كەڭەس بيلٸگٸ بٸزدٸڭ بارلىعىمىزدى بٸر يدەولوگيياعا باعىندىرىپ, ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق پەن ىنتىماقتاستىقتى ناسيحاتتاۋمەن بولعانىن جاقسى بٸلەمٸز. بۇل ٶتە دۇرىس ساياسات دەگەنٸمٸزبەن, مۇندا دا بۇرا تارتۋ بولماي قالعان جوق. مەسەلەن, بارلىق ۇلتتار بٸر-بٸرٸمەن تەڭ دەگەنٸمٸزبەن, ورىس ۇلتى سولاردىڭ بارلىعىنان باسىم تٷسكەنٸن, ٷستەمدٸك جاسالعانىن قالاي جاسىرامىز?! ال ۇلتتار اراسىنداعى تەڭدٸك پەن ىنتىماق ۇلى دالا ەلٸندە ىقىلىم زامانداردان سالتانات قۇرعانىن ەندٸ عانا ايتىپ جٷرمٸز.
قازاق جەرٸ ەلەمدە كٶلەمٸ بويىنشا توعىزىنشى ورىندا تۇر. ال حالقىنىڭ سانى جاعىنان ەلدەقايدا از ەكەنٸ دە بەلگٸلٸ. بار-جوعى 18 ميلليون تۇرعىن بولسا, ونىڭ 70 پايىزىنا جۋىعىن جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸ قۇرايدى. بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە قۇمدى شٶلدەر دە, تاقىر دالالار دا بولعانىمەن, بارلىق ٶلكەمٸز سونداي دەپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. بٸزدە ايدىنى شالقىعان كٶلدەر دە, اسقار شىڭدارى بۇلتتارمەن تالاسقان تاۋلار دا, جاسىل جەلەگٸ جايقالعان ورماندى ايماقتار دا كەزدەسەدٸ. دەمەك, جەرٸمٸزگە ەشكٸم قىزىقپادى, كٶزٸن الارتپادى دەگەن دە شىندىققا جاناسپايدى. ونداي بولسا, وسىناۋ الىپ ايماقتى اتا-بابالارىمىز قالاي قورعادى دەگەن سۇراق تۋىندايدى. ەرينە, ەرتە كەزدەن اساۋدى اۋىزدىقتاپ مٸنٸپ, بەس قارۋى سايلاۋلى تۇرعان جاۋىنگەر حالىققا جاۋلىق جاساۋعا ەركٸمنٸڭ باتىلى بارا بەرمەسٸ بەلگٸلٸ. سونىمەن قوسا, ۇلى دالادا ەجەلگٸ زامانداردان بەرٸ دەمو- كراتييالىق ٷردٸستەر بەرٸك ورىن العان بولاتىن.
ىنتىماعى جاراسىپ وتىرعان ەلدٸ ىدىراتۋدىڭ تٷرلٸ ايلا-شارعىلارى جاسالعانىن بٸز تاريحتان جاقسى بٸلەمٸز. سونىڭ نەتيجەسٸندە جٷز بەن رۋعا بٶلٸنۋ باستالىپ, اقىرى وتارشىلىققا ۇرىنعان بولاتىنبىز. دەگەنمەن, قانشاما دەۋٸرلەپ تۇرعان يمپەرييالار تاريحتىڭ شاڭ-توزاڭىنا اينالعان زامانداردا, تاعدىر تاۋقىمەتٸن تارتا جٷرٸپ قازاق مەملەكەتٸ بٷگٸنگٸ كٷنگە امان جەتٸپ وتىر ەمەس پە?! تٸپتٸ, بٸر كەزدەرٸ التى الاشتىڭ قۇرامىنا كٸرگەن ۇلتتاردىڭ بەرٸ بٸردەي تەۋەلسٸز ەل دەرەجەسٸنە جەتە العان جوق. بۇل ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ ىمىراشىلدىعى مەن دەموكراتييالىق باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ جەمٸسٸ دەسەك, اقيقاتتان الشاقتاي قويمايمىز.
سول الاشتىڭ بٸر بۇتاعى ٶزبەكتەر دەيتٸن بولساق, حالقىنىڭ سانى 33 ميلليونعا جەتكەنٸمەن, ەكونوميكاسى ورنىعا قويعان جوق. مىسالى, ولاردىڭ ەكونوميكاسى قازاقستاننان 4,5-5 ەسە تٶمەن. قىرعىز اعايىنداردىڭ ەكونوميكاعا مەن بەرمەي, ساياساتتى جاعالاپ كەتۋٸ كەدەيلٸككە ەكەلگەنٸ انىق. بٸر الماتىنىڭ ٸشكٸ جيىنتىق ٶنٸمٸ بٷكٸل قىرعىز ەلٸنٸڭ ٶنٸمٸنە پارا-پار. مۇنىڭ بارلىعى ەلٸمٸزدەگٸ تاتۋلىق پەن ىنتىماقتىڭ, ۇلتارالىق جەنە دٸنارالىق تٷسٸنٸستٸكتٸڭ نەتيجەسٸ.
