سوڭعى كەزدە ەلٸمٸزدە ٷلكەن ساياسي ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتىر. سولاردىڭ بٸرٸ ھەم ەلەۋلٸسٸ - يمانعالي تاسماعامبەتوۆتٸڭ رەسەي ەلشٸسٸ قىزمەتٸنە تاعايىندالۋى. قوعامنىڭ نازارىن اۋدارعان بۇل جاعداي تۋراسىندا ساياساتتانۋشىلار نە دەيدٸ ەكەن? الدىمەن ەزٸمباي عاليعا سٶز بەرەيٸك...
- يمانعالي تاسماعامبەتوۆتٸڭ قىزمەتٸنەن كەتۋٸن حالىق سان-ساققا جٷگٸرتٸپ جاتىر. ۆيتسە-پرەمەردٸڭ اياق استى ەلشٸگە اينالۋىندا قانداي ساياسي استار بار?
- مەنٸڭ ويىمشا, بۇل وقيعانىڭ ساياسي استارى بار. بٸرٸنشٸدەن, بۇل اۋىس-تٷيٸس نەگٸزسٸز ەمەس. يمانعالي – قازاق ەليتاسىنداعى ىقپالدى ساياساتكەرلەردٸڭ بٸرٸ. قولىنان ٸس كەلەتٸن تۇلعالاردىڭ قاتارىنان. قازاق ينتەلەگەنتسيياسىنىڭ اراسىنداعى سٷيكٸمدٸ پەرسونا. ٶزٸنٸڭ ساياسي امبيتسيياسى بار. مٷمكٸن, «بٸرٸنشٸ ورىنعا» شىققىسى كەلەدٸ. سوندىقتان باسقا ساياسي ەليتا ٶكٸلدەرٸنٸڭ «وسى جٸگٸت بيلٸكتٸ قاعىپ الا ما» دەگەن قاۋٸپٸ بار سيياقتى. بۇل وقيعا وسىنداي سەبەپتەرگە قاتىستى «رەاكتسييا» دەپ ويلايمىن. جالپى يمانعاليدٸڭ بٸر-ەكٸ كٸنەراتى بار. بٸرٸنشٸدەن, ول الماتىنىڭ «شاڭىراعىن» جىلاتقان ادام. بۇل تۋرالى جيٸ ايتىلىپ تا جٷر. سوعان قاراماستان, قازاق ينتەلەگەنتسيياسىنىڭ ٸشٸندە «ۇلتجاندى» دەگەن يميدجٸ بار. ٶزگە ەليتا ٶكٸلدەرٸ بۇل تۇرعىدا سۋىقتاۋ قارايتىن بولسا, ول ۇلتتىق ٷردٸستەرگە, قازاقتىڭ رۋحاني تاعدىرىنا جاناشىر تۇلعا رەتٸندە سيپاتتالادى. سول سەبەپتٸ, قازاققا جاقىن وسىنداي فاكتورلار ساياسي ەليتانىڭ بٸر بٶلٸگٸن شوشىتادى. بۇل – كەزدەيسوق جاعداي ەمەس. ٶزٸ سۇراندى دەگەن پٸكٸر بار. قىزبالاۋ جٸگٸت قوي, سۇرانسا, سۇرانعان شىعار, بٸراق ونىڭ ار جاعىندا ٶكپە جاتقان سەكٸلدٸ. سوڭعى قىزمەتٸندە دە كٶپ ۋاقىت وتىرا المادى. مەن ٶزٸم بۇل جاعدايدى بەلگٸلٸ دەرەجەدە توسىن قابىلدادىم.
- تاسماعامبەتوۆتٸڭ رەسەي ەلشٸسٸ بولۋىنىڭ مەملەكەت ٷشٸن, قوعام ٷشٸن, قالا بەردٸ ٶزٸ ٷشٸن قانداي وڭ جەنە تەرٸس تۇستارى بار?
- اشىعىن ايتقاندا, رەسەي يمانعاليداي ۇلتجاندى ادامداردى جاقتىرمايدى. بەلكٸم, اقش-تىڭ ەلشٸسٸ اتانسا ماڭىزدىراق بولار ما ەدٸ. ال, سولتٷستٸك كٶرشٸمٸزبەن اراقاتىناسىمىز جاقسى ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ەلشٸسٸز-اق ەلدەسە الامىز. بۇنى مەن پەلەندەي ماڭىزدى قىزمەت دەپ ويلامايمىن. تاعى بٸر اشىق ايتىلا بەرمەيتٸن مەسەلە, ايماقتىق تۇرعىدا. تەجيننٸڭ كەلۋٸ – يمانعاليدٸڭ ورنىن الماستىرعانداي. ياعني, باتىس ٶلكەدەن بٸر قايراتكەر جەتەدٸ دەگەن ەڭگٸمەنٸڭ اياسىندا. بٸراق تەجيننٸڭ ورنى بٶلەك ەرينە. ول دا بٸر جاقسى قايراتكەر. لاس ٸستەردەن ادا. دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارمەن ٶسٸپ كەلە جاتقان قايراتكەر. يمانعالي ەكەۋٸنٸڭ ورنى ەكٸ باسقا. سالىستىرۋعا بولمايدى.
- وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸ «تاسماعامبەتوۆتىڭ بارار جەر, باسار تاۋى قالماعاندا وپپوزيتسيياعا كەلەتٸنٸن» ايتادى. «ٶزٸ سۇرانعان ەلشٸنٸڭ» ٶزگەرٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن بە?
- ەگەر بٸزدٸڭ دەموكراتييالىق باعىتقا كەتٸپ بارا جاتقانىمىز راس بولسا – ەڭگٸمە باسقا. بٸزگە جەتٸسپەيتٸنٸ – ەكونوميكالىق جەنە ساياسي بەسەكەلەستٸك. بۇنى سالقىنقاندى قابىلداۋ كەرەك. بٸزدە بٸرنەشە پارتييا بار. ەگەر سولاردىڭ بٸرٸنٸڭ سەركەسٸ بولسا, وعان تاڭقالۋدىڭ تٷگٸ جوق. ەڭ باستىسى, شوشىماعان جٶن. يمانعاليدٸڭ ٶزٸ «نازارباەۆتٸڭ تۋىندىسى» ەكەنٸن جيٸ ايتىپ جٷرەدٸ. اسا الىس كەتە قويماس. نەگٸزٸ, حالىقتىڭ ساياسي مەدەنيەتٸ بٸز ويلاعاننان دا بيٸك. مەندە ينسايدەرلٸك اقپارات جوق. ٶمٸرٸ بيلٸكتە بولعان ادام ەمەسپٸن. بٸراق كەي كەزدە رەتٸ تٷسٸپ جٸگٸتتەرمەن سٶيلەسٸپ قالعاندا, كٶبٸنٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن, دەڭگەيٸنٸڭ جوعارى ەكەنٸن بايقايمىن. تٸپتٸ, بٸزدە التەرناتيۆتٸ وپپوزيتسييالىق پارتييا پايدا بولعاننىڭ ٶزٸندە, شىنى ٷيگە تاس لاقتىراتىن ادام بولمايدى دەپ ويلايمىن.
- بيلٸكتەگٸ ٷلكەن دٷربەلەڭ دٷيٸم جۇرتتىڭ نازارىندا. «تەجيننٸڭ پرەزيدەنت اپپاراتىنا ورالۋى, تاسماعامبەتوۆتٸڭ رەسەي اسۋى, مينيسترلەردٸڭ جيٸ اۋىسۋى, بٸرقاتار باسشىنىڭ قاماۋعا الىنۋى, ەلباسىنىڭ بٸرنەشە رەت مەلٸمدەمە جاساۋى, جازباشا جارييالانعان جولداۋ...» مۇنداي قادامدار ٷلكەن ٶزگەرٸستەردٸڭ باستالعانىنان حابار بەرمەي مە?
- يە, ٶزگەرٸستٸڭ باستاماسى دەپ قابىلداۋعا تولىق نەگٸزٸمٸز بار. قۇقىقتىق-ساياسي رەفورمالاردىڭ باستالۋى ورىندى ەم قۋانىشتى. نەگٸزٸ, بٸزدەگٸ سۋپەرپرەزيدەنتتٸك ۆەرتيكال ٶز قىزمەتٸن, ٶز فۋنكتسيياسىن تولىق ورىندادى. توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىنداعى جەنە ورتاسىنداعى ٶتە اۋىر داعدارىس كەزەڭٸندە تيٸستٸ رەفورمالار جاسالدى. ول – «قاجىگەلدين-نازارباەۆ رەفورماسى». نەگٸزگٸ جٷك ەرينە پرەزيدەنتكە تٷستٸ. سوندىقتان ونى «نازارباەۆ رەفورماسى» دەسەك تە قاتەلەسپەيمٸز. سونىمەن قاتار, ول – ٶتە تابىستى رەفورما بولا الدى. ال, تابىس سۋپەرپرەزيدەنتتٸك ۆەرتيكالدٸڭ ارقاسىندا كەلدٸ. ياعني, قوس بيلٸك. ول دا ٶزٸن سٶزسٸز اقتادى. بٸراق ۋاقىت ٶتە كەلە «قوس بيلٸك» كەدەرگٸ بولا باستادى. جالپى قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق پروگرەسسٸنە, ودان بٶلەك تە كٶپ دٷنيەگە. سوندىقتان پرەزيدەنتتٸڭ كلاسسيكالىق «دەموكراتييالىق-ليبەرالدىق» جٷيەگە قۇقىقتىق رەفورما جاسادى. قۇزىرىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸن پارلامەنت پەن ٷكٸمەتكە بەرگەنٸ دۇرىس-اق.
