Aitýly kúnderdi qalai qarsy alar ekenbiz?..

Biyl jyl sońyna qarai eki úlken data atap ótiledi. Birinen ekinshisi týyndaǵan asa mańyzdy oqiǵalardyń alǵashqysy – myzǵymastai kóringen sotsialistik lager elderiniń basty uitqysy bop turǵan alyp ta qýatty keńes imperiiasynyń irgesin shaiqaltqan qazaq jastarynyń kóterilisi. Oǵan aldaǵy jeltoqsanda otyz jyl tolady. Kelesisi – totalitarlyq júieniń kóbesi sógilýi nátijesinde kógennen bosap, azattyqpen qaýyshqan elder qatarynda, bizdiń elimizdiń de memlekettik táýelsizdikke qol jetkizýi.  Biyl jiyrma bes jyldyǵy toilanatyn osynaý tarihi oqiǵa qaraly da qasterli jastar tolqýy bastalǵan kúnnen týra bes jyl ótkende boldy. Ekeýi de qazaq tarihynyń mán-mańyzy erekshe, eleýli belesteri. Qalai qarsy alar ekenbiz? 

Otyz jyl burynǵy qos jazba…

Jalyndy jastardy ulttyq namys alańǵa alyp shyqqan sonaý qaharly kúndergi oqiǵanyń beibit sherý túrinde qalai bastalyp, qalai kóterilis sipatyna engeni búginde barshaǵa belgili. Degenmen, qaǵazdarymnyń arasynda saqtalyp qalǵan eki jazba negizinde sol kúnderdi taǵy esime túsirip otyrmyn.

Biri – jastar demonstratsiiasyna qatysqan Ashat Beltaev degen azamattyń bertinde, kóterilistiń jiyrma jyldyǵy qarsańynda, «Ult taǵdyry» qozǵalysy basqarmasyna ákep tapsyrǵan haty. Hatynda ol 1986 jylǵy 17 jeltoqsanda tústen keiin joldastarymen birge Almatydaǵy Jańa (Brejnev atyndaǵy) alańǵa kelgenderinde ózderi kýá bolǵan oqiǵalardy baian etken. Áskeriler, militsionerler men halyq jasaqshylary jastardy «alańǵa jibermei qýalap, uryp-soǵyp, qula­ǵandardy súirep áketip jatyr eken». Solar beibit qyz-jigitti «tuiaq serippeitin qoidai kórip basynyp bara jatqannan keiin» bular da qarsy áreketke kóshedi. Jasaqshylardyń  «keibireýleriniń qolyndaǵy qarý­la­ryn tartyp alyp, qarsylasýǵa týra keldi» deidi, ol. Sodan, ókimet saq­shylarymen shaiqasýdyń birer úreili sátin bastan ótkerip, Ashat, aqyry, qas qaraiǵanda qasyndaǵy eki joldasymen jataqhanaǵa qaitpaq bolady. «Sol kezde Sátbaev kóshesine jaryqtaryn són­dirip tastaǵan avtobýstar kelip toqtap, ishinen shyqqandar trotýarǵa sapqa turyp jatty». Bular kósheniń qarama-qarsy jaǵynan qarap turdy. «Okrýjaem!» degen buiryqty estip», olardyń jasaqshylar ekenin túsindi. Jasaqshylar «Sátbaev kóshesindegi qyz-jigitterdi art jaǵynan qorshap aldy. Alań jaqtan kúshti projektorlar aiqastyra jaryq túsirip, jarqyldap jatty. Daýys zoraitqysh qosyldy da: «Jastar, senderdi munda nashaqorlar men maskúnemder bastap keldi…» degen sózder estildi. Alań jaq ý-shý, azan-qazan daýystarǵa toldy. Sóileýshiniń sózin qyzdardyń shyńǵyrǵan daýystary basyp ketti. …Biz jataqhanamyzǵa qarai  kettik». Olar jolda aiaǵy za­qym­dalǵan qurbylaryn  eki jaǵy­nan súiemeldep áreń júrip bara jat­qan qyzdardy kórip,  avtobýs pen aýrý­hanaǵa jetkizip salady. Al, ózderi qait­qannan keiin «alańda ne bolǵanyn er­teńine estidik» deidi, ol. Qorshaýdan qashyp qutylǵan jigit­terdiń  aitýynsha,  «alańǵa  jastardyń bárin ótkizip jiberip, qorshap alǵan soń, soldattar olardy kúrekpen, temirmen, dýbinkalarmen ura bastaǵan. Keibir jigitter soldattardyń sýyq qarýlaryn tartyp alyp, ózderine siltepti. Sonda, áskeriler qarsylyq kórsetkenderdi aiaýsyz uryp-soǵyp, tepkilegen, mashinalarǵa tiep, qalanyń syrtyna aparyp tastaǵan» kórinedi. Sondai qatygezdikter saldarynan kóp jas múgedek bolyp qalǵan. Oqiǵa basylǵannan keiin jumystan, oqýdan, jataqhanalardan shyǵaryp qana qoimai, «únderińdi shyǵarmańdar, kózderińdi joǵaltyńdar, qaladan ketińder, óitpeseńder sottaimyz» dep qorqytyp, astanadan ketýge máj­búrledi emes pe. Jataqhanalar qa­ńyrap bos qaldy». Osylardy aita kele, jeltoqsanshy jigit hatyn bylai aiaqtapty: «Sizder túsinińizder, Jeltoqsan oqiǵasyna qatysqandardyń bárine birdei úi, aqsha emes keregi. Bizge keregi – shynaiy shyndyq. Áli kúnge deiin ózimizdiń tilimiz, ózimizdiń shyndyǵymyz, ózimizdiń quqyǵymyz ulttyq sipatta emes. Meni qazir oilandyratyn nárse – bizdiń istei almaǵandarymyz balalarymyzǵa salmaq bolmai ma, áitpese, tipti, nemerelerimiz máńgúrt bolyp kete me dep qaýiptenemin».

