26-29 qarasha aralyǵynda Nazarbaev ýniversitetiniń dotsenti Jazira Aǵabekova, Shaisultan Shaiahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń aǵa ǵylymi qyzmetkeleri Ainur Seiitbekova men Elimai Shynatai latyn álipbiine negizdelgen ázerbaijan tili emle erejeleri jobasymen tanysý, zertteýler júrgizý, tájiribe almasý maqsatynda Ázerbaijan Respýblikasynyń Baký qalasyna issaparǵa baryp keldi.
Issaparda Nasimi atyndaǵy Til bilimi institýtyndaǵy ázirbaijan tili emle erejelerin zerttegen Elchin Ibrahimov, Shabham Hasaly Karibova siiaqty bedeldi orfograf, fonetist ǵalymdarymen jáne Ainel Envar Meshadieva, Maiyl Vinnatoǵly Asqarov, Ismaiyl Mamadli, t.b. sala mamandarymen kezdesip, suhbat júrgizdi.
Pikir almasý barysynda ázerbaijan halqynyń jańa álipbige ótý tájiribeleri, emle erejelerindegi ózgerister, túrki halyqtaryna ortaq tańbalar máseleleri talqylandy. Institýtynyń direktory, akademik Mohsýn Nagisoǵly: «Emle túzýde bar qiyndyq basqa tilden engen kirme sózder men kúrdeli sózderdi orfografiialaýda bolady» degen pikirin bildirdi. Orys tili arqyly engen shettildik sózderdi ázerbaijan tiliniń artikýliatsiiasyna sáikes igerip jazý 1960 jyly kiril grafikasymen shyqqan 117 tarmaqtan turatyn emle erejelerinde bar ekenin atap kórsetti. Máselen, kirildiń iu tańbasyna balama retinde ú árpi qoldanylǵan. Mysaly, búro, búlleten t.b. Sol siiaqty kirildiń ts árpiniń ornyna sóz basynda s-men konsert, proses, al sóz ortasynda ts-men Kýznetsov, Motsart t.b. Tipti et qosymshasymen aiaqtalatyn orys sózderin ázerbaijan tiliniń dybystyq áýezine sáikes fákúltá, komitá dep jazylǵan. Iaǵni, ázerbaijan tili emle erejelerinde orys tili arqyly engen shettildik jáne eýropa sózderi 1960 jyldan bastap ult tiliniń dybystyq ereksheligine sáikes igerip jazýdy bastaǵan. Sodan keiingi 2013, 2018 jylǵy emle erejelerinde qaita tolyqtyrylǵan. Shettildik sózderdi igerýde ázerbaijan tili men qazaq tili emle erejelerindegi ózara orfogrammalyq uqsastyqtary bary anyqtaldy. Bul endi kezekte ortaq túrki jazýyn qalyptastrýǵa negiz bolatyny sózsiz.
Ekinshi kúni institýt mamandary Nasimi atyndaǵy Til bilimi institýtynyń 13 bólimimen jáne sala mamandarynyń ǵylymi eńbekterimen tanystyrdy. Institýtta Ázerbaijan lingvistikasynyń qalyptasýy men damýy máselelerine arnalǵan 600-den astam monografiialar men ujymdyq eńbekter, jýrnaldar jariialanǵan. Qazirgi tańda institýt – Ázerbaijan tiliniń fýndamentaldyq zertteýleri ortalyǵy. Ondaǵy lingvister tili bilimne qatysty zertteýler júrgizip, eldegi tildik ahýaldy, lingvistikadaǵy ózekti máselelerdi ýaqytyly anyqtaý jáne onyń sheshimin kórsetýdi maqsat etken.
Qazirgi ázerbaijan tili tazalyǵy máselesimen qyzý ainalysatyn – monitoring bólimi boldy. Bul bólim ázerbaijan tiliniń qoldanys aiasyn keńeitý, memlekettik til tazalyǵyn saqtaý jáne BAQ jáne qazirgi kórneki aqparat t.b. mátinderiniń, el aldynda júretin adamdardyń (ártis, ánshi, qoǵam qairatkerleri, jýrnalister, ǵalymdar) ázerbaijan tili normasyna sáikes qoldanylýyn, fonetikalyq jáne grammatikalyq qatelerdiń bolmaýyn qamtamasyz etý maqsatynda qurylǵan. Qazirgi tańda bólim el prezidentiniń «Ázerbaijan tiliniń tazalyǵyn saqtaýdy qamtamasyz etý týraly» jarlyǵy negizinde óz aldyna derbes «Monitoring ortalyǵy» retinde qurylmaq. Osy ortalyqqa el prezidentiniń ózi tikelei tóraǵalyq etedi. Til tazalyǵyn saqtaý týraly jarlyqty buzǵan jeke jáne zańdy tulǵalarǵa zań boiynsha aiyppul salynyp, tiisti ákimshilik sharalar qoldanylatyn bolady.
Issapar barysy «Til tazalyǵyna» arnalǵan bundai ortalyqtyń óz elimizde de ashylýy mańyzdylyǵy aiqyn ekenin kórsetip tur.
A. Seiitbekova,
E. Shynatai