وسى ٶزگەرٸستەرمەن بٸرگە ۇلتجاندى ساياساتكەر تەجيننٸڭ ەلگە ورالعانى دا كٶڭٸل قۋانتتى ھەم دۇرىس بولدى (ەلەۋمەتتانۋشى, ٶلكەلەردٸڭ جاعدايىمەن جاقسى تانىس ٶتە ساۋاتتى ازامات).
ال, اناۋ سوتتالعانداردىڭ كٶبٸ بەرٸلگەن جازاعا ەبدەن لايىق. ولار - ٸس جٷزٸندە قىلمىستارى دەلەلدەنگەن ۇرىلار. بيلٸك قولىنا تيگەن كٷننەن باستاپ تٷرلٸ سحەمالارمەن ۇرلىق جاساۋعا كٶشەتٸن ادامدار ولار. باسشىمىز دا اي قاراپ وتىرعان جوق. كٸشكەنتاي دٷنيەلەردٸ بايقاماعانىمەن, شەكتەن تىس كەتكەن جاعدايلارمەن ەشكەرەلەنگەن ۇرىلاردىڭ جازاسىن لايىقتى بەرەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, سوتتالعاندار اراسىندا كوماندادا ٶزگەنٸڭ مٷددەسٸن قورعايتىن تٷسٸنٸكسٸز پيعىلداعى ارتىق, بٶتەن ەڭگٸمەلەر جٷرگٸزگەن ازاماتتار دا جوق ەمەس. ال بيلٸكتە ونداي «ارتىق ەڭگٸمە» ساياسي ينتريگا بولىپ ەسەپتەلەدٸ. اشىعىندا, كٶپ باسشى ساياسي ينتريگانى جەك كٶرەدٸ. ەرينە, بٸر جاعى دەموكراتييالىق مەحانيزم بولماعان جەردە دە ساياسي ينتريگا جٷرمەك. سوندىقتا مۇنىڭ بەرٸنەن تازارۋ كەرەك بولعان شىعار.
مايلىباەۆقا كەلەر بولساق, ول كەرەمەت ورىسشىل جٸگٸت ەدٸ. ونىڭ ۋاقىتىندا سول ورىندا قالاي جٷرگەنٸنە تاڭ قالۋشى ەم. جالپى, مەنٸڭ سونداي بٸرنەشە جايتقا تاڭىم بار. كەزٸندە كيسي-دٸڭ باسشىسى بولعان بولات سۇلتانوۆتىڭ بيلٸككە جاقىن جەردە قالاي جٷرگەنٸن تٷسٸنبەيتٸنمٸن. ول دا اشىق رەسەيشٸل-تٸن. ەشكٸم بٸلمەسە بٸر جٶن. ونىسىن جارتى قازاقستان بٸلگەن. ورىستى جەك كٶر دەمەيمٸز ەرينە. بٸراق قازاقستاندا وتىرىپ, رەسەيدٸڭ سويىلىن سوعۋ – مٷلدە ورىنسىز, ويعا سىيمايتىن ٸس. Cاتقىندىق دەمەيمٸن, بٸراق ولاي ٸستەۋگە بولمايدى. ايتالىق, ۋكرايناداعى رەسەيدٸڭ ەرەكەتتەرٸن اقتاۋ, ودان ٶزگە دە تەرٸس ساياسي كٶزقاراستار. ال, سول رەسەي ۋكرايناعا ٸستەگەنٸن قازاقستانعا ٸستەۋٸ مٷمكٸن ەدٸ. سونى ويلاۋعا, تٷسٸنۋگە پاراساتى جەتپەي مە ولاردىڭ? قىزىق. مەنٸڭ ويىمشا, قازاقستاننىڭ ازاماتى, قازاقستاننىڭ جوعارعى ەليتا ٶكٸلدەرٸ ۇلتتىڭ عانا سويىلىن سوعۋى كەرەك.
- كەلەسٸ جٷرٸس قانداي بولماق?
- تاسماعامبەتوۆكە قاتىستى ايتاتىن بولساق, بۇل جەردەگٸ مەسەلە – بٸرەۋگە ورىن بوساتىپ بەرۋدە ەمەس. ونىڭ ورنىن باسار ادام تابىلادى. بۇل قادام – پەرسونانى سىرتتاتۋ. قورعانىس مينيسترٸ بولعان كەزٸندە تٷرلٸ ەڭگٸمەلەر جٷردٸ. تٶڭكەرٸس جاسارداي ٷرەيلەندٸ كەيبٸرەۋلەر. ەرينە, مۇنىڭ بەرٸ بەكەر سٶز. پروۆاكاتسييالىق الىپ-قاشپا ەڭگٸمەلەردٸڭ بٸر پاراسى. الايدا مۇنداي جاعدايلاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر ادامداردى شوشىتۋى مٷمكٸن ەكەنٸن جوققا شىعارا المايمىز.
سۇقباتتاسقان: شەرحان تالاپ, ايبول يسلامعالي
