Keńes biligi bizdiń barlyǵymyzdy bir ideologiiaǵa baǵyndyryp, ulttar arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtastyqty nasihattaýmen bolǵanyn jaqsy bilemiz. Bul óte durys saiasat degenimizben, munda da bura tartý bolmai qalǵan joq. Máselen, barlyq ulttar bir-birimen teń degenimizben, orys ulty solardyń barlyǵynan basym túskenin, ústemdik jasalǵanyn qalai jasyramyz?! Al ulttar arasyndaǵy teńdik pen yntymaq Uly Dala elinde yqylym zamandardan saltanat qurǵanyn endi ǵana aityp júrmiz.
Qazaq jeri álemde kólemi boiynsha toǵyzynshy orynda tur. Al halqynyń sany jaǵynan áldeqaida az ekeni de belgili. Bar-joǵy 18 million turǵyn bolsa, onyń 70 paiyzyna jýyǵyn jergilikti ult ókilderi quraidy. Bizdiń jerimizde qumdy shólder de, taqyr dalalar da bolǵanymen, barlyq ólkemiz sondai dep aitýǵa kelmeidi. Bizde aidyny shalqyǵan kólder de, asqar shyńdary bulttarmen talasqan taýlar da, jasyl jelegi jaiqalǵan ormandy aimaqtar da kezdesedi. Demek, jerimizge eshkim qyzyqpady, kózin alartpady degen de shyndyqqa janaspaidy. Ondai bolsa, osynaý alyp aimaqty ata-babalarymyz qalai qorǵady degen suraq týyndaidy. Árine, erte kezden asaýdy aýyzdyqtap minip, bes qarýy sailaýly turǵan jaýynger halyqqa jaýlyq jasaýǵa árkimniń batyly bara bermesi belgili. Sonymen qosa, Uly Dalada ejelgi zamandardan beri demo- kratiialyq úrdister berik oryn alǵan bolatyn.
Yntymaǵy jarasyp otyrǵan eldi ydyratýdyń túrli aila-sharǵylary jasalǵanyn biz tarihtan jaqsy bilemiz. Sonyń nátijesinde júz ben rýǵa bóliný bastalyp, aqyry otarshylyqqa urynǵan bolatynbyz. Degenmen, qanshama dáýirlep turǵan imperiialar tarihtyń shań-tozańyna ainalǵan zamandarda, taǵdyr taýqymetin tarta júrip qazaq memleketi búgingi kúnge aman jetip otyr emes pe?! Tipti, bir kezderi alty Alashtyń quramyna kirgen ulttardyń bári birdei táýelsiz el dárejesine jete alǵan joq. Bul eń aldymen qazaqtyń ymyrashyldyǵy men demokratiialyq basqarý júiesiniń jemisi desek, aqiqattan alshaqtai qoimaimyz.
Sol Alashtyń bir butaǵy ózbekter deitin bolsaq, halqynyń sany 33 millionǵa jetkenimen, ekonomikasy ornyǵa qoiǵan joq. Mysaly, olardyń ekonomikasy Qazaqstannan 4,5-5 ese tómen. Qyrǵyz aǵaiyndardyń ekonomikaǵa mán bermei, saiasatty jaǵalap ketýi kedeilikke ákelgeni anyq. Bir Almatynyń ishki jiyntyq ónimi búkil qyrǵyz eliniń ónimine para-par. Munyń barlyǵy elimizdegi tatýlyq pen yntymaqtyń, ultaralyq jáne dinaralyq túsinistiktiń nátijesi.
Qazaq halqy týmysynan tolerantty ult ekeni anyq. Biz jerimizge kelgen ózge ult ókilderiniń barlyǵyn qudamyzdy kórgendei qabyldap, tórimizden oryn berip kelemiz. Nebir zulmatty basymyzdan keshirsek te, qaita túlep, kóktemde boi kótergen jaýqazyndai kóbeiip otyrǵanymyz sondyqtan. El basyna kún týǵan sátteri «qara qazan, sary balanyń» amandyǵy úshin dúnieni kezip ketsek te, ainalyp kelip, Otanymyzǵa oralatyn qanǵa sińgen dástúrimiz bar. Nebir repressiialardy basymyzdan ótkizip, asharshylyqty kórsek te, ulttyq biregeiligimiz ben tilimizdi, salt-dástúrimizdi saqtai aldyq, qumǵa sińgen sýdai qurdymǵa jibere almady bizdi.