Ashatty oqiǵadan jiyrma jyl ótkennen keiin de tolǵandyrǵan jáitti meniń qolymdaǵy ekinshi aiǵaq – sol dúbirli jeltoqsan kúnderi joǵarǵy jaqtarǵa joldanǵan hattardyń biri tolyqtyryp tur edi. Durysynda, hattyń túpnusqasy emes, jolma-jol tárjimesi. Onyń meniń qolyma tiiý syry mynadai. Oqiǵa kezinde Joǵarǵy Keńes Tóral­qasynyń apparatyna túsken hattardyń  bireýin tez orysshalap berý ma­ǵan tapsyryldy. Tóralqa Tóraǵasy tosyp otyr, shuǵyl jasap, tikelei ózine aparyp berýim kerek delindi. Mashinkalaǵan jolma-jol tárjimemniń birinshi danasyn túpnusqamen birge Tóraǵaǵa alyp kirdim. Ol aýdarmany kóz júgirtip sholyp shyqty. Kóńilsiz únmen «izdep tabady ǵoi» dei saldy. Biik laýazymdy kisiniń, syr bermegenmen, qobaljýly ekenin ańdadym (Taǵy birneshe kúnnen keiin men onyń aldyna ózimniń apparat partiia jinalysynda sóilegen «beisaiasi» sózim úshin «ultshyl» atanyp, basyma bult úiirilgen jaǵdaiyma bailanysty bardym, sonda ol kisi meniń sózimniń mátinin taldai otyryp, ahýaldyń aýyr­lyǵyn, joǵary laýazymdaǵy jaý­apty qyzmetkerlerdiń Máskeýdiń baqylaýynda ekenin aityp qaldy). Hattyń tárjimesi arnaiy organǵa jibe­riletin shyǵar dep ishtei oiladym. Solai boldy ma, joq pa – bilmeimin,  bálkim, keleshekte sol hat zertteýshilerge keziger, sáti tússe, taǵdyryn anyqtar, hat iesine, eger, keńestik qupiia politsiia ony tapqan bolsa, qandai shara qoldanylǵanyn shamalar. Álde anonim avtordy izdep tapqannan buryn demokratiialyq ózgerister ornap úlgerdi me eken? Bálkim, hat iesin izdestirý jumysy aiaǵyna jetkizilmegen de shyǵar…   

