ايتۋلى كٷندەردٸ قالاي قارسى الار ەكەنبٸز?..

بيىل جىل سوڭىنا قاراي ەكٸ ٷلكەن داتا اتاپ ٶتٸلەدٸ. بٸرٸنەن ەكٸنشٸسٸ تۋىنداعان اسا ماڭىزدى وقيعالاردىڭ العاشقىسى – مىزعىماستاي كٶرٸنگەن سوتسياليستٸك لاگەر ەلدەرٸنٸڭ باستى ۇيتقىسى بوپ تۇرعان الىپ تا قۋاتتى كەڭەس يمپەريياسىنىڭ ٸرگەسٸن شايقالتقان قازاق جاستارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸ. وعان الداعى جەلتوقساندا وتىز جىل تولادى. كەلەسٸسٸ – توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ كٶبەسٸ سٶگٸلۋٸ نەتيجەسٸندە كٶگەننەن بوساپ, ازاتتىقپەن قاۋىشقان ەلدەر قاتارىندا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ دە مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزۋٸ.  بيىل جيىرما بەس جىلدىعى تويلاناتىن وسىناۋ تاريحي وقيعا قارالى دا قاستەرلٸ جاستار تولقۋى باستالعان كٷننەن تۋرا بەس جىل ٶتكەندە بولدى. ەكەۋٸ دە قازاق تاريحىنىڭ مەن-ماڭىزى ەرەكشە, ەلەۋلٸ بەلەستەرٸ. قالاي قارسى الار ەكەنبٸز? 

وتىز جىل بۇرىنعى قوس جازبا…

جالىندى جاستاردى ۇلتتىق نامىس الاڭعا الىپ شىققان سوناۋ قاھارلى كٷندەرگٸ وقيعانىڭ بەيبٸت شەرۋ تٷرٸندە قالاي باستالىپ, قالاي كٶتەرٸلٸس سيپاتىنا ەنگەنٸ بٷگٸندە بارشاعا بەلگٸلٸ. دەگەنمەن, قاعازدارىمنىڭ اراسىندا ساقتالىپ قالعان ەكٸ جازبا نەگٸزٸندە سول كٷندەردٸ تاعى ەسٸمە تٷسٸرٸپ وتىرمىن.

بٸرٸ – جاستار دەمونستراتسيياسىنا قاتىسقان اسحات بەلتاەۆ دەگەن ازاماتتىڭ بەرتٸندە, كٶتەرٸلٸستٸڭ جيىرما جىلدىعى قارساڭىندا, «ۇلت تاعدىرى» قوزعالىسى باسقارماسىنا ەكەپ تاپسىرعان حاتى. حاتىندا ول 1986 جىلعى 17 جەلتوقساندا تٷستەن كەيٸن جولداستارىمەن بٸرگە الماتىداعى جاڭا (برەجنەۆ اتىنداعى) الاڭعا كەلگەندەرٸندە ٶزدەرٸ كۋە بولعان وقيعالاردى بايان ەتكەن. ەسكەريلەر, ميليتسيونەرلەر مەن حالىق جاساقشىلارى جاستاردى «الاڭعا جٸبەرمەي قۋالاپ, ۇرىپ-سوعىپ, قۇلا­عانداردى سٷيرەپ ەكەتٸپ جاتىر ەكەن». سولار بەيبٸت قىز-جٸگٸتتٸ «تۇياق سەرٸپپەيتٸن قويداي كٶرٸپ باسىنىپ بارا جاتقاننان كەيٸن» بۇلار دا قارسى ەرەكەتكە كٶشەدٸ. جاساقشىلاردىڭ  «كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ قولىنداعى قارۋ­لا­رىن تارتىپ الىپ, قارسىلاسۋعا تۋرا كەلدٸ» دەيدٸ, ول. سودان, ٶكٸمەت ساق­شىلارىمەن شايقاسۋدىڭ بٸرەر ٷرەيلٸ سەتٸن باستان ٶتكەرٸپ, اسحات, اقىرى, قاس قارايعاندا قاسىنداعى ەكٸ جولداسىمەن جاتاقحاناعا قايتپاق بولادى. «سول كەزدە سەتباەۆ كٶشەسٸنە جارىقتارىن سٶن­دٸرٸپ تاستاعان اۆتوبۋستار كەلٸپ توقتاپ, ٸشٸنەن شىققاندار تروتۋارعا ساپقا تۇرىپ جاتتى». بۇلار كٶشەنٸڭ قاراما-قارسى جاعىنان قاراپ تۇردى. «وكرۋجاەم!» دەگەن بۇيرىقتى ەستٸپ», ولاردىڭ جاساقشىلار ەكەنٸن تٷسٸندٸ. جاساقشىلار «سەتباەۆ كٶشەسٸندەگٸ قىز-جٸگٸتتەردٸ ارت جاعىنان قورشاپ الدى. الاڭ جاقتان كٷشتٸ پروجەكتورلار ايقاستىرا جارىق تٷسٸرٸپ, جارقىلداپ جاتتى. داۋىس زورايتقىش قوسىلدى دا: «جاستار, سەندەردٸ مۇندا ناشاقورلار مەن ماسكٷنەمدەر باستاپ كەلدٸ…» دەگەن سٶزدەر ەستٸلدٸ. الاڭ جاق ۋ-شۋ, ازان-قازان داۋىستارعا تولدى. سٶيلەۋشٸنٸڭ سٶزٸن قىزداردىڭ شىڭعىرعان داۋىستارى باسىپ كەتتٸ. …بٸز جاتاقحانامىزعا قاراي  كەتتٸك». ولار جولدا اياعى زا­قىم­دالعان قۇربىلارىن  ەكٸ جاعى­نان سٷيەمەلدەپ ەرەڭ جٷرٸپ بارا جات­قان قىزداردى كٶرٸپ,  اۆتوبۋس پەن اۋرۋ­حاناعا جەتكٸزٸپ سالادى. ال, ٶزدەرٸ قايت­قاننان كەيٸن «الاڭدا نە بولعانىن ەر­تەڭٸنە ەستٸدٸك» دەيدٸ, ول. قورشاۋدان قاشىپ قۇتىلعان جٸگٸت­تەردٸڭ  ايتۋىنشا,  «الاڭعا  جاستاردىڭ بەرٸن ٶتكٸزٸپ جٸبەرٸپ, قورشاپ العان سوڭ, سولداتتار ولاردى كٷرەكپەن, تەمٸرمەن, دۋبينكالارمەن ۇرا باستاعان. كەيبٸر جٸگٸتتەر سولداتتاردىڭ سۋىق قارۋلارىن تارتىپ الىپ, ٶزدەرٸنە سٸلتەپتٸ. سوندا, ەسكەريلەر قارسىلىق كٶرسەتكەندەردٸ اياۋسىز ۇرىپ-سوعىپ, تەپكٸلەگەن, ماشينالارعا تيەپ, قالانىڭ سىرتىنا اپارىپ تاستاعان» كٶرٸنەدٸ. سونداي قاتىگەزدٸكتەر سالدارىنان كٶپ جاس مٷگەدەك بولىپ قالعان. وقيعا باسىلعاننان كەيٸن جۇمىستان, وقۋدان, جاتاقحانالاردان شىعارىپ قانا قويماي, «ٷندەرٸڭدٸ شىعارماڭدار, كٶزدەرٸڭدٸ جوعالتىڭدار, قالادان كەتٸڭدەر, ٶيتپەسەڭدەر سوتتايمىز» دەپ قورقىتىپ, استانادان كەتۋگە مەج­بٷرلەدٸ ەمەس پە. جاتاقحانالار قا­ڭىراپ بوس قالدى». وسىلاردى ايتا كەلە, جەلتوقسانشى جٸگٸت حاتىن بىلاي اياقتاپتى: «سٸزدەر تٷسٸنٸڭٸزدەر, جەلتوقسان وقيعاسىنا قاتىسقانداردىڭ بەرٸنە بٸردەي ٷي, اقشا ەمەس كەرەگٸ. بٸزگە كەرەگٸ – شىنايى شىندىق. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ٶزٸمٸزدٸڭ تٸلٸمٸز, ٶزٸمٸزدٸڭ شىندىعىمىز, ٶزٸمٸزدٸڭ قۇقىعىمىز ۇلتتىق سيپاتتا ەمەس. مەنٸ قازٸر ويلاندىراتىن نەرسە – بٸزدٸڭ ٸستەي الماعاندارىمىز بالالارىمىزعا سالماق بولماي ما, ەيتپەسە, تٸپتٸ, نەمەرەلەرٸمٸز مەڭگٷرت بولىپ كەتە مە دەپ قاۋٸپتەنەمٸن».