Qazaq jeriniń bailyǵy men mol qazynasyn erkin igerý úshin nebir qiturqy saiasattar júzege asyryldy emes pe?! Sonaý alasapyran soǵys kezinde Qap taýynan sheshen, ingýsh, túrikterdi, Qiyr Shyǵystan káristerdi vagondarǵa toǵytyp ákelip tókse, ónerkásip ashý, tyń igerý degen jeleýmen Keńester odaǵynyń ár shalǵaiynan myńdaǵan adamnyń qonys aýdarýyn májbúrlegeni bizdiń esimizde. Qazaq osy dúrmekterdiń barlyǵyn basynan keshirip, qalypty qabyldaǵany taǵy aqiqat. Tek ótken ǵasyrdyń 70-shi jyldarynan bastap qana ulttyq sana men rýhymyz qaita oiandy.
Búginde qala qazaqtarynyń úlesi 60 paiyzdan asyp ketti. Demografiialyq kórsetkishterge kóz júgirter bolsaq, jylyna qazaqtyń sany 263 myńǵa artyp otyrady eken. Bul – qazaq ulty tórt jylda bir millionǵa kóbeiedi degen sóz. On jylda eki jarym millionǵa ósedi degen sóz. 1992 jyldan bastap postkeńestik keńistiktegi orys ultynyń ishinde depopýliatsiia, iaǵni, týǵan adamnan ómirden ótkenderdiń sany basym túsýi oryn alsa, Qazaqstanǵa kelgenderden kóshkenderdiń sany arta bastady. Táýelsizdik alǵannan keiin ózge etnos ókilderiniń óz Otandaryna jappai kóshýi oryn aldy. Mysaly, bir kezderi Qazaqstanda bir millionnan astam nemis turatyn bolsa, qazir olardyń sany 130 myńnan asa qoimaidy.
Qýanyshtysy, jyl ótken saiyn elimiz qazaqylanyp keledi. Alaida solai eken dep az ulttyń ókilderine álimjettik jasaý bizde atymen joq. Tilimiz ben dinimizdi dáriptei bastaǵanymyzdy kóre almai, baibalam salyp jatqandardyń bar ekenin de jasyrmaimyz. Biraq bul aqiqatqa qaishy ekenin siz ben biz jaqsy bilemiz. Oǵan «memlekettik til» mártebesine ie bolǵanymen áli kúnge deiin tuǵyryna qonbai kele jatqan qazaq tiliniń qasireti aiqyn dálel bola alady.
Osyndai máselelerdiń barlyǵyna qaramastan bir kezderi qurdymǵa ketken tilimiz órken jaiýda. Elimizdegi mektepterde oqityn oqýshylardyń 91 paiyzy qazaq tilinde dáris alady. Qazaq tiline degen umtylys baiqalady. Qostanai men Soltústik Qazaqstan oblystarynda ǵana jergilikti ult ókilderiniń sany tómen. Alaida bul da ýaqytsha qubylys. Demek, beibit saiasatty ustana otyryp elimizdi órkendetýge bolady. Alys-jaqyn shet memlekettermen bailanysta da osyndai úrdis saqtaýda.
Endi «ultaralyq neke» degen máselege keleiik. Elimizde aralas nekege turatyndar 7,5 paiyzdy quraidy eken. Onyń 3,5 paiyzy qazaq pen uiǵyr, qazaq pen ózbek siiaqty musylman ulttary arasyndaǵy neke. Bul jerde biz qannan da, tilden de utylmaimyz. Qalǵany eýropalyq ult ókilderimen nekelesý. Bul jerde biz tilden utylǵanymyzben, olardyń 65 paiyzy «ultym qazaq» dep jazylady. Mundai nekedegiler bir-eki baladan artyq týmaityny da belgili. Demek, densaýlyǵy myqty, jaqsy tárbie, tereń bilim alǵan urpaq tárbielenip, sapalyq quramdy ózgertetinimiz anyq.
Qazir Qazaqstandy 130-dan astam ult ókilderi mekendeidi dep aitylyp júr. Bul – qate pikir. Qazaqstanda bir ǵana ult bar: ol – qazaqtar. Qalǵandary – etnostar. Qazaqstan: monoultty, polietnosty memleket. Munda assimiliatsiialyq úrdister qazaqtyń paidasyna sheshilýde. Iaǵni, bizde eshqandai ultaralyq máselelersiz-aq qazaqtaný júrip jatyr. Egemendi elimizde baisaldy saiasattyń nátijesinde, ózge etnos ókilderiniń múddesine nuqsan keltirmei-aq jergilikti ult ókilderiniń mártebesi kóterilip keledi. Alǵashynda nege tez bola qoimady dep ashý shaqyrǵan ultjandy azamattar bolǵanymen, Elbasynyń ustanǵan saiasaty óte durys bolǵanyna qazir kózimiz jetip otyr. Endeshe, sonaý yqylym zamandardan beri demokratiialyq úrdisterdi berik ustanyp, ózge ult ókilderine tózimdilik tanytqan qazaq memleketi Uly Dalada máńgilik jasaidy degen senimimiz berik.
Ázimbai ǴALI,
tarih ǵylymdarynyń doktory, saiasattanýshy