Sońyna «Sálemmen, Sarq…» dep ja­zylǵan, is júzinde avtory anyq kórse­tilmegen, respýblika parlamenti basshysyna 1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisi kúnderi joldanǵan hattyń meniń qolymda saqtalyp qalǵan jolma-jol tárjimesi mynaý: «Ývajaemyi tovarish Mýkashev Salamat. Ia bespokoiý vas po neskolkim prichinam. Vo-pervyh,,v nashem Kazahstane dva goroda – dva oblastnyh tsentra nosiat imena prezrennyh tsarei. Tsarstvo ne prineslo nichego krome gneta i eksplýatatsii. A my ývekovechivaem imena etih nenavistnyh eksplýatatorov.A razve eto ne oznachaet to, chto my podderjivaem kolonizatorskýiý politiký tsarskogo pravitelstva. Ne oznachaet li eto samoýnijenie.My na svoei zemlesovershaem takoe predatelstvo. A ved eti goroda imeiýt je drevnie kazahskie nazvaniia. Petropavlovsk – eto nash Kyzyljar, Pavlodar – nash Kereký. Doljny je nosit eti nazvaniia. Ili my boimsia nazyvat tak. Boimsia govorit na svoem iazyke, boimsia priderjivatsia natsionalnyh obychaev. Poskolký proizvedeny na svet boji, prinijenno hodim s jelaniem lish by jit. Ne ispolzýem podhodiashie dlia sebia polojeniia revoliýtsii i natsionalnoi politiki velikogo Lenina. Boimsia daje polzovatsia statiami Konstitýtsii. Poetomý ýhodit v nebytie samo nazvanie kazah. Ved kak mojno nazvat togo, ne znaiýshego kazahskogo iazyka, kazahom. Eto ved ne kazah, a mazah, draznilovka, obekt smeha. Obekt obidnoi drazni, ironii dlia drýgih natsionalnostei. Iazyk – eto mysl naroda, samoe dragotsennoe, samoe dorogoe ego bogatstvo. A nashi deti stydiatsia govorit po-kazahski, i daje ne znaiýt. Eto opredelilo nevernoe pravlenie nashego rýkovodstva. Vmeste togo, chtoby podnimat sobstvennyi narod, ego je prinijaiýt. Teriaetsia pered drýgimi natsionalnostiami i samo po sebe okazyvaetsia pod nogami. V strahe pered «velikim» narodom, poteriali i iazyka. Konechno i oni znaiýt ýnijat kogo. My tak i gotovy ýpast pered nimi, i vpred býdem, navernoe, padat. Potomý chto ni v odnom vysshem ýchebnom zavedenii ne provoditsia ýcheba na kazahskom iazyke (neskolko institýtov v Alma-Ate ne v schet – esli smotret v ramkah respýbliki), mojno skazat, chto otsýtstvýiýt kazahskie detskie sady. A ved esli ne ýchit cheloveka svoemý iazyký s detskih let, nevozmojno potom naýchit. Samoe pravilnoe, v kajdoi respýblike doljen byt gosýdarstvennym iazykom – iazyk osnovnoi, korennoi natsionalnosti. Vse sobraniia, sezdy, konferentsii nado provodit na svoem iazyke. Gosýdarstvennoe deloproizvodstvo doljno vestis na kazahskom iazyke. Tolko togda vse piatnadtsat respýblik, sostavliaiýshie Sovetskii Soiýz, smogýt postich zavoevaniia natsionalnoi politiki velikogo Lenina. Potomý chto Lenin govoril tak: «My vospityvaem massy v dýhe otritsaniia gosýdarstvennyh privilegii kakoi by to ni bylo natsii». A v nyneshnei obstanovke po vsei strane rýsskii iazyk stal obiazatelnym gosýdarstvennym iazykom (razve odno eto ne privilegiia?). Est ravenstvo na slovah, na dele net nikakogo ravenstva. Nasha svoboda poteriana s teh por, kak prisoedinilis k Rossii. Nasha svoboda ostalas pod sapogami rýsskih kazakov. Potomý chto mnogie nyneshnie rýsskie ved iavliaiýtsia potomkami teh kazakov. Ih ottsy, stoilo odnomý kazahý voiti v ih derevniý, zagoniali ih sobakami i ýbivali. Znaia podobnye veshi, o kakoi drýjbe mojno govorit?  O kakoi svobode? Glavnoi tseliý rýsskogo tsarstva bylo ýnichtojenie kazahov kak natsionalnosti. Poetomý ono otkryvalo rýsskie shkoly, hotelo, chtoby kazahskie deti zabyli svoego iazyka i stali rýsskimi. A my nazyvaem eto progressivnym proiavleniem. Teh kazahov, kotorye hoteli sohranit  svoego iazyka, nazyvali «nevejdami». A oni byli nastoiashimi patriotami. Esli govorit v obshem, Istoriia SSSR (kotoraia obýchaetsia v shkole) razve ne iavliaetsia polnostiý istoriei Rossii? Eto ved istoriia rýsskogo tsarstva. A gde istoriia sobstvennoi nashei strany? Otchego my obiazany znat jiznedeiatelnost rýsskih tsarei, i ne znat jiznedeiatelnost kazahskih hanov? Pochemý vse nashi krýpnye biblioteki nazvany imenami rýsskih pisatelei? Pochemý imena nashih velikih akynov i pevtsov ne prisvoeny nikýda? Kogda dýmaesh obo vsem etom, stanovitsia bolno. Vajnoi zadachei nashego vremeni iavliaetsia ývelichenie chislennosti kazahov. Dlia etogo neobhodimo sozdat ýsloviia dlia priezda kazahov iz-za rýbeja (osobenno iz Kitaia i Mongolii). Ili nado pozvat bratev iz Rossii, Ýzbekistana, Týrkmenii. V etom otnoshenii mnogo rabot obraztsovyh provodiatsia v Armianskoi SSR. Armiane, nikogo ne strashas, sposobstvýiýt priezdý svoih bratev iz zarýbejnyh stran. Nastoiashie patrioticheskie liýdi. Oni ýmeiýt sohraniat svoiý natsionalnost. Poetomý i ývajaiýt armian. Kogda ia pishý eto pismo, slyshý, postoianno v raznyh mestah slýchaiýtsia stychki mejdý rýsskimi i kazahami. Eto obostrenie s kajdym dnem vozrastaet. V takoe vremia, kogda vozroslo natsionalnoe samosoznanie nashego naroda, neobhodimo predpriniat pravilnye mery. Naprimer, esli v Rýdnom kazahov 3 protsenta, sledovatelno, 97 protsentov rýsskih. Kak eto mojno nazvat Kazahstanom. Kogda v respýblike býdet 80-90 protsentov kazahov, eto býdet Kazahstanom. Pod lozýngom osvoeniia tseliny, pokoreniia kosmosa nasha zemlia objita stolkimi rýsskimi. Kak by my ni skryvali natsionalnogo voprosa, etot vopros nyne ochen obostrilos, nabolelo. Vozmojno etogo ne znaet rýkovodstvo respýbliki. No my – prostye kazahi – etogo glýboko poniali. Neobhodimo prinimat energichnye mery, ne napravliaia eto pismo týda-siýda, i v kontse kontsov ne teriaia. Esli daje ischeznet eto pismo, ne ischeznet problema.  Nedovolstvo narastaet. Ne pochývstvýet eto lish chelovek slepoi i glýhoi. Ne nado jdat obostreniia obstanovki i dvijeniia naroda, nado dýmat o narodnoi nýjde. Sprivetom Sark…»