اسحاتتى وقيعادان جيىرما جىل ٶتكەننەن كەيٸن دە تولعاندىرعان جەيتتٸ مەنٸڭ قولىمداعى ەكٸنشٸ ايعاق – سول دٷبٸرلٸ جەلتوقسان كٷندەرٸ جوعارعى جاقتارعا جولدانعان حاتتاردىڭ بٸرٸ تولىقتىرىپ تۇر ەدٸ. دۇرىسىندا, حاتتىڭ تٷپنۇسقاسى ەمەس, جولما-جول تەرجٸمەسٸ. ونىڭ مەنٸڭ قولىما تييۋ سىرى مىناداي. وقيعا كەزٸندە جوعارعى كەڭەس تٶرال­قاسىنىڭ اپپاراتىنا تٷسكەن حاتتاردىڭ  بٸرەۋٸن تەز ورىسشالاپ بەرۋ ما­عان تاپسىرىلدى. تٶرالقا تٶراعاسى توسىپ وتىر, شۇعىل جاساپ, تٸكەلەي ٶزٸنە اپارىپ بەرۋٸم كەرەك دەلٸندٸ. ماشينكالاعان جولما-جول تەرجٸمەمنٸڭ بٸرٸنشٸ داناسىن تٷپنۇسقامەن بٸرگە تٶراعاعا الىپ كٸردٸم. ول اۋدارمانى كٶز جٷگٸرتٸپ شولىپ شىقتى. كٶڭٸلسٸز ٷنمەن «ٸزدەپ تابادى عوي» دەي سالدى. بيٸك لاۋازىمدى كٸسٸنٸڭ, سىر بەرمەگەنمەن, قوبالجۋلى ەكەنٸن اڭدادىم (تاعى بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن مەن ونىڭ الدىنا ٶزٸمنٸڭ اپپارات پارتييا جينالىسىندا سٶيلەگەن «بەيساياسي» سٶزٸم ٷشٸن «ۇلتشىل» اتانىپ, باسىما بۇلت ٷيٸرٸلگەن جاعدايىما بايلانىستى باردىم, سوندا ول كٸسٸ مەنٸڭ سٶزٸمنٸڭ مەتٸنٸن تالداي وتىرىپ, احۋالدىڭ اۋىر­لىعىن, جوعارى لاۋازىمداعى جاۋ­اپتى قىزمەتكەرلەردٸڭ مەسكەۋدٸڭ باقىلاۋىندا ەكەنٸن ايتىپ قالدى). حاتتىڭ تەرجٸمەسٸ ارنايى ورگانعا جٸبە­رٸلەتٸن شىعار دەپ ٸشتەي ويلادىم. سولاي بولدى ما, جوق پا – بٸلمەيمٸن,  بەلكٸم, كەلەشەكتە سول حات زەرتتەۋشٸلەرگە كەزٸگەر, سەتٸ تٷسسە, تاعدىرىن انىقتار, حات يەسٸنە, ەگەر, كەڭەستٸك قۇپييا پوليتسييا ونى تاپقان بولسا, قانداي شارا قولدانىلعانىن شامالار. ەلدە انونيم اۆتوردى ٸزدەپ تاپقاننان بۇرىن دەموكراتييالىق ٶزگەرٸستەر ورناپ ٷلگەردٸ مە ەكەن? بەلكٸم, حات يەسٸن ٸزدەستٸرۋ جۇمىسى اياعىنا جەتكٸزٸلمەگەن دە شىعار…   

