26-29 قاراشا ارالىعىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ جازيرا اعابەكوۆا, شايسۇلتان شاياحمەتوۆ اتىنداعى «تٸل-قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەلەرٸ اينۇر سەيٸتبەكوۆا مەن ەلٸماي شىناتاي لاتىن ەلٸپبيٸنە نەگٸزدەلگەن ەزەربايجان تٸلٸ ەملە ەرەجەلەرٸ جوباسىمەن تانىسۋ, زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋ, تەجٸريبە الماسۋ ماقساتىندا ەزەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ باكۋ قالاسىنا ٸسساپارعا بارىپ كەلدٸ.
ٸسساپاردا ناسيمي اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنداعى ەزٸربايجان تٸلٸ ەملە ەرەجەلەرٸن زەرتتەگەن ەلچين يبراحيموۆ, شابحام حاسالى كاريبوۆا سيياقتى بەدەلدٸ ورفوگراف, فونەتيست عالىمدارىمەن جەنە اينەل ەنۆار مەشاديەۆا, مايىل ۆينناتوعلى اسقاروۆ, يسمايىل مامادلٸ, ت.ب. سالا ماماندارىمەن كەزدەسٸپ, سۇحبات جٷرگٸزدٸ.
پٸكٸر الماسۋ بارىسىندا ەزەربايجان حالقىنىڭ جاڭا ەلٸپبيگە ٶتۋ تەجٸريبەلەرٸ, ەملە ەرەجەلەرٸندەگٸ ٶزگەرٸستەر, تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق تاڭبالار مەسەلەلەرٸ تالقىلاندى. ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, اكادەميك موحسۋن ناگيسوعلى: «ەملە تٷزۋدە بار قيىندىق باسقا تٸلدەن ەنگەن كٸرمە سٶزدەر مەن كٷردەلٸ سٶزدەردٸ ورفوگرافييالاۋدا بولادى» دەگەن پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. ورىس تٸلٸ ارقىلى ەنگەن شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ ەزەربايجان تٸلٸنٸڭ ارتيكۋلياتسيياسىنا سەيكەس يگەرٸپ جازۋ 1960 جىلى كيريل گرافيكاسىمەن شىققان 117 تارماقتان تۇراتىن ەملە ەرەجەلەرٸندە بار ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. مەسەلەن, كيريلدٸڭ يۋ تاڭباسىنا بالاما رەتٸندە ٷ ەرپٸ قولدانىلعان. مىسالى, بٷرو, بٷللەتەن ت.ب. سول سيياقتى كيريلدٸڭ تس ەرپٸنٸڭ ورنىنا سٶز باسىندا س-مەن كونسەرت, پروسەس, ال سٶز ورتاسىندا تس-مەن كۋزنەتسوۆ, موتسارت ت.ب. تٸپتٸ ەت قوسىمشاسىمەن اياقتالاتىن ورىس سٶزدەرٸن ەزەربايجان تٸلٸنٸڭ دىبىستىق ەۋەزٸنە سەيكەس فەكٷلتە, كوميتە دەپ جازىلعان. ياعني, ەزەربايجان تٸلٸ ەملە ەرەجەلەرٸندە ورىس تٸلٸ ارقىلى ەنگەن شەتتٸلدٸك جەنە ەۋروپا سٶزدەرٸ 1960 جىلدان باستاپ ۇلت تٸلٸنٸڭ دىبىستىق ەرەكشەلٸگٸنە سەيكەس يگەرٸپ جازۋدى باستاعان. سودان كەيٸنگٸ 2013, 2018 جىلعى ەملە ەرەجەلەرٸندە قايتا تولىقتىرىلعان. شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ يگەرۋدە ەزەربايجان تٸلٸ مەن قازاق تٸلٸ ەملە ەرەجەلەرٸندەگٸ ٶزارا ورفوگراممالىق ۇقساستىقتارى بارى انىقتالدى. بۇل ەندٸ كەزەكتە ورتاق تٷركٸ جازۋىن قالىپتاسترۋعا نەگٸز بولاتىنى سٶزسٸز.
ەكٸنشٸ كٷنٸ ينستيتۋت ماماندارى ناسيمي اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ 13 بٶلٸمٸمەن جەنە سالا ماماندارىنىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸمەن تانىستىردى. ينستيتۋتتا ەزەربايجان لينگۆيستيكاسىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى مەسەلەلەرٸنە ارنالعان 600-دەن استام مونوگرافييالار مەن ۇجىمدىق ەڭبەكتەر, جۋرنالدار جارييالانعان. قازٸرگٸ تاڭدا ينستيتۋت – ەزەربايجان تٸلٸنٸڭ فۋندامەنتالدىق زەرتتەۋلەرٸ ورتالىعى. ونداعى لينگۆيستەر تٸلٸ بٸلٸمنە قاتىستى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸپ, ەلدەگٸ تٸلدٸك احۋالدى, لينگۆيستيكاداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ ۋاقىتىلى انىقتاۋ جەنە ونىڭ شەشٸمٸن كٶرسەتۋدٸ ماقسات ەتكەن.
قازٸرگٸ ەزەربايجان تٸلٸ تازالىعى مەسەلەسٸمەن قىزۋ اينالىساتىن – مونيتورينگ بٶلٸمٸ بولدى. بۇل بٶلٸم ەزەربايجان تٸلٸنٸڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ, مەملەكەتتٸك تٸل تازالىعىن ساقتاۋ جەنە باق جەنە قازٸرگٸ كٶرنەكٸ اقپارات ت.ب. مەتٸندەرٸنٸڭ, ەل الدىندا جٷرەتٸن ادامداردىڭ (ەرتٸس, ەنشٸ, قوعام قايراتكەرلەرٸ, جۋرناليستەر, عالىمدار) ەزەربايجان تٸلٸ نورماسىنا سەيكەس قولدانىلۋىن, فونەتيكالىق جەنە گرامماتيكالىق قاتەلەردٸڭ بولماۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان. قازٸرگٸ تاڭدا بٶلٸم ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ «ەزەربايجان تٸلٸنٸڭ تازالىعىن ساقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» جارلىعى نەگٸزٸندە ٶز الدىنا دەربەس «مونيتورينگ ورتالىعى» رەتٸندە قۇرىلماق. وسى ورتالىققا ەل پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶزٸ تٸكەلەي تٶراعالىق ەتەدٸ. تٸل تازالىعىن ساقتاۋ تۋرالى جارلىقتى بۇزعان جەكە جەنە زاڭدى تۇلعالارعا زاڭ بويىنشا ايىپپۇل سالىنىپ, تيٸستٸ ەكٸمشٸلٸك شارالار قولدانىلاتىن بولادى.
ٸسساپار بارىسى «تٸل تازالىعىنا» ارنالعان بۇنداي ورتالىقتىڭ ٶز ەلٸمٸزدە دە اشىلۋى ماڭىزدىلىعى ايقىن ەكەنٸن كٶرسەتٸپ تۇر.
ا. سەيٸتبەكوۆا,
ە. شىناتاي
