبي جوباسىندا بولماۋى نازار اۋدارۋعا تۇرادى. بٷگٸنگٸ ۇرپاق بۇل ەرٸپتەردٸ جازىپ قولدارى دا, كٶزدەرٸ دە ٷيرەنٸپ قالعانداردىڭ قاتارىنا جاتادى, بٸراق كەلەر ۇرپاق ورىس تٸلٸنەن ەنگەن سٶزدەردٸڭ سول تٸلدە جازىلعان نۇسقاسىن ەمەس, ۇسىنىلىپ وتىرعان ەلٸپبي ارقىلى ەنگٸزٸلگەن, قازاقشاعا ەبدەن بەيٸمدەلگەن نۇسقاسىمەن عانا جازاتىن بولادى. ەرتەڭگٸ ۇرپاق jiu, kiu, qiar, sia دەپ بٸردەن-اق جازادى (يۋ-مەن, يا-مەن جازبايدى). كٸرمە ,  (بەلگٸلەر), شش, ت.ب. دىبىستارىن جازۋدى قاپەرٸنە دە المايدى, سونداي-اق ە ورنىنا ە-نٸ, يو ورنىنا ö-نٸ, تس جەنە ستس ەرٸپ تٸركەسٸ ورنىنا s (sirk, sement) جازاتىن بولادى. كٸرمە سٶز قۇرامىنداعى داۋىستى دىبىستاردىڭ جۋان نە جٸڭٸشكەلٸگٸن ايىراتىن , بەلگٸلەرٸ جازۋدا ەلەنبەيدٸ, بٸراق سٶزگە قوسىمشالاردىڭ جۋان نە جٸڭٸشكە جالعانۋىنىڭ زاڭدىلىققا ساي بولۋى ەسكەرٸلەتٸن بولادى. سول سيياقتى سس, مم, لل, تت, فف, نن, بب, رر, پپ, گگ, دد, كك, ۋۋ ەرٸپتەرٸنٸڭ بٸرٸ تٷسٸرٸلٸپ جازىلۋى سٶزدەردٸ قازاقشا ايتىلىمعا جاقىنداتا تٷسەدٸ: prosesor, atestat, asonans, disonans, akaunt, akord, vakum, ت.ب. وسى سيياقتى ٶزگەرٸستەر ۇسىنىلعاندا سٶزگە قوسىمشالاردىڭ دۇرىس جالعانۋى, ٷندەسۋ, دىبىستاردىڭ ٷيلەسٸمٸ مەيلٸنشە ەسكەرٸلەدٸ. بٸراق بارلىق شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ بٸر ٷلگٸگە سالۋ كەيدە مٷمكٸن بولا بەرمەيتٸنٸ بايقالدى. جوباعا قاراعاندا ەرتەڭ ەمەس, بٷگٸننٸڭ ٶزٸندە ورىس سٶزدەرٸنٸڭ ورىسشا نۇسقاسى ەمەس, قازاقشاعا بەيٸمدەلگەن نۇسقاسى تانىمال بولاتىنى سەزٸلەدٸ. كٸرمەنٸڭ بٸرٸ – ف دىبىسى ەلٸپبيدە بار, وسىعان بايلانىستى ٶز ويىمدى بٸلدٸرە كەتەيٸن. ف – قازاق جازۋى تاريحىندا قادىمنان بەرٸ كەلە جاتقان دىبىس. فيكر, فەني سيياقتى دٸني سٶزدەردە جازىلادى, ەسكٸ جازبالاردىڭ بٸرەگەيٸ سانالاتىن ەبٸلعازىنىڭ «شەجٸرەسٸندە» دە فاسل سيياقتى سٶزدەر ف-مەن جازىلعان, ال قازٸرگٸ دٸني ەدەبيەتتە جيٸ كەزدەسەدٸ. ونى ەكٸنٸڭ بٸرٸ بٸلمەگەنمەن, فيلولوگ-ەدەبيەتشٸلەر بٸلۋگە تيٸس. سوندىقتان ف-نىڭ ەلٸپبي قۇرامىندا جٷرۋٸن تەك ورىس تٸلٸمەن بايلانىستىرعان دۇرىس بولماس. قالاي دەگەنمەن شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ جازۋ ٷلگٸلەرٸ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ سۇرانىسىن ٶتەيدٸ, ەرتەڭگٸ كٷننٸڭ تالابىن ساي بولادى دەگەن ٷمٸت باسىم. ال پٸكٸرتالاستار مەن كٶزقاراس الۋاندىعى (پليۋراليزم) ٸستٸ ٸلگەرٸلەتەدٸ, دامىتادى. ەلٸپبي اۋىستىرۋعا ­بايلانىستى پٸكٸرتالاستاردى مەن وسى تۇرعىدا باعالايمىن. 