سوڭىنا «سەلەممەن, سارق…» دەپ جا­زىلعان, ٸس جٷزٸندە اۆتورى انىق كٶرسە­تٸلمەگەن, رەسپۋبليكا پارلامەنتٸ باسشىسىنا 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كٷندەرٸ جولدانعان حاتتىڭ مەنٸڭ قولىمدا ساقتالىپ قالعان جولما-جول تەرجٸمەسٸ مىناۋ: «ۋۆاجاەمىي توۆاريشش مۋكاشەۆ سالامات. يا بەسپوكويۋ ۆاس پو نەسكولكيم پريچينام. ۆو-پەرۆىح,,ۆ ناشەم كازاحستانە دۆا گورودا – دۆا وبلاستنىح تسەنترا نوسيات يمەنا پرەزرەننىح تسارەي. تسارستۆو نە پرينەسلو نيچەگو كرومە گنەتا ي ەكسپلۋاتاتسيي. ا مى ۋۆەكوۆەچيۆاەم يمەنا ەتيح نەناۆيستنىح ەكسپلۋاتاتوروۆ.ا رازۆە ەتو نە وزناچاەت تو, چتو مى پوددەرجيۆاەم كولونيزاتورسكۋيۋ پوليتيكۋ تسارسكوگو پراۆيتەلستۆا. نە وزناچاەت لي ەتو ساموۋنيجەنيە.مى نا سۆوەي زەملەسوۆەرشاەم تاكوە پرەداتەلستۆو. ا ۆەد ەتي گورودا يمەيۋت جە درەۆنيە كازاحسكيە نازۆانييا. پەتروپاۆلوۆسك – ەتو ناش كىزىلجار, پاۆلودار – ناش كەرەكۋ. دولجنى جە نوسيت ەتي نازۆانييا. يلي مى بويمسيا نازىۆات تاك. بويمسيا گوۆوريت نا سۆوەم يازىكە, بويمسيا پريدەرجيۆاتسيا ناتسيونالنىح وبىچاەۆ. پوسكولكۋ پرويزۆەدەنى نا سۆەت بوجي, پرينيجەننو حوديم س جەلانيەم ليش بى جيت. نە يسپولزۋەم پودحودياششيە دليا سەبيا پولوجەنييا رەۆوليۋتسيي ي ناتسيونالنوي پوليتيكي ۆەليكوگو لەنينا. بويمسيا داجە پولزوۆاتسيا ستاتيامي كونستيتۋتسيي. پوەتومۋ ۋحوديت ۆ نەبىتيە سامو نازۆانيە كازاح. ۆەد كاك موجنو نازۆات توگو, نە زنايۋششەگو كازاحسكوگو يازىكا, كازاحوم. ەتو ۆەد نە كازاح, ا مازاح, درازنيلوۆكا, وبەكت سمەحا. وبەكت وبيدنوي درازني, يرونيي دليا درۋگيح ناتسيونالنوستەي. يازىك – ەتو مىسل نارودا, ساموە دراگوتسەننوە, ساموە دوروگوە ەگو بوگاتستۆو. ا ناشي دەتي ستىدياتسيا گوۆوريت پو-كازاحسكي, ي داجە نە زنايۋت. ەتو وپرەدەليلو نەۆەرنوە پراۆلەنيە ناشەگو رۋكوۆودستۆا. ۆمەستە توگو, چتوبى پودنيمات سوبستۆەننىي نارود, ەگو جە پرينيجايۋت. تەرياەتسيا پەرەد درۋگيمي ناتسيونالنوستيامي ي سامو پو سەبە وكازىۆاەتسيا پود نوگامي. ۆ ستراحە پەرەد «ۆەليكيم» نارودوم, پوتەريالي ي يازىكا. كونەچنو ي وني زنايۋت ۋنيجات كوگو. مى تاك ي گوتوۆى ۋپاست پەرەد نيمي, ي ۆپرەد بۋدەم, ناۆەرنوە, پادات. پوتومۋ چتو ني ۆ ودنوم ۆىسشەم ۋچەبنوم زاۆەدەنيي نە پروۆوديتسيا ۋچەبا نا كازاحسكوم يازىكە (نەسكولكو ينستيتۋتوۆ ۆ الما-اتە نە ۆ سچەت – ەسلي سموترەت ۆ رامكاح رەسپۋبليكي), موجنو سكازات, چتو وتسۋتستۆۋيۋت كازاحسكيە دەتسكيە سادى. ا ۆەد ەسلي نە ۋچيت چەلوۆەكا سۆوەمۋ يازىكۋ س دەتسكيح لەت, نەۆوزموجنو پوتوم ناۋچيت. ساموە پراۆيلنوە, ۆ كاجدوي رەسپۋبليكە دولجەن بىت گوسۋدارستۆەننىم يازىكوم – يازىك وسنوۆنوي, كورەننوي ناتسيونالنوستي. ۆسە سوبرانييا, سەزدى, كونفەرەنتسيي نادو پروۆوديت نا سۆوەم يازىكە. گوسۋدارستۆەننوە دەلوپرويزۆودستۆو دولجنو ۆەستيس نا كازاحسكوم يازىكە. تولكو توگدا ۆسە پياتنادتسات رەسپۋبليك, سوستاۆليايۋششيە سوۆەتسكيي سويۋز, سموگۋت پوستيچ زاۆوەۆانييا ناتسيونالنوي پوليتيكي ۆەليكوگو لەنينا. پوتومۋ چتو لەنين گوۆوريل تاك: «مى ۆوسپيتىۆاەم ماسسى ۆ دۋحە وتريتسانييا گوسۋدارستۆەننىح پريۆيلەگيي كاكوي بى تو ني بىلو ناتسيي». ا ۆ نىنەشنەي وبستانوۆكە پو ۆسەي سترانە رۋسسكيي يازىك ستال وبيازاتەلنىم گوسۋدارستۆەننىم يازىكوم (رازۆە ودنو ەتو نە پريۆيلەگييا?). ەست راۆەنستۆو نا سلوۆاح, نا دەلە نەت نيكاكوگو راۆەنستۆا. ناشا سۆوبودا پوتەريانا س تەح پور, كاك پريسوەدينيليس ك روسسيي. ناشا سۆوبودا وستالاس پود ساپوگامي رۋسسكيح كازاكوۆ. پوتومۋ چتو منوگيە نىنەشنيە رۋسسكيە ۆەد ياۆليايۋتسيا پوتومكامي تەح كازاكوۆ. يح وتتسى, ستويلو ودنومۋ كازاحۋ ۆويتي ۆ يح دەرەۆنيۋ, زاگونيالي يح سوباكامي ي ۋبيۆالي. زنايا پودوبنىە ۆەششي, و كاكوي درۋجبە موجنو گوۆوريت?  و كاكوي سۆوبودە? گلاۆنوي تسەليۋ رۋسسكوگو تسارستۆا بىلو ۋنيچتوجەنيە كازاحوۆ كاك ناتسيونالنوستي. پوەتومۋ ونو وتكرىۆالو رۋسسكيە شكولى, حوتەلو, چتوبى كازاحسكيە دەتي زابىلي سۆوەگو يازىكا ي ستالي رۋسسكيمي. ا مى نازىۆاەم ەتو پروگرەسسيۆنىم پروياۆلەنيەم. تەح كازاحوۆ, كوتورىە حوتەلي سوحرانيت  سۆوەگو يازىكا, نازىۆالي «نەۆەجدامي». ا وني بىلي ناستوياششيمي پاتريوتامي. ەسلي گوۆوريت ۆ وبششەم, يستورييا سسسر (كوتورايا وبۋچاەتسيا ۆ شكولە) رازۆە نە ياۆلياەتسيا پولنوستيۋ يستوريەي روسسيي? ەتو ۆەد يستورييا رۋسسكوگو تسارستۆا. ا گدە يستورييا سوبستۆەننوي ناشەي سترانى? وتچەگو مى وبيازانى زنات جيزنەدەياتەلنوست رۋسسكيح تسارەي, ي نە زنات جيزنەدەياتەلنوست كازاحسكيح حانوۆ? پوچەمۋ ۆسە ناشي كرۋپنىە بيبليوتەكي نازۆانى يمەنامي رۋسسكيح پيساتەلەي? پوچەمۋ يمەنا ناشيح ۆەليكيح اكىنوۆ ي پەۆتسوۆ نە پريسۆوەنى نيكۋدا? كوگدا دۋماەش وبو ۆسەم ەتوم, ستانوۆيتسيا بولنو. ۆاجنوي زاداچەي ناشەگو ۆرەمەني ياۆلياەتسيا ۋۆەليچەنيە چيسلەننوستي كازاحوۆ. دليا ەتوگو نەوبحوديمو سوزدات ۋسلوۆييا دليا پريەزدا كازاحوۆ يز-زا رۋبەجا (وسوبەننو يز كيتايا ي مونگوليي). يلي نادو پوزۆات براتەۆ يز روسسيي, ۋزبەكيستانا, تۋركمەنيي. ۆ ەتوم وتنوشەنيي منوگو رابوت وبرازتسوۆىح پروۆودياتسيا ۆ ارميانسكوي سسر. ارميانە, نيكوگو نە ستراشاس, سپوسوبستۆۋيۋت پريەزدۋ سۆويح براتەۆ يز زارۋبەجنىح ستران. ناستوياششيە پاتريوتيچەسكيە ليۋدي. وني ۋمەيۋت سوحرانيات سۆويۋ ناتسيونالنوست. پوەتومۋ ي ۋۆاجايۋت ارميان. كوگدا يا پيشۋ ەتو پيسمو, سلىشۋ, پوستوياننو ۆ رازنىح مەستاح سلۋچايۋتسيا ستىچكي مەجدۋ رۋسسكيمي ي كازاحامي. ەتو وبوسترەنيە س كاجدىم دنەم ۆوزراستاەت. ۆ تاكوە ۆرەميا, كوگدا ۆوزروسلو ناتسيونالنوە ساموسوزنانيە ناشەگو نارودا, نەوبحوديمو پرەدپرينيات پراۆيلنىە مەرى. ناپريمەر, ەسلي ۆ رۋدنوم كازاحوۆ 3 پروتسەنتا, سلەدوۆاتەلنو, 97 پروتسەنتوۆ رۋسسكيح. كاك ەتو موجنو نازۆات كازاحستانوم. كوگدا ۆ رەسپۋبليكە بۋدەت 80-90 پروتسەنتوۆ كازاحوۆ, ەتو بۋدەت كازاحستانوم. پود لوزۋنگوم وسۆوەنييا تسەلينى, پوكورەنييا كوسموسا ناشا زەمليا وبجيتا ستولكيمي رۋسسكيمي. كاك بى مى ني سكرىۆالي ناتسيونالنوگو ۆوپروسا, ەتوت ۆوپروس نىنە وچەن وبوستريلوس, نابولەلو. ۆوزموجنو ەتوگو نە زناەت رۋكوۆودستۆو رەسپۋبليكي. نو مى – پروستىە كازاحي – ەتوگو گلۋبوكو پونيالي. نەوبحوديمو پرينيمات ەنەرگيچنىە مەرى, نە ناپراۆليايا ەتو پيسمو تۋدا-سيۋدا, ي ۆ كونتسە كونتسوۆ نە تەريايا. ەسلي داجە يسچەزنەت ەتو پيسمو, نە يسچەزنەت پروبلەما.  نەدوۆولستۆو ناراستاەت. نە پوچۋۆستۆۋەت ەتو ليش چەلوۆەك سلەپوي ي گلۋحوي. نە نادو جدات وبوسترەنييا وبستانوۆكي ي دۆيجەنييا نارودا, نادو دۋمات و نارودنوي نۋجدە. سپريۆەتوم سارك…»