Seksen altynshy jyldyń jeltoqsanyndaǵy qaharly kúnder jóninde tolqi otyryp jazǵan hatynda belgisiz avtor, ańǵarǵanyńyzdai, kóp kóńilindegi, biraq, soǵan deiin eshkim ashyq aitpaǵan máselelerdi kótergen edi. Halqymyzǵa ezgi men qanaýdan basqa túk te ákelmegen «qarǵys atqan patshalar» esimimen Qazaqstanda eki oblys ortalyǵynyń atalatynyn eske salyp, olardyń ejelgi qazaqy ataýlaryn qaitarmaýymyz – patsha úkimetiniń otarlaý saiasatyn qoldaitynymyzdyń belgisi emes pe degen saýal tastaǵan. Mundai jaǵdaidyń saqtalýy ózimizdi ózimiz kemsitip, qorlaýymyz bolyp tabylmas pa eken dep qynjyla kele, óz halqymyzǵa biz osyndai satqyndyq jasap otyrmyz dep túigen. Sebebin izdegen. Sóitip ol hatynda  jer-sýymyzdy qazaqsha ataýǵa qorqamyz, óz tilimizde sóileýge qorqamyz, ulttyq ádet-ǵuryptarymyzdy saqtaýǵa qorqamyz dep kúiingen. Kúiine kele, «revoliýtsiia qaǵidalarynyń, uly Leninniń ult saiasatynyń» ulttyq múddemizge sáikes keletin erejelerin paidalanbaimyz, tipti, Konstitýtsiianyń ult múddesin qorǵaityn baptaryn qoldanýǵa qorqamyz deidi. Sondai jasqanshaqtyǵymyzdyń saldarynan qazaqtyń ózi de joǵalyp barady degen qorytyndyǵa keledi. Sosyn, ult tili taǵdyryna toqtalady. Tildiń halyqtyń aqyl-oiy, eń qundy, eń qymbat bailyǵy ekenin aita kele,qazir balalarymyz qazaqsha sóileýge uialatyndy shyǵardy, tipti, bilmeidi de, al, qazaq tilin bilmeitindi qalai qazaq deýge bolady dep kúder úze sóileidi. «Uly halyq» aldyndaǵy úrei saldarynan tilimizdi joǵaltý aldynda turǵanymyzdy, is júzinde ulttar teńdigine qol jetkizbegenimizdi ómirdegi mysaldar arqyly taldaidy. Mundai jaǵdaiǵa ushyraýymyzdyń sebebin bizdiń basshylyǵymyzdyń óz halqyn kóterýdiń ornyna, tómenshiktetip, eldi burys basqarýynda jatyr dep sanaidy. Syrt elderdegi aǵaiyndarǵa esik ashý kerek deidi, bul oraida armiandardy úlgi etedi. Jergilikti negizgi halyqtyń tili memlekettik mártebe alýǵa tiistigin, barsha jiyn bitken sol memlekettik tilde ótkizilýi kerektigin, sonda ǵana lenindik ult saiasaty kózdegen biikke Sovet Odaǵyn quraityn on bes respýblikanyń da jete alatynyn aitady. Ózi joldap otyrǵan osy hatty onda-munda jiberip áýrege túskennen, sóitip, aqyrynda joǵaltyp tynǵannan góri, shielenisip bara jatqan ulttyq máseleni, halyqtyń muń-muqtajdyqtaryn sheshý joldaryn oilastyrǵan jón bolmaǵyn aitady. Hat joǵalǵanmen, ózekti ult máselesi joǵalmaidy dep qorytady…

Mine,  osylai.  Biliktiń  otarshyldyq usqynyn  aiqyn  kórsetip,  otar elde dóreki kúshpen,áskerilerdiń qa­ty­sýymen júrgizgen jazalaý, baǵyndyrý, jýasytý  sharalaryn eske salǵan jáne otarshyl ókimettiń ult máselesin jyly jaýyp qoiyp, respýblikamyzdaǵy jaǵdaidy shieleniske tiregenin aitqan eki jazba. Eki jazbany  da ómirge ákelgen bir sezim, barshamyzǵa ortaq bolýǵa tiis qazaq ultynyń múddesi, ortaq tilek, ár azamattyń keýdesin kernegen ulttyq namys… 

Otyz jylǵa taqalǵanda…

Jeltoqsan kóterilisiniń durystyǵy moiyndalyp, qaiǵyly izderine qurmetpen qarai bastaǵan shaqta Táýel­sizdik deklaratsiiasy qabyldandy. Odan bir jyl óte, memlekettik táýel­sizdigimiz jariialandy. Egemen el bol­ǵanymyzǵa, mine,  biyl jiyrma besinshi jyl. Shirek ǵasyrǵa taqalǵan osynsha ýaqyt boiy elimiz qily oqiǵaǵa toly damý jolynan ótti. Ekonomikalyq reformalar júrgizildi, qoǵamdyq menshik ataýlyny jeke menshik yǵystyrdy. Bazar ekonomikasyn jasaý jolyndaǵy jaqsyly-jamandy ózgerister el ómirin kúrt ózgertti, jańartty, jaqsartty. Álemdik deńgeide tanyldyq. Demokratiianyń saltanat qurýyna ólsheýsiz zor úles qosqan jeltoqsanshylardyń jankeshtilikteri qurmetine eskertkish turǵyzǵanbyz. Búginde olardyń birneshe qoǵamdyq birlestigi bar, jurtshylyqpen kezdesýler ótkizedi, túrli máselege óz kózqarastaryn bildirip, ún qosyp jatady. Jáne sol Seksen altydaǵy kóteriliske saiasi baǵa berilýi qajettigin de árádik eske salyp qoiady. Sondaida, kókeige bul tarihi tolqý shynymen de shyqqan biikterimizdiń kóleńkesinde qala berer me eken degen oi oralady.Osy oi joǵarydaǵy hattar mazmunyna taǵy bir úńiltti. Bulardyń otyz jyldan keiin de tolqytýynyń syryn uqqym keldi.Qyzyǵy, bular meniń ózimniń de sol shaqtaǵy oilarymmen bir arnada toǵysyp jatyr edi, shamasy, másele sol bir úndestikte jatqan shyǵar dep uiǵardym.

Oqiǵadan keiin araǵa bir apta salyp ótken  Joǵarǵy Keńes Tóralqasy apparatynyń partiia jinalysynda men oqiǵa kúnderi elge qorǵan bolýǵa tiis militsiianyń, jan-jaqtan ákelingen áskerdiń jazalaýshylar men jýasytýshylar deńgeiindegi áreketterin synǵa alǵan edim. Al, jastar qozǵalysyn týǵyzǵan sebepterdiń qatarynda qazaq tiliniń múshkil jaǵdaiyn aýyzǵa alǵanmyn.Onyń orys tildi mektepterde tek qazaq balalary úshin ǵana, onyń ózinde saýat ashýǵa da jaramaityn deńgeide, formaldi túrde ótkiziletinine qynjylǵanmyn, jas urpaqqa internatsionaldyq tárbie berýdegi mańyzdy sharany respýblika oqý organdarynyń osylaisha buzyp, durys júrgizbei otyrǵanyn aitqanmyn. Jalpy, barsha qyzmetkerler men adamdar sanasynda bir-birine qarama-qarsy sezimderdiń – ulttyq sipatty kórsetetin  ulttylyq pen ulttyq shektelý belgisi tárizdi ultshyldyqtyń, otansúigishtikti bildiretin patriotizm men shekten shyqqan ulttyq astamshylyq kóri­nisi retindegi shovinizmniń, ulttar arasyndaǵy dostyq retinde túsiniletin internatsiona­lizm men ulttyq tamyr ataýlyny moiyndamaityn kos­mopolitizmniń arasyna teńdik belgisi qoiylyp ketkenine ókinish bildirgen bolatynmyn. Ókimettiń ult máselesin jyly jaýyp qoiǵanyn joǵaryda jolma-jol tárjimesi keltirilgen hat iesi de ataǵan. Sol kezgi ustanymǵa sai ol da, men de tal qarmaǵandai bop, revoliýtsiia men uly kósemge  júgingen ekenbiz.  