– بۇعان دەيٸن داۋ تۋدىرعان پەرنەتاقتا مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلمەك? جەتٸلدٸرٸلگەن ەلٸپبي وعان نەگٸزدەلگەن بە?

– قوعام ەرتٷرلٸ توپتان, ەرتٷرلٸ كٶزقاراس يەلەرٸنەن تۇرادى. ەربٸر ۇلتتىڭ كوممۋنيكاتيۆتٸك ەدەبٸ بار, ول ۇلتتىڭ تٸلگە دەگەن كٶزقاراسى نەگٸزٸندە قالىپتاسادى. ال تٸلدٸك قارىم-قاتىناس ۇلت ٶكٸلدەرٸنە قاتىستى ٶزٸمٸز جەنە باسقالار دەپ بٶلۋ مٷمكٸندٸگٸن تۋعىزادى. قازاق قوعامىنا كٶپ ەلدە قالىپتاسقان وسى ستاندارت, جەكە تٸلدٸك تۇلعانىڭ يدەنتيفيكاتسيياسىن قۇرايتىن بەلگٸلەر, ٷيلەسپەيدٸ. قازاقستانداعى تٸلدٸك ورتانى مىناداي جٸكتەلٸسكە تٷسٸرۋگە بولادى: ا) قازاقشا ويلاپ, ويىن قازاقشا قاعاز بەتٸنە تٷسٸرەتٸن قازاقتٸلدٸلەر; ە) ورىستٸلدٸ قازاقتار (انا تٸلٸن مٷلدە بٸلمەيتٸن قازاقتار). ال ٶز تٸلٸندە سٶيلەمەيتٸن ادامنىڭ ويلاۋ جٷيەسٸ مەن تانىمى, داعدىسى, مەسەلەنٸ تالداۋى, سوعان ساي ەرەكەت ەتۋٸ دە بٶلەك بولادى; ب) شالاقازاقتار. بۇلار انا تٸلٸن اۋىزەكٸ تٸل دەڭگەيٸندە بٸلگەنمەن, ويىن قاعازعا ورىس تٸلٸندە تٷسٸرەتٸندەر. سوڭعى ەكٸ توپ بٸرەن-ساران ٶكٸلدەردەن عانا تۇرمايدى, ولاردىڭ سانى كٶپ, ياعني بۇقارالىق سيپاتى بار. سوندىقتان پەرنەتاقتاعا بايلانىستى تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتىلۋى زاڭدى. بٸراق ول دا دۇرىس شەشٸمٸن تابادى دەگەن ويدامىن, سالا ماماندارى بۇل تۇرعىدا دا پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرۋدە. شەشٸم تاباتىنى ەلٸپبيدەگٸ كوررەليات دىبىستاردىڭ ورنالاسۋ تەرتٸبٸنەن سەزٸلەدٸ: وو-ٶٶ ت.ب. جەنە ەرٸپتەر قولعا ىڭعايلى پوزيتسييالارعا قولدانىس جيٸلٸگٸ سيياقتى ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي ورنالاساتىن بولار.

– بۇل جوبانى سوڭعى ەرٸ ناقتى دەۋگە بولا ما? ەلدە الداعى ۋاقىتتا باس­قا دا نۇسقالار تالقىلاۋعا ۇسىنىلا ما?

– وسىعان دەيٸن دە ٶتە كٶپ نۇسقا ۇسىنىلعانى بەلگٸلٸ. ۇسىنىس يەلەرٸ تەك تٸلشٸ-عالىمدار ەمەس, ولاردىڭ اراسىندا ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك توپ ٶكٸلدەرٸ دە بولدى. ال سوڭعى نۇسقا تٸلشٸ-عالىمدارعا بەرٸلگەن مٷمكٸندٸك اياسىندا ۇسىنىلىپ وتىر جەنە عىلىمي نەگٸزٸ بار. جوبانىڭ تالقىلانعانىن, ەدٸستەمەلٸك تۇرعىدان سىنامادان ٶتكەنٸن, كٶپتەگەن شارالار اتقارىلعانىن ەستەن شىعارۋعا بولمايدى.

– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!

ەڭگٸمەلەسكەن

اقبوتا مۇسابەكقىزى