سەكسەن التىنشى جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى قاھارلى كٷندەر جٶنٸندە تولقي وتىرىپ جازعان حاتىندا بەلگٸسٸز اۆتور, اڭعارعانىڭىزداي, كٶپ كٶڭٸلٸندەگٸ, بٸراق, سوعان دەيٸن ەشكٸم اشىق ايتپاعان مەسەلەلەردٸ كٶتەرگەن ەدٸ. حالقىمىزعا ەزگٸ مەن قاناۋدان باسقا تٷك تە ەكەلمەگەن «قارعىس اتقان پاتشالار» ەسٸمٸمەن قازاقستاندا ەكٸ وبلىس ورتالىعىنىڭ اتالاتىنىن ەسكە سالىپ, ولاردىڭ ەجەلگٸ قازاقى اتاۋلارىن قايتارماۋىمىز – پاتشا ٷكٸمەتٸنٸڭ وتارلاۋ ساياساتىن قولدايتىنىمىزدىڭ بەلگٸسٸ ەمەس پە دەگەن ساۋال تاستاعان. مۇنداي جاعدايدىڭ ساقتالۋى ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز كەمسٸتٸپ, قورلاۋىمىز بولىپ تابىلماس پا ەكەن دەپ قىنجىلا كەلە, ٶز حالقىمىزعا بٸز وسىنداي ساتقىندىق جاساپ وتىرمىز دەپ تٷيگەن. سەبەبٸن ٸزدەگەن. سٶيتٸپ ول حاتىندا  جەر-سۋىمىزدى قازاقشا اتاۋعا قورقامىز, ٶز تٸلٸمٸزدە سٶيلەۋگە قورقامىز, ۇلتتىق ەدەت-عۇرىپتارىمىزدى ساقتاۋعا قورقامىز دەپ كٷيٸنگەن. كٷيٸنە كەلە, «رەۆوليۋتسييا قاعيدالارىنىڭ, ۇلى لەنيننٸڭ ۇلت ساياساتىنىڭ» ۇلتتىق مٷددەمٸزگە سەيكەس كەلەتٸن ەرەجەلەرٸن پايدالانبايمىز, تٸپتٸ, كونستيتۋتسييانىڭ ۇلت مٷددەسٸن قورعايتىن باپتارىن قولدانۋعا قورقامىز دەيدٸ. سونداي جاسقانشاقتىعىمىزدىڭ سالدارىنان قازاقتىڭ ٶزٸ دە جوعالىپ بارادى دەگەن قورىتىندىعا كەلەدٸ. سوسىن, ۇلت تٸلٸ تاعدىرىنا توقتالادى. تٸلدٸڭ حالىقتىڭ اقىل-ويى, ەڭ قۇندى, ەڭ قىمبات بايلىعى ەكەنٸن ايتا كەلە,قازٸر بالالارىمىز قازاقشا سٶيلەۋگە ۇيالاتىندى شىعاردى, تٸپتٸ, بٸلمەيدٸ دە, ال, قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸندٸ قالاي قازاق دەۋگە بولادى دەپ كٷدەر ٷزە سٶيلەيدٸ. «ۇلى حالىق» الدىنداعى ٷرەي سالدارىنان تٸلٸمٸزدٸ جوعالتۋ الدىندا تۇرعانىمىزدى, ٸس جٷزٸندە ۇلتتار تەڭدٸگٸنە قول جەتكٸزبەگەنٸمٸزدٸ ٶمٸردەگٸ مىسالدار ارقىلى تالدايدى. مۇنداي جاعدايعا ۇشىراۋىمىزدىڭ سەبەبٸن بٸزدٸڭ باسشىلىعىمىزدىڭ ٶز حالقىن كٶتەرۋدٸڭ ورنىنا, تٶمەنشٸكتەتٸپ, ەلدٸ بۇرىس باسقارۋىندا جاتىر دەپ سانايدى. سىرت ەلدەردەگٸ اعايىندارعا ەسٸك اشۋ كەرەك دەيدٸ, بۇل ورايدا ارميانداردى ٷلگٸ ەتەدٸ. جەرگٸلٸكتٸ نەگٸزگٸ حالىقتىڭ تٸلٸ مەملەكەتتٸك مەرتەبە الۋعا تيٸستٸگٸن, بارشا جيىن بٸتكەن سول مەملەكەتتٸك تٸلدە ٶتكٸزٸلۋٸ كەرەكتٸگٸن, سوندا عانا لەنيندٸك ۇلت ساياساتى كٶزدەگەن بيٸككە سوۆەت وداعىن قۇرايتىن ون بەس رەسپۋبليكانىڭ دا جەتە الاتىنىن ايتادى. ٶزٸ جولداپ وتىرعان وسى حاتتى وندا-مۇندا جٸبەرٸپ ەۋرەگە تٷسكەننەن, سٶيتٸپ, اقىرىندا جوعالتىپ تىنعاننان گٶرٸ, شيەلەنٸسٸپ بارا جاتقان ۇلتتىق مەسەلەنٸ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجدىقتارىن شەشۋ جولدارىن ويلاستىرعان جٶن بولماعىن ايتادى. حات جوعالعانمەن, ٶزەكتٸ ۇلت مەسەلەسٸ جوعالمايدى دەپ قورىتادى…

مٸنە,  وسىلاي.  بيلٸكتٸڭ  وتارشىلدىق ۇسقىنىن  ايقىن  كٶرسەتٸپ,  وتار ەلدە دٶرەكٸ كٷشپەن,ەسكەريلەردٸڭ قا­تى­سۋىمەن جٷرگٸزگەن جازالاۋ, باعىندىرۋ, جۋاسىتۋ  شارالارىن ەسكە سالعان جەنە وتارشىل ٶكٸمەتتٸڭ ۇلت مەسەلەسٸن جىلى جاۋىپ قويىپ, رەسپۋبليكامىزداعى جاعدايدى شيەلەنٸسكە تٸرەگەنٸن ايتقان ەكٸ جازبا. ەكٸ جازبانى  دا ٶمٸرگە ەكەلگەن بٸر سەزٸم, بارشامىزعا ورتاق بولۋعا تيٸس قازاق ۇلتىنىڭ مٷددەسٸ, ورتاق تٸلەك, ەر ازاماتتىڭ كەۋدەسٸن كەرنەگەن ۇلتتىق نامىس… 

وتىز جىلعا تاقالعاندا…

جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ دۇرىستىعى مويىندالىپ, قايعىلى ٸزدەرٸنە قۇرمەتپەن قاراي باستاعان شاقتا تەۋەل­سٸزدٸك دەكلاراتسيياسى قابىلداندى. ودان بٸر جىل ٶتە, مەملەكەتتٸك تەۋەل­سٸزدٸگٸمٸز جارييالاندى. ەگەمەن ەل بول­عانىمىزعا, مٸنە,  بيىل جيىرما بەسٸنشٸ جىل. شيرەك عاسىرعا تاقالعان وسىنشا ۋاقىت بويى ەلٸمٸز قيلى وقيعاعا تولى دامۋ جولىنان ٶتتٸ. ەكونوميكالىق رەفورمالار جٷرگٸزٸلدٸ, قوعامدىق مەنشٸك اتاۋلىنى جەكە مەنشٸك ىعىستىردى. بازار ەكونوميكاسىن جاساۋ جولىنداعى جاقسىلى-جاماندى ٶزگەرٸستەر ەل ٶمٸرٸن كٷرت ٶزگەرتتٸ, جاڭارتتى, جاقسارتتى. ەلەمدٸك دەڭگەيدە تانىلدىق. دەموكراتييانىڭ سالتانات قۇرۋىنا ٶلشەۋسٸز زور ٷلەس قوسقان جەلتوقسانشىلاردىڭ جانكەشتٸلٸكتەرٸ قۇرمەتٸنە ەسكەرتكٸش تۇرعىزعانبىز. بٷگٸندە ولاردىڭ بٸرنەشە قوعامدىق بٸرلەستٸگٸ بار, جۇرتشىلىقپەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزەدٸ, تٷرلٸ مەسەلەگە ٶز كٶزقاراستارىن بٸلدٸرٸپ, ٷن قوسىپ جاتادى. جەنە سول سەكسەن التىداعى كٶتەرٸلٸسكە ساياسي باعا بەرٸلۋٸ قاجەتتٸگٸن دە ەرەدٸك ەسكە سالىپ قويادى. سوندايدا, كٶكەيگە بۇل تاريحي تولقۋ شىنىمەن دە شىققان بيٸكتەرٸمٸزدٸڭ كٶلەڭكەسٸندە قالا بەرەر مە ەكەن دەگەن وي ورالادى.وسى وي جوعارىداعى حاتتار مازمۇنىنا تاعى بٸر ٷڭٸلتتٸ. بۇلاردىڭ وتىز جىلدان كەيٸن دە تولقىتۋىنىڭ سىرىن ۇققىم كەلدٸ.قىزىعى, بۇلار مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ دە سول شاقتاعى ويلارىممەن بٸر ارنادا توعىسىپ جاتىر ەدٸ, شاماسى, مەسەلە سول بٸر ٷندەستٸكتە جاتقان شىعار دەپ ۇيعاردىم.

