Sońǵy kezde elimizde úlken saiasi ózgerister bolyp jatyr. Solardyń biri hám eleýlisi - Imanǵali Tasmaǵambetovtiń Resei elshisi qyzmetine taǵaiyndalýy. Qoǵamnyń nazaryn aýdarǵan bul jaǵdai týrasynda saiasattanýshylar ne deidi eken? Aldymen Ázimbai Ǵaliǵa sóz bereiik...
- Imanǵali Tasmaǵambetovtiń qyzmetinen ketýin halyq san-saqqa júgirtip jatyr. Vitse-premerdiń aiaq asty elshige ainalýynda qandai saiasi astar bar?
- Meniń oiymsha, bul oqiǵanyń saiasi astary bar. Birinshiden, bul aýys-túiis negizsiz emes. Imanǵali – qazaq elitasyndaǵy yqpaldy saiasatkerlerdiń biri. Qolynan is keletin tulǵalardyń qatarynan. Qazaq intelegentsiiasynyń arasyndaǵy súikimdi persona. Óziniń saiasi ambitsiiasy bar. Múmkin, «birinshi orynǵa» shyqqysy keledi. Sondyqtan basqa saiasi elita ókilderiniń «osy jigit bilikti qaǵyp ala ma» degen qaýipi bar siiaqty. Bul oqiǵa osyndai sebepterge qatysty «reaktsiia» dep oilaimyn. Jalpy Imanǵalidiń bir-eki kináraty bar. Birinshiden, ol Almatynyń «Shańyraǵyn» jylatqan adam. Bul týraly jii aitylyp ta júr. Soǵan qaramastan, qazaq intelegentsiiasynyń ishinde «ultjandy» degen imidji bar. Ózge elita ókilderi bul turǵyda sýyqtaý qaraityn bolsa, ol ulttyq úrdisterge, qazaqtyń rýhani taǵdyryna janashyr tulǵa retinde sipattalady. Sol sebepti, qazaqqa jaqyn osyndai faktorlar saiasi elitanyń bir bóligin shoshytady. Bul – kezdeisoq jaǵdai emes. Ózi surandy degen pikir bar. Qyzbalaý jigit qoi, suransa, suranǵan shyǵar, biraq onyń ar jaǵynda ókpe jatqan sekildi. Sońǵy qyzmetinde de kóp ýaqyt otyra almady. Men ózim bul jaǵdaidy belgili dárejede tosyn qabyldadym.
- Tasmaǵambetovtiń Resei elshisi bolýynyń memleket úshin, qoǵam úshin, qala berdi ózi úshin qandai oń jáne teris tustary bar?
- Ashyǵyn aitqanda, Resei Imanǵalidai ultjandy adamdardy jaqtyrmaidy. Bálkim, AQSh-tyń elshisi atansa mańyzdyraq bolar ma edi. Al, soltústik kórshimizben araqatynasymyz jaqsy ekeni belgili. Elshisiz-aq eldese alamyz. Buny men pálendei mańyzdy qyzmet dep oilamaimyn. Taǵy bir ashyq aityla bermeitin másele, aimaqtyq turǵyda. Tájinniń kelýi – Imanǵalidiń ornyn almastyrǵandai. Iaǵni, batys ólkeden bir qairatker jetedi degen áńgimeniń aiasynda. Biraq Tájinniń orny bólek árine. Ol da bir jaqsy qairatker. Las isterden ada. Demokratiialyq qundylyqtarmen ósip kele jatqan qairatker. Imanǵali ekeýiniń orny eki basqa. Salystyrýǵa bolmaidy.
- Oppozitsiia ókilderi «Tasmaǵambetovtyń barar jer, basar taýy qalmaǵanda oppozitsiiaǵa keletinin» aitady. «Ózi suranǵan elshiniń» ózgerip ketýi múmkin be?
- Eger bizdiń demokratiialyq baǵytqa ketip bara jatqanymyz ras bolsa – áńgime basqa. Bizge jetispeitini – ekonomikalyq jáne saiasi básekelestik. Buny salqynqandy qabyldaý kerek. Bizde birneshe partiia bar. Eger solardyń biriniń serkesi bolsa, oǵan tańqalýdyń túgi joq. Eń bastysy, shoshymaǵan jón. Imanǵalidiń ózi «Nazarbaevtiń týyndysy» ekenin jii aityp júredi. Asa alys kete qoimas. Negizi, halyqtyń saiasi mádenieti biz oilaǵannan da biik. Mende insaiderlik aqparat joq. Ómiri bilikte bolǵan adam emespin. Biraq kei kezde reti túsip jigittermen sóilesip qalǵanda, kóbiniń biliktiligi jetkilikti ekenin, deńgeiiniń joǵary ekenin baiqaimyn. Tipti, bizde alternativti oppozitsiialyq partiia paida bolǵannyń ózinde, shyny úige tas laqtyratyn adam bolmaidy dep oilaimyn.