قازاق حالقى تۋمىسىنان تولەرانتتى ۇلت ەكەنٸ انىق. بٸز جەرٸمٸزگە كەلگەن ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بارلىعىن قۇدامىزدى كٶرگەندەي قابىلداپ, تٶرٸمٸزدەن ورىن بەرٸپ كەلەمٸز. نەبٸر زۇلماتتى باسىمىزدان كەشٸرسەك تە, قايتا تٷلەپ, كٶكتەمدە بوي كٶتەرگەن جاۋقازىنداي كٶبەيٸپ وتىرعانىمىز سوندىقتان. ەل باسىنا كٷن تۋعان سەتتەرٸ «قارا قازان, سارى بالانىڭ» اماندىعى ٷشٸن دٷنيەنٸ كەزٸپ كەتسەك تە, اينالىپ كەلٸپ, وتانىمىزعا ورالاتىن قانعا سٸڭگەن دەستٷرٸمٸز بار. نەبٸر رەپرەسسييالاردى باسىمىزدان ٶتكٸزٸپ, اشارشىلىقتى كٶرسەك تە, ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸز بەن تٸلٸمٸزدٸ, سالت-دەستٷرٸمٸزدٸ ساقتاي الدىق, قۇمعا سٸڭگەن سۋداي قۇردىمعا جٸبەرە المادى بٸزدٸ.
قازاق جەرٸنٸڭ بايلىعى مەن مول قازىناسىن ەركٸن يگەرۋ ٷشٸن نەبٸر قيتۇرقى ساياساتتار جٷزەگە اسىرىلدى ەمەس پە?! سوناۋ الاساپىران سوعىس كەزٸندە قاپ تاۋىنان شەشەن, ينگۋش, تٷرٸكتەردٸ, قيىر شىعىستان كەرٸستەردٸ ۆاگوندارعا توعىتىپ ەكەلٸپ تٶكسە, ٶنەركەسٸپ اشۋ, تىڭ يگەرۋ دەگەن جەلەۋمەن كەڭەستەر وداعىنىڭ ەر شالعايىنان مىڭداعان ادامنىڭ قونىس اۋدارۋىن مەجبٷرلەگەنٸ بٸزدٸڭ ەسٸمٸزدە. قازاق وسى دٷرمەكتەردٸڭ بارلىعىن باسىنان كەشٸرٸپ, قالىپتى قابىلداعانى تاعى اقيقات. تەك ٶتكەن عاسىردىڭ 70-شٸ جىلدارىنان باستاپ قانا ۇلتتىق سانا مەن رۋحىمىز قايتا وياندى.
بٷگٸندە قالا قازاقتارىنىڭ ٷلەسٸ 60 پايىزدان اسىپ كەتتٸ. دەموگرافييالىق كٶرسەتكٸشتەرگە كٶز جٷگٸرتەر بولساق, جىلىنا قازاقتىڭ سانى 263 مىڭعا ارتىپ وتىرادى ەكەن. بۇل – قازاق ۇلتى تٶرت جىلدا بٸر ميلليونعا كٶبەيەدٸ دەگەن سٶز. ون جىلدا ەكٸ جارىم ميلليونعا ٶسەدٸ دەگەن سٶز. 1992 جىلدان باستاپ پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ ورىس ۇلتىنىڭ ٸشٸندە دەپوپۋلياتسييا, ياعني, تۋعان ادامنان ٶمٸردەن ٶتكەندەردٸڭ سانى باسىم تٷسۋٸ ورىن السا, قازاقستانعا كەلگەندەردەن كٶشكەندەردٸڭ سانى ارتا باستادى. تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ٶزگە ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٶز وتاندارىنا جاپپاي كٶشۋٸ ورىن الدى. مىسالى, بٸر كەزدەرٸ قازاقستاندا بٸر ميلليوننان استام نەمٸس تۇراتىن بولسا, قازٸر ولاردىڭ سانى 130 مىڭنان اسا قويمايدى.