Barshamyzǵa málim, 1985 jylǵy kóktemnen ómirimizge Jedeldetý, Jariialylyq, Qaita qurý syndy urandar ene bastaǵan, alaida sóz ben istiń alshaqtyǵy 1986 jyly Almatyda bastalyp, elimizdiń kóp óńirin sharpyǵan Jeltoqsan kóterilisin týǵyzdy. Qasiretti oqiǵany «Kishi Otyz jetinshi jyl» naýqanyna ulastyrdy. Naýqan bileýshi partiia 1987 jyldyń qańtarynda  qaita qurýdy jańa memlekettik ideologiia retinde jariialaǵanda da birden basyla qoimady. Degenmen, birshama ýaqyt ótken soń, bizdiń respýblikamyzda da demokratiia lebi esip, jańa saiasat ashyq alańǵa shyqty. Jeltoqsan máselesi búkilodaqtyq halyq depýtattary sezinde kóterildi. Sottalǵan jeltoqsanshylardyń aldy orala bastady. Til jóninde zań qabyldandy. Kóńil jadyrap, el ishinde serpilis týdy. Qazaq mektepteri jelisi kóbeidi. Odan táýelsizdik keldi. Eldik murattar ashyq aitylyp, jabyq bop kelgen tarih betteri zertteýge tústi. Jazyqsyz jazalanǵan ardaqty esimderdi aqtap, ulyqtaýǵa kiristik. Ne kerek, ulttyq rýhty asqaqtatyp, azattyqtyń ǵajaiyp múmkindikterine súisinetin tamasha kezeń óris aldy.

Sosyn, kóńil qulazytatyn bastamalar kóterildi. Bular qazaqsha saýattary ashylmaǵan, tiisinshe, ulttyq múddeden maqurym, esesine orystyń tili men máde­nietin erkin meńgergendikterin maq­tan etetin, ózderin álem azamattary qata­rynda sanaityn, ashyǵyn aitqanda, patshalyq jáne keńestik imperiialar qily amal qoldanyp júrgizgen pármendi orys­tandyrý saiasatynyń qurbandary bolyp tabylatyn toptar tarapynan kóterildi. Olar sotsializm arbasynan lyp etip kapitalizm arǵymaǵyna aýysyp mingen de, bazar suranysyna sáikes keletin, qoǵamymyzdyń keleshegi ispettengen jańa turpatty kásipkerler dárejesine jetip alǵan. Mine, solar áýeli pasporttaǵy ult týraly grafany alyp tastaýǵa shaqyrdy. Olardyń oiynsha, bizdiń elimizde turatyn árkim úshin ultyn memleket ataýyna sáikestendirip,  qa­zaqstandyq dep kórsetý kerek kóri­nedi. Jurt dúr silkinip, mundai shaldyr-batpaqqa tosqaýyl qoiǵan. Alaida, álgi álem azamattarynyń moiymai júrgizgen lobbistik áreketteriniń áseri me eken, Halyq assambleiasy osy «qa­zaqstandyq ult» atalý ideiasyn el birligin qamtamasyz etedi dep sanap, arnaiy doktrina jobasyn jariia etti. Dáieksiz, zalaldy qujat retinde, bul da jurtshylyqtyń eleýli qarsylyǵyn týǵyzdy. Sol shaqtaǵy jaǵdaiǵa orai, kóppen birge maǵan da árádik óz pikirimdi bildirýge týra kelgen. Ózektiligin búgin de joǵaltpaǵan sondaǵy jazbalarymnyń biri mynaý edi…

«EL BIRLIGINIŃ  ShARTTARYN DÁL AJYRATAIYQ». Qazaqstannyń el birligi doktrinasy» jobasyna myńdaǵan adam qarsylyǵyn bildirip, Prezident Nursultan Nazarbaevqa Ashyq hat joldaǵan edi,  al, aqyn jáne ult qairatkeri Muhtar Shahanov bastaǵan kóptegen azamattyń bilik pen jurtshylyq nazaryn osynaý ózekti máselege taǵy bir márte  aýdaryp, budan burynǵy Til aktsiiasy men Ashyq hatta kóterilgen máselelerdi sheshý  siyrquiymshaqtatylǵan jaǵdaida ózderiniń ataqty azattyq kóterilisi bastalǵan 17 jeltoqsan kúni ashtyq jariialaityndaryn málimdedi. 