وقيعادان كەيٸن اراعا بٸر اپتا سالىپ ٶتكەن  جوعارعى كەڭەس تٶرالقاسى اپپاراتىنىڭ پارتييا جينالىسىندا مەن وقيعا كٷندەرٸ ەلگە قورعان بولۋعا تيٸس ميليتسييانىڭ, جان-جاقتان ەكەلٸنگەن ەسكەردٸڭ جازالاۋشىلار مەن جۋاسىتۋشىلار دەڭگەيٸندەگٸ ەرەكەتتەرٸن سىنعا العان ەدٸم. ال, جاستار قوزعالىسىن تۋعىزعان سەبەپتەردٸڭ قاتارىندا قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل جاعدايىن اۋىزعا العانمىن.ونىڭ ورىس تٸلدٸ مەكتەپتەردە تەك قازاق بالالارى ٷشٸن عانا, ونىڭ ٶزٸندە ساۋات اشۋعا دا جارامايتىن دەڭگەيدە, فورمالدٸ تٷردە ٶتكٸزٸلەتٸنٸنە قىنجىلعانمىن, جاس ۇرپاققا ينتەرناتسيونالدىق تەربيە بەرۋدەگٸ ماڭىزدى شارانى رەسپۋبليكا وقۋ ورگاندارىنىڭ وسىلايشا بۇزىپ, دۇرىس جٷرگٸزبەي وتىرعانىن ايتقانمىن. جالپى, بارشا قىزمەتكەرلەر مەن ادامدار ساناسىندا بٸر-بٸرٸنە قاراما-قارسى سەزٸمدەردٸڭ – ۇلتتىق سيپاتتى كٶرسەتەتٸن  ۇلتتىلىق پەن ۇلتتىق شەكتەلۋ بەلگٸسٸ تەرٸزدٸ ۇلتشىلدىقتىڭ, وتانسٷيگٸشتٸكتٸ بٸلدٸرەتٸن پاتريوتيزم مەن شەكتەن شىققان ۇلتتىق استامشىلىق كٶرٸ­نٸسٸ رەتٸندەگٸ شوۆينيزمنٸڭ, ۇلتتار اراسىنداعى دوستىق رەتٸندە تٷسٸنٸلەتٸن ينتەرناتسيونا­ليزم مەن ۇلتتىق تامىر اتاۋلىنى مويىندامايتىن كوس­موپوليتيزمنٸڭ اراسىنا تەڭدٸك بەلگٸسٸ قويىلىپ كەتكەنٸنە ٶكٸنٸش بٸلدٸرگەن بولاتىنمىن. ٶكٸمەتتٸڭ ۇلت مەسەلەسٸن جىلى جاۋىپ قويعانىن جوعارىدا جولما-جول تەرجٸمەسٸ كەلتٸرٸلگەن حات يەسٸ دە اتاعان. سول كەزگٸ ۇستانىمعا ساي ول دا, مەن دە تال قارماعانداي بوپ, رەۆوليۋتسييا مەن ۇلى كٶسەمگە  جٷگٸنگەن ەكەنبٸز.  

بارشامىزعا مەلٸم, 1985 جىلعى كٶكتەمنەن ٶمٸرٸمٸزگە جەدەلدەتۋ, جارييالىلىق, قايتا قۇرۋ سىندى ۇراندار ەنە باستاعان, الايدا سٶز بەن ٸستٸڭ الشاقتىعى 1986 جىلى الماتىدا باستالىپ, ەلٸمٸزدٸڭ كٶپ ٶڭٸرٸن شارپىعان جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸن تۋعىزدى. قاسٸرەتتٸ وقيعانى «كٸشٸ وتىز جەتٸنشٸ جىل» ناۋقانىنا ۇلاستىردى. ناۋقان بيلەۋشٸ پارتييا 1987 جىلدىڭ قاڭتارىندا  قايتا قۇرۋدى جاڭا مەملەكەتتٸك يدەولوگييا رەتٸندە جارييالاعاندا دا بٸردەن باسىلا قويمادى. دەگەنمەن, بٸرشاما ۋاقىت ٶتكەن سوڭ, بٸزدٸڭ رەسپۋبليكامىزدا دا دەموكراتييا لەبٸ ەسٸپ, جاڭا ساياسات اشىق الاڭعا شىقتى. جەلتوقسان مەسەلەسٸ بٷكٸلوداقتىق حالىق دەپۋتاتتارى سەزٸندە كٶتەرٸلدٸ. سوتتالعان جەلتوقسانشىلاردىڭ الدى ورالا باستادى. تٸل جٶنٸندە زاڭ قابىلداندى. كٶڭٸل جادىراپ, ەل ٸشٸندە سەرپٸلٸس تۋدى. قازاق مەكتەپتەرٸ جەلٸسٸ كٶبەيدٸ. ودان تەۋەلسٸزدٸك كەلدٸ. ەلدٸك مۇراتتار اشىق ايتىلىپ, جابىق بوپ كەلگەن تاريح بەتتەرٸ زەرتتەۋگە تٷستٸ. جازىقسىز جازالانعان ارداقتى ەسٸمدەردٸ اقتاپ, ۇلىقتاۋعا كٸرٸستٸك. نە كەرەك, ۇلتتىق رۋحتى اسقاقتاتىپ, ازاتتىقتىڭ عاجايىپ مٷمكٸندٸكتەرٸنە سٷيسٸنەتٸن تاماشا كەزەڭ ٶرٸس الدى.

سوسىن, كٶڭٸل قۇلازىتاتىن باستامالار كٶتەرٸلدٸ. بۇلار قازاقشا ساۋاتتارى اشىلماعان, تيٸسٸنشە, ۇلتتىق مٷددەدەن ماقۇرىم, ەسەسٸنە ورىستىڭ تٸلٸ مەن مەدە­نيەتٸن ەركٸن مەڭگەرگەندٸكتەرٸن ماق­تان ەتەتٸن, ٶزدەرٸن ەلەم ازاماتتارى قاتا­رىندا سانايتىن, اشىعىن ايتقاندا, پاتشالىق جەنە كەڭەستٸك يمپەرييالار قيلى امال قولدانىپ جٷرگٸزگەن پەرمەندٸ ورىس­تاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارى بولىپ تابىلاتىن توپتار تاراپىنان كٶتەرٸلدٸ. ولار سوتسياليزم ارباسىنان لىپ ەتٸپ كاپيتاليزم ارعىماعىنا اۋىسىپ مٸنگەن دە, بازار سۇرانىسىنا سەيكەس كەلەتٸن, قوعامىمىزدىڭ كەلەشەگٸ ٸسپەتتەنگەن جاڭا تۇرپاتتى كەسٸپكەرلەر دەرەجەسٸنە جەتٸپ العان. مٸنە, سولار ەۋەلٸ پاسپورتتاعى ۇلت تۋرالى گرافانى الىپ تاستاۋعا شاقىردى. ولاردىڭ ويىنشا, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە تۇراتىن ەركٸم ٷشٸن ۇلتىن مەملەكەت اتاۋىنا سەيكەستەندٸرٸپ,  قا­زاقستاندىق دەپ كٶرسەتۋ كەرەك كٶرٸ­نەدٸ. جۇرت دٷر سٸلكٸنٸپ, مۇنداي شالدىر-باتپاققا توسقاۋىل قويعان. الايدا, ەلگٸ ەلەم ازاماتتارىنىڭ مويىماي جٷرگٸزگەن لوببيستٸك ەرەكەتتەرٸنٸڭ ەسەرٸ مە ەكەن, حالىق اسسامبلەياسى وسى «قا­زاقستاندىق ۇلت» اتالۋ يدەياسىن ەل بٸرلٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ دەپ ساناپ, ارنايى دوكترينا جوباسىن جارييا ەتتٸ. دەيەكسٸز, زالالدى قۇجات رەتٸندە, بۇل دا جۇرتشىلىقتىڭ ەلەۋلٸ قارسىلىعىن تۋعىزدى. سول شاقتاعى جاعدايعا وراي, كٶپپەن بٸرگە ماعان دا ەرەدٸك ٶز پٸكٸرٸمدٸ بٸلدٸرۋگە تۋرا كەلگەن. ٶزەكتٸلٸگٸن بٷگٸن دە جوعالتپاعان سونداعى جازبالارىمنىڭ بٸرٸ مىناۋ ەدٸ…

