Alǵys aitý kúni – jalpyhalyqtyq sipatqa ie bolǵan mereke. Óitkeni, bul kúni bir zamanda taǵdyr tálkegimen Qazaqstanǵa eriksiz qonys aýdarǵan túrli etnos ókilderi qazaq halqyna júrekjardy alǵysyn jetkizdi.
«Jergilikti halyq ózge jurtqa jasaǵan jaqsylyǵyn eshqashan buldaǵan joq. Qazaqtar qinalǵan janǵa qol ushyn sozyp, kómektesýdi paryzy sanaidy. Osyndai keńpeiildi halqy bar táýelsiz Qazaqstanymyzda qoǵamdyq kelisim men tatýlyqtyń arqasynda el birigi nyǵaiyp, tolaǵai tabys pen jasampaz igilikke qol jetkizip kelemiz», - deidi Atyraýdaǵy «Vainah» cheshen-ingýsh etnomádeni birlestiginiń tóraǵasy Zelimhan Zýbariev.
Onyń aitýynsha, Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń órti laýlap turǵan shaqta, dálirek aitqanda, 1944 jylǵy 23 aqpan-9 naýryz aralyǵynda cheshender men ingýshtardy ataqonysynan aiyryp, kúshtep jer aýdarý naýqany júrdi.
Ataqonysyn qimasa da, talai otbasy eńiregende etegi jasqa tolyp, solaqai saiasattyń qurbany boldy.
«Sol kezde taý bókterinde azdaǵan ýaq jandyǵyn baǵyp otyrǵan meniń áke-sheshemdi de aqpannyń aiazdy kúninde júk vagonyna tiep ala jóneldi. Qaida, nege bara jatyr? Ony ózderi de túsine almady. Shoiyn jol boiymen zyrlaǵan poiyzdyń vagony qaqap tur. Talǵajaý eter tamaq ta joq. «Ólmeitin janǵa óli balyq jolyǵady» demekshi, stansalarǵa toqtaǵanda, jergilikti turǵyndardyń usynǵan taǵamyn alyp, ózek jalǵaýǵa talǵajaý etipti. Sóitip, on segiz kúnnen keiin Almatyǵa jetipti. Qýǵyn-súrginge ushyraǵan otbasylardy ári qarai mashinamen Alataý baýraiyndaǵy «Altynemel» degen aýylǵa aparǵan. Úielmeli-súielmeli jeti balasymen kelgen ákem Asabali men sheshem Nanany qamqorlaǵan jergilikti qaiyrymdy jandarǵa aitar alǵysymyz sheksiz», -deidi Zelimhan Zýbariev.
1944 jyldyń kókteminde qazaq halqynyń qamqorlyǵyn kórgen ákesiniń otbasy shaǵyn baspanaǵa ie bolǵan. Ákesi áýeli kolhozdyń ógiz arbasymen, keiin at arbamen sý tasyǵan. Al sheshesi sharýashylyq qoimasynda jumys istep, bidai tazartýǵa kómektesken. «Altynemel» aýylyndaǵy №3 bólimshede jiyrma jyl turǵan áke-sheshesi 1964 jyly týǵan eline oralǵan.
«Ózimniń kindik qanym qazaq jerinde tamǵan soń, osynda qalýdy jón kórdim. Qazaqtyń balalarymen birge oinap, birge óstik. Mektepte birge bilim aldyq. Qazaq aýylynda eseiip, 1969 jyldan nemere aǵaiym Adammen birge Atyraý oblysyndaǵy Inder aýdanynyń «Pýt Ilicha» keńsharynda jumys istedim. Osynda turmystyq, áleýmettik nysandar men turǵyn úi saldyq. Tehnika jóndedik. Meniń aldymnan udaiy jaqsy adamdar kezikti. Sharýashylyqtaǵy Satan Moldashev, Qýan Qulǵaliev, Sháshi Edilbaev, Zinel Órbisinov, Myrzaǵali Eginbaev syndy aǵalarymnyń qamqorlyǵyn talai ret sezindim» -degen pikirin bildirdi ol.
Almaty avtomobil joldary institýtyn bitirgennen keiin jańadan boi túzei bastaǵan Isatai aýdanynyń ortalyǵy – Aqqystaý selosyna kóship kelgen. Munda alǵashqyda №89 jol qurylysy ýchaskesinde tseh masteri bolǵan. Keiin asfaltbeton zaýytyna, jol qurylysy ýchaskesine basshylyq etken.
«Qazir Atyraýda da, Isatai aýdanynda da bizdiń otbasymyzdy bilmeitinder kemde-kem. Kórshilerimdi, áriptes bolǵan jandardy – bári-bárin týǵan aǵaiynymdai kóremin. Jubaiym Ámina ekeýmiz balalarymyz men nemerelerimizdiń ana tilimizben birge, qazaqshany da meńgergenin qaladyq. Óitkeni, qazaq tili – meniń áke-sheshemdi ózge ult dep jatsynbai, jaqynyndai baýyryna tartqan darhan kóńildi qazaqtyń ana tili, táýelsiz Qazaqstanymyzdyń memlekettik tili. Shúkir, balalarym da, nemerelerim de qazaqsha maqaldardy qoldanyp, oiyn erkin bildiredi. Qazaqtyń salt-dástúrine jete qanyq bolyp ósti. Shańyraǵymyzǵa bas suqqan ár adamǵa áielim qazaqtyń ulttyq taǵamdary – qymyz ben shubatty, baýyrsaq pen qaimaqty, jal-jaia men qazyny, irimshik pen qurt-maidy usynyp, dastarhannan dám tattyrady. Mine, biz qazaq halqyna degen alǵysymyzdy osylai bildirip kelemiz», -deidi Zelimhan Zýbariev.
Onyń Aqqystaý selosyna kóship kelgenine qyryq jyldan asqan. Sodan beri janyna adal dos, syilas adamdardy jinaýǵa tyrysady.
Ásirese, qazaqtyń azamattaryn ishtartyp turady. Nemereleriniń dombyra úiirmesine baryp, kúi tartqanyn qalaidy.
«Ákem ómirden ótkenshe «Sonaý qiyn-qystaý kezeńde qazaq halqy aýyr jaǵdaidy ótkerip otyrǵanyna qaramastan, kúshtep jer aýdarylǵan bizge barynsha qamqorlyq kórsetti. Qazaqtyń baýyrmaldyǵy men meiirimine jetetin eshteńe joq» dep alǵysyn jaýdyryp otyratyn edi. «Ashtyqta jegen quiqanyń dámi aýyzdan ketpeidi» degendei, sol kezdegi qazaqtyń qaiyrymdylyǵy eshqashan umytylmaidy. Árqashan darhan kóńildi, márt minezdi qazaq halqyna alǵysymdy bildirýdi paryzym dep sanaimyn», - deidi Atyraýdaǵy «Vainah» cheshen-ingýsh etnomádeni birlestiginiń tóraǵasy Zelimhan Zýbariev.
Eske sala ketelik, budan buryn Atyraýda Alǵys aitý kúni qarsańynda 33 meditsina qyzmetkeri marapattalǵan bolatyn.