- Biliktegi úlken dúrbeleń dúiim jurttyń nazarynda. «Tájinniń Prezident apparatyna oralýy, Tasmaǵambetovtiń Resei asýy, ministrlerdiń jii aýysýy, birqatar basshynyń qamaýǵa alynýy, Elbasynyń birneshe ret málimdeme jasaýy, jazbasha jariialanǵan joldaý...» Mundai qadamdar úlken ózgeristerdiń bastalǵanynan habar bermei me?
- Iá, ózgeristiń bastamasy dep qabyldaýǵa tolyq negizimiz bar. Quqyqtyq-saiasi reformalardyń bastalýy oryndy ám qýanyshty. Negizi, bizdegi sýperprezidenttik vertikal óz qyzmetin, óz fýnktsiiasyn tolyq oryndady. Toqsanynshy jyldardyń basyndaǵy jáne ortasyndaǵy óte aýyr daǵdarys kezeńinde tiisti reformalar jasaldy. Ol – «Qajygeldin-Nazarbaev reformasy». Negizgi júk árine prezidentke tústi. Sondyqtan ony «Nazarbaev reformasy» desek te qatelespeimiz. Sonymen qatar, ol – óte tabysty reforma bola aldy. Al, tabys sýperprezidenttik vertikaldiń arqasynda keldi. Iaǵni, qos bilik. Ol da ózin sózsiz aqtady. Biraq ýaqyt óte kele «qos bilik» kedergi bola bastady. Jalpy qoǵamnyń áleýmettik-ekonomikalyq progressine, odan bólek te kóp dúniege. Sondyqtan prezidenttiń klassikalyq «demokratiialyq-liberaldyq» júiege quqyqtyq reforma jasady. Quzyrynyń kóp bóligin parlament pen úkimetke bergeni durys-aq.
Osy ózgeristermen birge ultjandy saiasatker Tájinniń elge oralǵany da kóńil qýantty hám durys boldy (áleýmettanýshy, ólkelerdiń jaǵdaiymen jaqsy tanys óte saýatty azamat).
Al, anaý sottalǵandardyń kóbi berilgen jazaǵa ábden laiyq. Olar - is júzinde qylmystary dáleldengen urylar. Bilik qolyna tigen kúnnen bastap túrli shemalarmen urlyq jasaýǵa kóshetin adamdar olar. Basshymyz da ai qarap otyrǵan joq. Kishkentai dúnielerdi baiqamaǵanymen, shekten tys ketken jaǵdailarmen áshkerelengen urylardyń jazasyn laiyqty beredi.
Ekinshiden, sottalǵandar arasynda komandada ózgeniń múddesin qorǵaityn túsiniksiz piǵyldaǵy artyq, bóten áńgimeler júrgizgen azamattar da joq emes. Al bilikte ondai «artyq áńgime» saiasi intriga bolyp esepteledi. Ashyǵynda, kóp basshy saiasi intrigany jek kóredi. Árine, bir jaǵy demokratiialyq mehanizm bolmaǵan jerde de saiasi intriga júrmek. Sondyqta munyń bárinen tazarý kerek bolǵan shyǵar.
Mailybaevqa keler bolsaq, ol keremet orysshyl jigit edi. Onyń ýaqytynda sol orynda qalai júrgenine tań qalýshy em. Jalpy, meniń sondai birneshe jaitqa tańym bar. Kezinde KISI-diń basshysy bolǵan Bolat Sultanovtyń bilikke jaqyn jerde qalai júrgenin túsinbeitinmin. Ol da ashyq reseishil-tin. Eshkim bilmese bir jón. Onysyn jarty Qazaqstan bilgen. Orysty jek kór demeimiz árine. Biraq Qazaqstanda otyryp, Reseidiń soiylyn soǵý – múlde orynsyz, oiǵa syimaityn is. Catqyndyq demeimin, biraq olai isteýge bolmaidy. Aitalyq, Ýkrainadaǵy Reseidiń áreketterin aqtaý, odan ózge de teris saiasi kózqarastar. Al, sol Resei Ýkrainaǵa istegenin Qazaqstanǵa isteýi múmkin edi. Sony oilaýǵa, túsinýge parasaty jetpei me olardyń? Qyzyq. Meniń oiymsha, Qazaqstannyń azamaty, Qazaqstannyń joǵarǵy elita ókilderi ulttyń ǵana soiylyn soǵýy kerek.
- Kelesi júris qandai bolmaq?
- Tasmaǵambetovke qatysty aitatyn bolsaq, bul jerdegi másele – bireýge oryn bosatyp berýde emes. Onyń ornyn basar adam tabylady. Bul qadam – personany syrttatý. Qorǵanys ministri bolǵan kezinde túrli áńgimeler júrdi. Tóńkeris jasardai úreilendi keibireýler. Árine, munyń bári beker sóz. Provakatsiialyq alyp-qashpa áńgimelerdiń bir parasy. Alaida mundai jaǵdailardyń belgili bir adamdardy shoshytýy múmkin ekenin joqqa shyǵara almaimyz.
Suqbattasqan: Sherhan Talap, Aibol Islamǵali