«ەل بٸرلٸگٸنٸڭ  شارتتارىن دەل اجىراتايىق». قازاقستاننىڭ ەل بٸرلٸگٸ دوكتريناسى» جوباسىنا مىڭداعان ادام قارسىلىعىن بٸلدٸرٸپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا اشىق حات جولداعان ەدٸ,  ال, اقىن جەنە ۇلت قايراتكەرٸ مۇحتار شاحانوۆ باستاعان كٶپتەگەن ازاماتتىڭ بيلٸك پەن جۇرتشىلىق نازارىن وسىناۋ ٶزەكتٸ مەسەلەگە تاعى بٸر مەرتە  اۋدارىپ, بۇدان بۇرىنعى تٸل اكتسيياسى مەن اشىق حاتتا كٶتەرٸلگەن مەسەلەلەردٸ شەشۋ  سيىرقۇيىمشاقتاتىلعان جاعدايدا ٶزدەرٸنٸڭ اتاقتى ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸ باستالعان 17 جەلتوقسان كٷنٸ اشتىق جارييالايتىندارىن مەلٸمدەدٸ. 

مۇنىڭ ەشقانداي دا جايباراقات قا­راۋعا بولمايتىن احۋال ەكەنٸ كەمٸل. بٸ­راق, وعان بٸز بٸلەتٸن بيلٸكتٸڭ اسا جان اۋىرتا قويمايتىنى, تٸپتەن, مٷلدەم جاي­با­راقات  قارايتىنى انىق. ونى ايتاسىز-اۋ, كەرەك دەسەڭٸز, تٸپتٸ, «يت ٷرەدٸ, كەرۋەن كٶشەدٸنٸڭ» كەرٸن كەلتٸرۋٸ ەبدەن ىقتيمال. ەلدەكٸمدەر اشتىق جارييالادى ەكەن دەپ,  العان باعىتىنان سوعان بولا  قايتا بەرمەيتٸنٸن بيلٸك باسىنداعىلار كٶپتەن كٶرسەتٸپ كەلەدٸ. «اشتىقپەن قورقىتىپ, ايتقانىن ورىنداتۋعا تىرىسۋ – بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ ەدەتٸندە جوق قىلىق» دەگەن جەلەۋمەن, ازاماتتاردىڭ سونداي سوڭعى تۇياق سەرپۋگە بارىپ, ٶلٸمگە باس تٸگۋٸنە ٶكٸمەت پىسقىرىپ تا قارامايدى. ونداي كٶزقاراسىنا تالاي مەرتە كۋە بولعانبىز. شەتٸن شەشٸمٸن جارييا ەتٸپ, ارنايى مەلٸمدەمە جاساۋشىلاردىڭ مەملەكەتتٸك ماڭىزى جوعارى مەسەلەنٸ كٷنٸ كەشە, تٸل اكتسيياسىندا  كٶتەرگەنٸنە دە ەلەڭدەمەگەن. سونى ەسكە العاندا,  بيلٸك تاپ وسى جولى دا سەسكەنە قويار, ۇيالار, قانداي دا بٸر وڭ شارا الار دەپ ويلامايمىن… 

مەن ٶز باسىم اشتىق اكتسيياسىنىڭ ورىن الماۋىن قالايمىن. ياعني, ٶكٸمەتتٸڭ, دەگەنمەن, اشتىق اكتسيياسىنىڭ الدىن الۋىن دۇرىس سانايمىن. سوندىقتان دا, بيلٸكتٸڭ بار تارماعىنداعى, ەسٸرەسە, پارلامەنتتەگٸ ازاماتتارعا, كٶپشٸلٸك كٶڭٸلٸنەن شىقپاي وتىرعان جوبانى قابىل العان اسسامبلەيا مٷشەلەرٸنە, بٷگٸندە ونى قولداپ, جەر-جەردە ٷگٸت-ناسيحات جۇمىسىنا بٸلەك سىبانا كٸرٸسٸپ كەتكەن بەلسەندٸلەرگە قاراتىپ ٶز ويىمدى ايتۋدى جەنە مەملەكەتتٸك بيلٸككە دە, بارشا ەل تۇرعىندارىنا دا تيٸمدٸ ۇسىنىس بٸلدٸرۋدٸ ماقۇل كٶرٸپ وتىرمىن. 

بيلٸكتەگٸ, بيلٸك تارماقتارىنا تاقاۋ بۋىندارداعى, ىقپالدى قو­عامدىق ۇيىمدارداعى مىرزالار مەن حانىمدار, ەگەر, ولار شىن مەنٸندە ادال مەملەكەتشٸل بولسا, تاريحي ەدٸلەتتٸلٸك مەسەلەلەرٸن پارىقتاۋعا شىنىمەن ىقىلاستى بولسا, قازاق ەلٸ الدىنداعى ازاماتتىق پارىزىن ايقىنداپ الۋدان باستارتپايتىن بولسا, شىنىمەن دە تۋعان حالقى مەن ەلٸنٸڭ قازٸرگٸ جەنە بولاشاق تاعدىرىنا الاڭداپ, جانى اشيتىن بولسا, مىنا جەيتكە تەرەڭٸرەك وي جٷگٸرتۋٸن قالار ەدٸم…

ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ەكٸن­شٸ جارتىسى مەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ باسىندا قازاق جەرٸنە جۇمىس ٸستەۋگە كەلگەن يمپەرييا چينوۆ­نيكتەرٸنٸڭ مىنانداي جەيتتەر تۇجى­رىمدالعان كاتەحيزيسٸ بولدى: 
1) وتارلارداعى چينوۆنيكتەر ٶزدەرٸن ورىس ەلەمەنتتەرٸ ەندٸ-ەندٸ عانا ەنگٸ­زٸلٸپ كەلە جاتقان ازييادا تۇرامىز دەمەي, ازييالىق كٶنە عۇرىپتار مەن ەدەپ-ەدەتتەر  ەلٸ دە ۋاقىتشا ساقتالۋلى ورىس ايماعىندا ٶمٸر سٷرٸپ كەلەمٸز دەپ ساناۋعا تيٸس; 
2) بارلىق جەردە ورىس اتى مەن ورىس مٷددەسٸ جەتەكشٸ ورىندا تۇ­رۋعا تيٸس, قازاقتاردى ورىس اتىمەن اتالاتىننىڭ بەرٸنە قۇرمەتپەن قارايتىن رۋحتا ۇستاۋ كەرەك; 
3) قازاقتار ولاردى جاقىن بولا­شاقتا, تٸپتٸ, مۇسىلمان دٸنٸنە سەنەتٸن بولىپ قالسا دا,  كەدٸمگٸ ورىس شارۋالارى جاسالاتىن ماتەريال رەتٸندە عانا قىزىقتىرۋعا تيٸس; 
4) قازاقتارعا بەرٸلەر جول بٸرەۋ عانا – نە جالپىيمپەرييالىق ازاماتتىق  ٷلگٸدە ورىستارمەن سٸڭٸسٸپ كەتۋ, نە جويىلىپ-جوعالۋ; 
5) ەگەر, بۇعان باعىنباۋدى ويعا الاتىندارى بولا قالسا, ولار نە جەر-سۋى جوق قايىرشى بوپ, ٶلٸپ تاۋسىلادى, نە روسسييا ولارمەن ات-قۇيرىعىن ٷزٸسەدٸ; 
6) مۇنىڭ بەرٸن وتار  چينوۆنيگٸ ەردايىم ميىندا ۇستاۋ كەرەك, ارتىق-اۋىس ەڭگٸمە قوزعاماي, دابىرالاتپاي, ٸشتەي عانا بٸلٸپ, تاباندى تٷردە جٷزەگە اسىرۋعا تيٸس.