Munyń eshqandai da jaibaraqat qa­raýǵa bolmaityn ahýal ekeni kámil. Bi­raq, oǵan biz biletin biliktiń asa jan aýyrta qoimaityny, tipten, múldem jai­ba­raqat  qaraityny anyq. Ony aitasyz-aý, kerek deseńiz, tipti, «it úredi, kerýen kóshediniń» kerin keltirýi ábden yqtimal. Áldekimder ashtyq jariialady eken dep,  alǵan baǵytynan soǵan bola  qaita bermeitinin bilik basyndaǵylar kópten kórsetip keledi. «Ashtyqpen qorqytyp, aitqanyn oryndatýǵa tyrysý – bizdiń halqymyzdyń ádetinde joq qylyq» degen jeleýmen, azamattardyń sondai sońǵy tuiaq serpýge baryp, ólimge bas tigýine ókimet pysqyryp ta qaramaidy. Ondai kózqarasyna talai márte kýá bolǵanbyz. Shetin sheshimin jariia etip, arnaiy málimdeme jasaýshylardyń memlekettik mańyzy joǵary máseleni kúni keshe, til aktsiiasynda  kótergenine de eleńdemegen. Sony eske alǵanda,  bilik tap osy joly da seskene qoiar, uialar, qandai da bir oń shara alar dep oilamaimyn… 

Men óz basym ashtyq aktsiiasynyń oryn almaýyn qalaimyn. Iaǵni, ókimettiń, degenmen, ashtyq aktsiiasynyń aldyn alýyn durys sanaimyn. Sondyqtan da, biliktiń bar tarmaǵyndaǵy, ásirese, parlamenttegi azamattarǵa, kópshilik kóńilinen shyqpai otyrǵan jobany qabyl alǵan Assambleia múshelerine, búginde ony qoldap, jer-jerde úgit-nasihat jumysyna bilek sybana kirisip ketken belsendilerge qaratyp óz oiymdy aitýdy jáne memlekettik bilikke de, barsha el turǵyndaryna da tiimdi usynys bildirýdi maqul kórip otyrmyn. 

Biliktegi, bilik tarmaqtaryna taqaý býyndardaǵy, yqpaldy qo­ǵamdyq uiymdardaǵy myrzalar men hanymdar, eger, olar shyn máninde adal memleketshil bolsa, tarihi ádilettilik máselelerin paryqtaýǵa shynymen yqylasty bolsa, Qazaq Eli aldyndaǵy azamattyq paryzyn aiqyndap alýdan bastartpaityn bolsa, shynymen de týǵan halqy men eliniń qazirgi jáne bolashaq taǵdyryna alańdap, jany ashityn bolsa, myna jáitke tereńirek oi júgirtýin qalar edim…

On toǵyzynshy ǵasyrdyń ekin­shi jartysy men jiyrmasynshy ǵasyrdyń basynda qazaq jerine jumys isteýge kelgen imperiia chinov­nikteriniń mynandai jáitter tujy­rymdalǵan katehizisi boldy: 
1) otarlardaǵy chinovnikter ózderin orys elementteri endi-endi ǵana engi­zilip kele jatqan Aziiada turamyz demei, aziialyq kóne ǵuryptar men ádep-ádetter  áli de ýaqytsha saqtalýly orys aimaǵynda ómir súrip kelemiz dep sanaýǵa tiis; 
2) barlyq jerde orys aty men orys múddesi jetekshi orynda tu­rýǵa tiis, qazaqtardy orys atymen atalatynnyń bárine qurmetpen qaraityn rýhta ustaý kerek; 
3) qazaqtar olardy jaqyn bola­shaqta, tipti, musylman dinine senetin bolyp qalsa da,  kádimgi orys sharýalary jasalatyn material retinde ǵana qyzyqtyrýǵa tiis; 
4) qazaqtarǵa beriler jol bireý ǵana – ne jalpyimperiialyq azamattyq  úlgide orystarmen sińisip ketý, ne joiylyp-joǵalý; 
5) eger, buǵan baǵynbaýdy oiǵa alatyndary bola qalsa, olar ne jer-sýy joq qaiyrshy bop, ólip taýsylady, ne Rossiia olarmen at-quiryǵyn úzisedi; 
6) munyń bárin otar  chinovnigi árdaiym miynda ustaý kerek, artyq-aýys áńgime qozǵamai, dabyralatpai, ishtei ǵana bilip, tabandy túrde júzege asyrýǵa tiis.

Otarlarynda osyndai kózqaraspen áreket etken patshalyq ákimshiligi qazaqtardyń belgili bir bóligin orys­tandyra aldy, búginde olar uly orys halqynyń ajyramas bóligine ainaldy. Monarhiia tarih sahnasynan ketkennen keiin, keńes ókimeti onyń otarshyl saiasatyn áshkerelep, á degende qazaqtyń ulttyq qundylyqtaryn jań­ǵyrtý máselelerin qolǵa aldy. Alaida, kóp uzamai-aq, qazaq elin ja­ńa­sha otarlaý jáne qazaqtardy jańa turpatta orystandyrý maqsatyn kózdedi. Tátti de aldamshy urandaryn alǵa tartyp, neoimperiialyq sara jol­ǵa tústi. Olar kóp nátijege qol jet­kizdi, nátijeleriniń biregeii – orys­tandyrý saiasatynyń qurbandaryn jańa turpatty, ozyq oily, internatsionalist jandar retinde dáriptep, asa mańyzdy saiasi elita deńgeiine kóterdi, kúlli el taǵdyry negizinen  solardyń qoldaryna shoǵyrlandyryldy…