قۋانىشتىسى, جىل ٶتكەن سايىن ەلٸمٸز قازاقىلانىپ كەلەدٸ. الايدا سولاي ەكەن دەپ از ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸنە ەلٸمجەتتٸك جاساۋ بٸزدە اتىمەن جوق. تٸلٸمٸز بەن دٸنٸمٸزدٸ دەرٸپتەي باستاعانىمىزدى كٶرە الماي, بايبالام سالىپ جاتقانداردىڭ بار ەكەنٸن دە جاسىرمايمىز. بٸراق بۇل اقيقاتقا قايشى ەكەنٸن سٸز بەن بٸز جاقسى بٸلەمٸز. وعان «مەملەكەتتٸك تٸل» مەرتەبەسٸنە يە بولعانىمەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن تۇعىرىنا قونباي كەلە جاتقان قازاق تٸلٸنٸڭ قاسٸرەتٸ ايقىن دەلەل بولا الادى.
وسىنداي مەسەلەلەردٸڭ بارلىعىنا قاراماستان بٸر كەزدەرٸ قۇردىمعا كەتكەن تٸلٸمٸز ٶركەن جايۋدا. ەلٸمٸزدەگٸ مەكتەپتەردە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ 91 پايىزى قازاق تٸلٸندە دەرٸس الادى. قازاق تٸلٸنە دەگەن ۇمتىلىس بايقالادى. قوستاناي مەن سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىندا عانا جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ سانى تٶمەن. الايدا بۇل دا ۋاقىتشا قۇبىلىس. دەمەك, بەيبٸت ساياساتتى ۇستانا وتىرىپ ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتۋگە بولادى. الىس-جاقىن شەت مەملەكەتتەرمەن بايلانىستا دا وسىنداي ٷردٸس ساقتاۋدا.
ەندٸ «ۇلتارالىق نەكە» دەگەن مەسەلەگە كەلەيٸك. ەلٸمٸزدە ارالاس نەكەگە تۇراتىندار 7,5 پايىزدى قۇرايدى ەكەن. ونىڭ 3,5 پايىزى قازاق پەن ۇيعىر, قازاق پەن ٶزبەك سيياقتى مۇسىلمان ۇلتتارى اراسىنداعى نەكە. بۇل جەردە بٸز قاننان دا, تٸلدەن دە ۇتىلمايمىز. قالعانى ەۋروپالىق ۇلت ٶكٸلدەرٸمەن نەكەلەسۋ. بۇل جەردە بٸز تٸلدەن ۇتىلعانىمىزبەن, ولاردىڭ 65 پايىزى «ۇلتىم قازاق» دەپ جازىلادى. مۇنداي نەكەدەگٸلەر بٸر-ەكٸ بالادان ارتىق تۋمايتىنى دا بەلگٸلٸ. دەمەك, دەنساۋلىعى مىقتى, جاقسى تەربيە, تەرەڭ بٸلٸم العان ۇرپاق تەربيەلەنٸپ, ساپالىق قۇرامدى ٶزگەرتەتٸنٸمٸز انىق.
قازٸر قازاقستاندى 130-دان استام ۇلت ٶكٸلدەرٸ مەكەندەيدٸ دەپ ايتىلىپ جٷر. بۇل – قاتە پٸكٸر. قازاقستاندا بٸر عانا ۇلت بار: ول – قازاقتار. قالعاندارى – ەتنوستار. قازاقستان: مونوۇلتتى, پوليەتنوستى مەملەكەت. مۇندا اسسيميلياتسييالىق ٷردٸستەر قازاقتىڭ پايداسىنا شەشٸلۋدە. ياعني, بٸزدە ەشقانداي ۇلتارالىق مەسەلەلەرسٸز-اق قازاقتانۋ جٷرٸپ جاتىر. ەگەمەندٸ ەلٸمٸزدە بايسالدى ساياساتتىڭ نەتيجەسٸندە, ٶزگە ەتنوس ٶكٸلدەرٸنٸڭ مٷددەسٸنە نۇقسان كەلتٸرمەي-اق جەرگٸلٸكتٸ ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ مەرتەبەسٸ كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. العاشىندا نەگە تەز بولا قويمادى دەپ اشۋ شاقىرعان ۇلتجاندى ازاماتتار بولعانىمەن, ەلباسىنىڭ ۇستانعان ساياساتى ٶتە دۇرىس بولعانىنا قازٸر كٶزٸمٸز جەتٸپ وتىر. ەندەشە, سوناۋ ىقىلىم زامانداردان بەرٸ دەموكراتييالىق ٷردٸستەردٸ بەرٸك ۇستانىپ, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنە تٶزٸمدٸلٸك تانىتقان قازاق مەملەكەتٸ ۇلى دالادا مەڭگٸلٸك جاسايدى دەگەن سەنٸمٸمٸز بەرٸك.
ەزٸمباي عالي,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ساياساتتانۋشى