وتارلارىندا وسىنداي كٶزقاراسپەن ەرەكەت ەتكەن پاتشالىق ەكٸمشٸلٸگٸ قازاقتاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن ورىس­تاندىرا الدى, بٷگٸندە ولار ۇلى ورىس حالقىنىڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالدى. مونارحييا تاريح ساحناسىنان كەتكەننەن كەيٸن, كەڭەس ٶكٸمەتٸ ونىڭ وتارشىل ساياساتىن ەشكەرەلەپ, ە دەگەندە قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن جاڭ­عىرتۋ مەسەلەلەرٸن قولعا الدى. الايدا, كٶپ ۇزاماي-اق, قازاق ەلٸن جا­ڭا­شا وتارلاۋ جەنە قازاقتاردى جاڭا تۇرپاتتا ورىستاندىرۋ ماقساتىن كٶزدەدٸ. تەتتٸ دە الدامشى ۇراندارىن العا تارتىپ, نەويمپەرييالىق سارا جول­عا تٷستٸ. ولار كٶپ نەتيجەگە قول جەت­كٸزدٸ, نەتيجەلەرٸنٸڭ بٸرەگەيٸ – ورىس­تاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارىن جاڭا تۇرپاتتى, وزىق ويلى, ينتەرناتسيوناليست جاندار رەتٸندە دەرٸپتەپ, اسا ماڭىزدى ساياسي ەليتا دەڭگەيٸنە كٶتەردٸ, كٷللٸ ەل تاعدىرى نەگٸزٸنەن  سولاردىڭ قولدارىنا شوعىرلاندىرىلدى…

كەڭەس ٶكٸمەتٸنٸڭ قوزعاعىش كٷشٸ – رەۆوليۋتسييانىڭ القىزىل تۋىن جامىلعان بولشەۆيزم بولاتىن, ول كٷللٸ كەڭەستٸك رەفورمانى ٶمٸرگە ەنگٸزۋشٸ جەنە العا اپارۋشى لوكوموتيۆ ەدٸ. بولشەۆيزم ورىستاندىرۋدىڭ «كەڭەس ۇلتى» دەگەن تۇرپاتىن ويلاپ تاپتى, ونىسى ەلەم قوعامدىق پٸكٸرٸنٸڭ سىنىنا ۇشىراعاندا, رايىنان تەز قايتا قويىپ, باسقاشا سايرادى. بٸر شاڭىراق اس­تىنا بٸرٸكتٸرٸلگەن حالىقتار قاۋىم­داستىعىن نوبايلايتىندىقتان, تاريحي شىندىققا كەلٸڭكٸرەيتٸن, سوندىقتان دا كٶپشٸلٸك قارسىلىعىن تۋعىزا قوي­مايتىن «كەڭەس حالقى» دەپ اتالاتىن تەرميندٸ ٶمٸرگە ەنگٸزدٸ. حرۋششەۆتٸڭ ەيگٸلٸ ۇرانىندا ايتىلاتىن «كوممۋنيزمگە بارشاعا ورتاق بٸر عانا ورىس تٸلٸمەن بارۋ» قاعيداسىن باسشىلىققا العان بولشەۆيزم جالپاق ەلدە تۇراتىن حالىقتاردىڭ بارشاسىنا ورىس تٸلٸن «ەكٸنشٸ انا تٸلٸ» رەتٸندە مويىنداتتى. «ادام فاكتورىنا» ەرەكشە مەن بەردٸ, «سوۆەت ادامى» تۇلعاسىن دەرٸپتەدٸ, «جاڭا ادام تەربيەلەۋ» مەسەلەسٸن كٷل­لٸ يدەولوگييالىق جۇمىستارىنىڭ ٶزەگٸ ەتتٸ. «تٷرٸ ۇلتتىق, مازمۇنى پرو­لەتارلىق (سوتسياليستٸك, تۋراسىن ايت­قاندا – ۇلىورىستىق)» مەدەنيەت دەرٸپتەلٸپ, ورىس تٸلٸندە تٸل اشۋ, وقۋ, جۇمىس ٸستەۋ, جالپى, كٷن كٶرۋ ٷشٸن ورىس تٸلٸن بٸلۋ قاجەتتٸگٸ جٷزەگە اسىرىلدى. ورىسشا جاسالعان ەدەبيەت پەن ٶنەر, عىلىم تۋىندىلارى مەن ولاردىڭ اۆتورلارى كەڭٸنەن تانىلىپ, يمپەرييالىق تٷپكٸ ماقساتقا قىزمەت ەتۋگە تيٸستٸ جەمٸسٸن بەرٸپ جاتتى. كەزٸندە تۋعان ەلٸنەن رەۆوليۋتسييا تولقىنى الاستاعان اقگۆارديياشى-ەميگرانتتار ٶزدەرٸ ارمانداعان «بٸرتۇتاس جەنە بٶلشەكتەلمەيتٸن روسسييانى» بول­­شەۆيكتەردٸڭ قۇرعانىن ستاليننٸڭ كٶزٸ تٸرٸسٸندە-اق مويىنداپ, شامپان ٸشٸسكەن ەدٸ. بەرتٸنگٸ لەنينشٸل-بول­شەۆيكتەر كٷللٸ حالىقتاردى «ۇلى رۋس بٸرٸك­تٸرگەنٸن» كەڭەستەر وداعىنىڭ گيمنٸنە شەگەلەپ جازىپ, جاڭا تۇرپاتتى «بٸرتۇتاس جەنە بٶلٸنبەيتٸن رەسەي» تۋىن اسقاقتاتتى. ەگەر, كەزٸندە سونداي جاعدايعا جەتۋ ٷشٸن كٷرەسكەن اقگۆارديياشىلاردىڭ كٶسەمدەرٸ سول شاقتا تٸرٸلٸپ كەلە قالسا, سٶيتٸپ عايىپتان, كەڭەستٸك قازاقستان اتالاتىن, كٷللٸ رەسمي ٶمٸرٸ ورىس تٸلٸنە قۇرىلعان ەلدٸ كٶرە قالسا – قۋانعاننان جىلاپ جٸبەرەر مە ەدٸ, قايتەر ەدٸ… 

قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸمٸزدٸ جاڭعىرتتىق دەپ قۋانعان 20-جىلدارى كەڭەس ٶكٸمەتٸ ونى جاڭاشا اۋىزدىقتادى: پەرمانەنتتٸ اشتىق ساياساتىمەن كٶشپەندٸ جۇرتتى ۇلتتىق اپاتقا ۇرىندىردى (قازاق 17-18 جج. جالپى مٶلشەرٸنٸڭ بٸر شيرەگٸن, 21-23 جج. تاعى بٸر شيرەگٸن, ال 31-33 جج. اشتان قىرىلعانى بار, شەتكە كەتۋگە شاماسى جەتكەنٸ بار, جارتى سانىن جوعالتتى), ورتالىقتان, سٸبٸر­دەن قازاق جەرٸنە كٶشٸپ كەلٸپ, قونىستانۋشىلارعا, قازاق سٷيەگٸ ٷستٸنە  جاڭا ٶمٸر قۇرۋشىلارعا ەسٸكتٸ ايقارا اشىپ قويدى, يندۋسترييالاندىرۋ, تىڭ يگەرۋ كەزەڭدەرٸندە رەسپۋبليكاعا ٶزگە جۇرت ٶكٸلدەرٸن توپىرلاتا تٶكتٸ, الىپ دالانى كونتسەنتراتسييالىق لاگەرگە اينالدىرىپ, كازارمالىق سوتسياليزم كٶرٸگٸن قىزدىردى, ازاماتتاردى جازىقسىز ساياسي قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراتتى (كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىندا 340 مىڭنان استام جازالانعاندار, سونىڭ ٸشٸندە «ٷلكەن تەررور»  جىلدارى 120 مىڭداي سوتتالعاندار مەن 25 مىڭداي اتىلعاندار تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى اقتالدى), قازاقتىڭ قاسٸرەتتٸ تاريحىن ٶزگە تٷگٸل, ٶزٸنە دە بٸلگٸزبەدٸ. سولارى ٷشٸن جالپى كەڭەستٸك بيلٸك تە, قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۋىرشاق ٷكٸمەتٸ دە ەشقانداي جاۋاپقا تارتىلعان جوق, ولاردىڭ قىلمىسقا پاراپار قىزمەتٸنە تەۋەلسٸز مەملەكەت تاراپىنان ساياسي باعا بەرٸلمەدٸ. بۇل جەيت بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ انتيحالىقتىق ناسيحات جٷرگٸزۋشٸلەرٸمٸزدٸڭ سەنٸمٸنە سەنٸم قوسىپ, بويلارىنا قۋات بەرەتٸن تەرٸزدٸ…