Keńes ókimetiniń qozǵaǵysh kúshi – revoliýtsiianyń alqyzyl týyn jamylǵan bolshevizm bolatyn, ol kúlli keńestik reformany ómirge engizýshi jáne alǵa aparýshy lokomotiv edi. Bolshevizm orystandyrýdyń «keńes ulty» degen turpatyn oilap tapty, onysy álem qoǵamdyq pikiriniń synyna ushyraǵanda, raiynan tez qaita qoiyp, basqasha sairady. Bir shańyraq as­tyna biriktirilgen halyqtar qaýym­dastyǵyn nobailaityndyqtan, tarihi shyndyqqa kelińkireitin, sondyqtan da kópshilik qarsylyǵyn týǵyza qoi­maityn «keńes halqy» dep atalatyn termindi ómirge engizdi. Hrýshevtiń áigili uranynda aitylatyn «kommýnizmge barshaǵa ortaq bir ǵana orys tilimen barý» qaǵidasyn basshylyqqa alǵan bolshevizm jalpaq elde turatyn halyqtardyń barshasyna orys tilin «ekinshi ana tili» retinde moiyndatty. «Adam faktoryna» erekshe mán berdi, «sovet adamy» tulǵasyn dáriptedi, «jańa adam tárbieleý» máselesin kúl­li ideologiialyq jumystarynyń ózegi etti. «Túri ulttyq, mazmuny pro­letarlyq (sotsialistik, týrasyn ait­qanda – ulyorystyq)» mádeniet dáriptelip, orys tilinde til ashý, oqý, jumys isteý, jalpy, kún kórý úshin orys tilin bilý qajettigi júzege asyryldy. Oryssha jasalǵan ádebiet pen óner, ǵylym týyndylary men olardyń avtorlary keńinen tanylyp, imperiialyq túpki maqsatqa qyzmet etýge tiisti jemisin berip jatty. Kezinde týǵan elinen revoliýtsiia tolqyny alastaǵan aqgvardiiashy-emigranttar ózderi armandaǵan «birtutas jáne bólshektelmeitin Rossiiany» bol­­shevikterdiń qurǵanyn Stalinniń kózi tirisinde-aq moiyndap, shampan ishisken edi. Bertingi leninshil-bol­shevikter kúlli halyqtardy «Uly Rýs birik­tirgenin» Keńester Odaǵynyń gimnine shegelep jazyp, jańa turpatty «birtutas jáne bólinbeitin Resei» týyn asqaqtatty. Eger, kezinde sondai jaǵdaiǵa jetý úshin kúresken aqgvardiiashylardyń kósemderi sol shaqta tirilip kele qalsa, sóitip ǵaiyptan, Keńestik Qazaqstan atalatyn, kúlli resmi ómiri orys tiline qurylǵan eldi kóre qalsa – qýanǵannan jylap jiberer me edi, qaiter edi… 

Qazaq memlekettiligimizdi jańǵyrttyq dep qýanǵan 20-jyldary keńes ókimeti ony jańasha aýyzdyqtady: permanentti ashtyq saiasatymen kóshpendi jurtty ulttyq apatqa uryndyrdy (qazaq 17-18 jj. jalpy mólsheriniń bir shiregin, 21-23 jj. taǵy bir shiregin, al 31-33 jj. ashtan qyrylǵany bar, shetke ketýge shamasy jetkeni bar, jarty sanyn joǵaltty), ortalyqtan, Sibir­den qazaq jerine kóship kelip, qonystanýshylarǵa, qazaq súiegi ústine  jańa ómir qurýshylarǵa esikti aiqara ashyp qoidy, indýstriialandyrý, tyń igerý kezeńderinde respýblikaǵa ózge jurt ókilderin topyrlata tókti, alyp dalany kontsentratsiialyq lagerge ainaldyryp, kazarmalyq sotsializm kórigin qyzdyrdy, azamattardy jazyqsyz saiasi qýǵyn-súrginge ushyratty (keńes ókimeti tusynda 340 myńnan astam jazalanǵandar, sonyń ishinde «úlken terror»  jyldary 120 myńdai sottalǵandar men 25 myńdai atylǵandar táýelsizdik jyldary aqtaldy), qazaqtyń qasiretti tarihyn ózge túgil, ózine de bilgizbedi. Solary úshin jalpy keńestik bilik te, Qazaq Respýblikasynyń qýyrshaq úkimeti de eshqandai jaýapqa tartylǵan joq, olardyń qylmysqa parapar qyzmetine táýelsiz memleket tarapynan saiasi baǵa berilmedi. Bul jáit bizdiń búgingi antihalyqtyq nasihat júrgizýshilerimizdiń senimine senim qosyp, boilaryna qýat beretin tárizdi…

Jer-sýy men halqy Orta Aziiadaǵy 1924 jylǵy ulttyq-aýmaqtyq mejeleýden soń bir shańyraq astyna toptastyrylǵan ýaqytta respýblika turǵyndarynyń úshten eki bóliginen astamyn qazaq quraityn. Sol kezde biliktegi qazaq azamattary «1920 jyly jariialanýyn jariialanǵanmen, shynaiy kelbetine ie bola almaǵan ulttyq respýblika úshin udaiy kúresýmen júrgenderin, endi, eki ólke jer-sýy jurtymen birigip, halyqtyń alpys segiz paiyzy qazaq bolýy bul kúrestiń aiaqtalýyn kórsetip turǵanyn, osy sáttiń ony – ulttyq respýblikany – jasaý jolyndaǵy jasampaz jumystyń bas­talýyn bildiretinin» aitqan edi. Alaida, ondaidy – shyn mánindegi ult­tyq respýblikanyń ornaýyn  qala­maityn jańa turpatty otarshyldar olardy tez bilikten taidyrdy… 

Orystandyrý men otarlaý saiasaty jeńisti shyńyna shyqqan elýinshi jyldary qazaq respýblika turǵyndarynyń úshten birine de jetpei qaldy. Táýbá, odan beri qazaq demografiialyq dúmpý úderisin bastan keship, 1924 jylǵy jaǵdaiǵa seksen bes jyldan keiin qaita jetti – 2009 jyly qazaqtyń úles salmaǵy barlyq halyqtyń úshten ekisinen asty. Taǵy da shyn mánindegi ulttyq respýblika jasaýǵa qolaily tarihi sát týdy. Shyn  mánindegi ulttyq respýblika jasaýǵa 1925 jyly múmkindik berilmeý sebebi, shynaiy bilik jańa otarshyldardyń qolynda turǵan. Al, endi she? Álem moiyndaǵan memlekettik táýelsizdigimiz qolda turǵan 2009 jyly nelikten ondai múmkindikti paidalana almai otyrmyz? Onyń sebebin jamap-jasqap, jasyrýdyń endi esh qisyny qalmady – másele táýelsizdik alǵan eldiń bilik tutqalaryn otarshyl Resei irgetasyn qalaǵan, Keńes Odaǵy ústemelei júrgizgen orystandyrý saiasatynyń qurbandary ustap otyrǵanynda jatqan tárizdi. Olar elimizdi is júzinde eski otar aýqymy men ahýalynda ustaýǵa tyrysýda. Aramyzdaǵy orys dias­porasyn  otarshyl Reseidiń besinshi kolonnasyndai kóredi. Sodan jasqanatyn emeýrin bildiredi, olarmen sanasý kerek deidi. Qalai bolǵanda da, ulttyq memleket jaiyndaǵy sózden shoshynýynyń sebebin elimizdiń «kópulttylyǵymen» túsindirgisi keledi. 

Shyntýaitynda, talai jylǵy orys­tandyrý saiasatynyń qurbandary búgingi kórshimizdiń otarshyl emes, demokratiiashyl  Resei ekenin paryqtaǵany lázim. «El birligin» qamtamasyz etý úshin solardyń yǵymen  jańa ult qalyptastyrýǵa tyry­sýdyń múldem qate jol ekenin uqqan jón bolmaq.  

Shynynda da, «memlekettik tildi damytý kerek, oǵan ýaqyt qajet». Is júzinde memlekettik   til – damyǵan til, ol tek qol­danys aiasyn keńeitýdi tileidi. Muny istegisi kelmeitin orystanǵan saiasi elita túrli qisynsyz jeleýdi alǵa tartyp, eldi túrli syltaýmen aldaýsyratýyn jalǵastyrýda. Onyń memlekettik tildi bilýge májbúrlik týdyrýdy qaperine de almaityn mundai bos áreketi qarjyny is júzinde qur ysyrap ete berýge aparýda, budan ári de tap solai bola bererine kúmán joq. Eger, tym bolmasa qarjy-qarajat salasyn, salyq tóleý qyzmetin memlekettik tilde júrgizse, odan barsha biýdjetten qarjylandyrylatyn mekemeni, sosyn, halyqqa qyzmet kórsetý salalaryn memlekettik tilde jumys istetse, memlekettik apparat pen onyń býyndarynyń konstitýtsiialyq talapty birinshi bolyp oryndaýyn qamtamasyz  etse – jurtshylyqtyń memlekettik tilge degen qurmeti erekshe serpilispen oianar edi. Ári, sol mekemelermen qatynas jasaýǵa qajet elý-alpys sóz ben sóz tirkesin eshqandai qarjy shyǵyndamai-aq, lezde úirenip alar edi. Al, qarjyny memlekettik tilden resmi qoldanylýy yqtimal tilge tárjime jasaýshylar qataryn daiyndaýǵa jumsaǵan áldeqaida tiimdi bolmaq.

Jaqynda «Jeltoqsan aqiqaty» uiy­my kóterilistiń alda kele jatqan 30 jyl­dyǵyna orai atqarmaq mindetterin aqyldasqan dóńgelek ústel ótkizdi. Oty­rysta jeltoqsanshylar osy ýaqytqa deiin atqarǵan isteri men jol berip alǵan kem­shilikterin aita kele, bolashaq josparlaryn ortaǵa saldy. Taǵdyrlastarynyń ózge de uiymdarymen ortaq qaýymdastyqqa birlesip, kúsh biriktirýdiń ázirge qol jetkize almaǵan jospar kúii qalyp turǵanyn aitty. Alaida, bul maqsat kún tártibinen túspek emes, óitkeni, barlyq 86-shy jylǵy kóterilisshiler kúsh biriktirgende ǵana búgingi tańdaǵy til, tarih, jer máselelerine ózindik pármendi ún qosýǵa bolar edi. Jeltoqsan kóterilisiniń tarihi baǵasyn óz elimiz túgil, kúlli keshegi keńester shekpeninen shyqqan memleketterge, tipti, álemdik deńgeide tanytýǵa kúsh salý máselesi josparlarynda bar. Olardyń mundai iri maqsatqa jetýdi armandaýlary beker emes. Olar o basta alańǵa búkil el namysyn jyrtyp shyqqan. Áli esimde, sonaý qaharly kúnderdiń alǵashqy keshinde órimdei jastar alań ortasynda sheńber quryp turyp, hormen: «Do-loi, Kol-bin!», «Ja-sa, qa-zaq!» dep, qara aspan astynda  aiqaiǵa basyp turǵan bolatyn. Urandarynyń alǵashqy tirkesi ortalyq emissaryn ketirý arqyly otarshyldar qursaýynan bosaný armanyn bildirse, quqtary kemsitilgen ultynyń derbes el bolý armany ekinshi tirkesten kóriner edi. Dóńgelek ústelde sóilegender sózinen «Jeltoqsan aqiqaty» uiymynyń ana tiline berilgen memlekettik mártebege zalalyn tigizetin reformaǵa qarsy bolý, ulttyq tarihty jas urpaqqa qidalamai oqytý, jerdi satý men jalǵa berýden bastartý jaǵynda ekeni belgili boldy. 

Aitýly merekelerge sanaýly ai qaldy. Sonaý kóńil tolqytatyn mereili kúnder qarsańynda atalǵan reformalarǵa bailanysty jasalar sheshimderdiń halyq kóńili­nen shyǵýyn tileiik. Eger, olar eldi riza etpeitin bolsa, Prezident Nursultan Nazarbaev atap aitqandai, ondai zańnyń kereksiz  bolǵany. Anyǵyn bilýge az ǵana ýaqyt qaldy…

Beibit QOIShYBAEV,
jazýshy.

"Aqiqat" jýrnaly