جەر-سۋى مەن حالقى ورتا ازيياداعى 1924 جىلعى ۇلتتىق-اۋماقتىق مەجەلەۋدەن سوڭ بٸر شاڭىراق استىنا توپتاستىرىلعان ۋاقىتتا رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ٷشتەن ەكٸ بٶلٸگٸنەن استامىن قازاق قۇرايتىن. سول كەزدە بيلٸكتەگٸ قازاق ازاماتتارى «1920 جىلى جارييالانۋىن جارييالانعانمەن, شىنايى كەلبەتٸنە يە بولا الماعان ۇلتتىق رەسپۋبليكا ٷشٸن ۇدايى كٷرەسۋمەن جٷرگەندەرٸن, ەندٸ, ەكٸ ٶلكە جەر-سۋى جۇرتىمەن بٸرٸگٸپ, حالىقتىڭ الپىس سەگٸز پايىزى قازاق بولۋى بۇل كٷرەستٸڭ اياقتالۋىن كٶرسەتٸپ تۇرعانىن, وسى سەتتٸڭ ونى – ۇلتتىق رەسپۋبليكانى – جاساۋ جولىنداعى جاسامپاز جۇمىستىڭ باس­تالۋىن بٸلدٸرەتٸنٸن» ايتقان ەدٸ. الايدا, وندايدى – شىن مەنٸندەگٸ ۇلت­تىق رەسپۋبليكانىڭ ورناۋىن  قالا­مايتىن جاڭا تۇرپاتتى وتارشىلدار ولاردى تەز بيلٸكتەن تايدىردى… 

ورىستاندىرۋ مەن وتارلاۋ ساياساتى جەڭٸستٸ شىڭىنا شىققان ەلۋٸنشٸ جىلدارى قازاق رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ٷشتەن بٸرٸنە دە جەتپەي قالدى. تەۋبە, ودان بەرٸ قازاق دەموگرافييالىق دٷمپۋ ٷدەرٸسٸن باستان كەشٸپ, 1924 جىلعى جاعدايعا سەكسەن بەس جىلدان كەيٸن قايتا جەتتٸ – 2009 جىلى قازاقتىڭ ٷلەس سالماعى بارلىق حالىقتىڭ ٷشتەن ەكٸسٸنەن استى. تاعى دا شىن مەنٸندەگٸ ۇلتتىق رەسپۋبليكا جاساۋعا قولايلى تاريحي سەت تۋدى. شىن  مەنٸندەگٸ ۇلتتىق رەسپۋبليكا جاساۋعا 1925 جىلى مٷمكٸندٸك بەرٸلمەۋ سەبەبٸ, شىنايى بيلٸك جاڭا وتارشىلداردىڭ قولىندا تۇرعان. ال, ەندٸ شە? ەلەم مويىنداعان مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز قولدا تۇرعان 2009 جىلى نەلٸكتەن ونداي مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانا الماي وتىرمىز? ونىڭ سەبەبٸن جاماپ-جاسقاپ, جاسىرۋدىڭ ەندٸ ەش قيسىنى قالمادى – مەسەلە تەۋەلسٸزدٸك العان ەلدٸڭ بيلٸك تۇتقالارىن وتارشىل رەسەي ٸرگەتاسىن قالاعان, كەڭەس وداعى ٷستەمەلەي جٷرگٸزگەن ورىستاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارى ۇستاپ وتىرعانىندا جاتقان تەرٸزدٸ. ولار ەلٸمٸزدٸ ٸس جٷزٸندە ەسكٸ وتار اۋقىمى مەن احۋالىندا ۇستاۋعا تىرىسۋدا. ارامىزداعى ورىس دياس­پوراسىن  وتارشىل رەسەيدٸڭ بەسٸنشٸ كولونناسىنداي كٶرەدٸ. سودان جاسقاناتىن ەمەۋرٸن بٸلدٸرەدٸ, ولارمەن ساناسۋ كەرەك دەيدٸ. قالاي بولعاندا دا, ۇلتتىق مەملەكەت جايىنداعى سٶزدەن شوشىنۋىنىڭ سەبەبٸن ەلٸمٸزدٸڭ «كٶپۇلتتىلىعىمەن» تٷسٸندٸرگٸسٸ كەلەدٸ. 

شىنتۋايتىندا, تالاي جىلعى ورىس­تاندىرۋ ساياساتىنىڭ قۇرباندارى بٷگٸنگٸ كٶرشٸمٸزدٸڭ وتارشىل ەمەس, دەموكراتيياشىل  رەسەي ەكەنٸن پارىقتاعانى لەزٸم. «ەل بٸرلٸگٸن» قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن سولاردىڭ ىعىمەن  جاڭا ۇلت قالىپتاستىرۋعا تىرى­سۋدىڭ مٷلدەم قاتە جول ەكەنٸن ۇققان جٶن بولماق.  

شىنىندا دا, «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ كەرەك, وعان ۋاقىت قاجەت». ٸس جٷزٸندە مەملەكەتتٸك   تٸل – دامىعان تٸل, ول تەك قول­دانىس اياسىن كەڭەيتۋدٸ تٸلەيدٸ. مۇنى ٸستەگٸسٸ كەلمەيتٸن ورىستانعان ساياسي ەليتا تٷرلٸ قيسىنسىز جەلەۋدٸ العا تارتىپ, ەلدٸ تٷرلٸ سىلتاۋمەن الداۋسىراتۋىن جالعاستىرۋدا. ونىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدٸ بٸلۋگە مەجبٷرلٸك تۋدىرۋدى قاپەرٸنە دە المايتىن مۇنداي بوس ەرەكەتٸ قارجىنى ٸس جٷزٸندە قۇر ىسىراپ ەتە بەرۋگە اپارۋدا, بۇدان ەرٸ دە تاپ سولاي بولا بەرەرٸنە كٷمەن جوق. ەگەر, تىم بولماسا قارجى-قاراجات سالاسىن, سالىق تٶلەۋ قىزمەتٸن مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷرگٸزسە, ودان بارشا بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن مەكەمەنٸ, سوسىن, حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارىن مەملەكەتتٸك تٸلدە جۇمىس ٸستەتسە, مەملەكەتتٸك اپپارات پەن ونىڭ بۋىندارىنىڭ كونستيتۋتسييالىق تالاپتى بٸرٸنشٸ بولىپ ورىنداۋىن قامتاماسىز  ەتسە – جۇرتشىلىقتىڭ مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن قۇرمەتٸ ەرەكشە سەرپٸلٸسپەن ويانار ەدٸ. ەرٸ, سول مەكەمەلەرمەن قاتىناس جاساۋعا قاجەت ەلۋ-الپىس سٶز بەن سٶز تٸركەسٸن ەشقانداي قارجى شىعىنداماي-اق, لەزدە ٷيرەنٸپ الار ەدٸ. ال, قارجىنى مەملەكەتتٸك تٸلدەن رەسمي قولدانىلۋى ىقتيمال تٸلگە تەرجٸمە جاساۋشىلار قاتارىن دايىنداۋعا جۇمساعان ەلدەقايدا تيٸمدٸ بولماق.

جاقىندا «جەلتوقسان اقيقاتى» ۇيى­مى كٶتەرٸلٸستٸڭ الدا كەلە جاتقان 30 جىل­دىعىنا وراي اتقارماق مٸندەتتەرٸن اقىلداسقان دٶڭگەلەك ٷستەل ٶتكٸزدٸ. وتى­رىستا جەلتوقسانشىلار وسى ۋاقىتقا دەيٸن اتقارعان ٸستەرٸ مەن جول بەرٸپ العان كەم­شٸلٸكتەرٸن ايتا كەلە, بولاشاق جوسپارلارىن ورتاعا سالدى. تاعدىرلاستارىنىڭ ٶزگە دە ۇيىمدارىمەن ورتاق قاۋىمداستىققا بٸرلەسٸپ, كٷش بٸرٸكتٸرۋدٸڭ ەزٸرگە قول جەتكٸزە الماعان جوسپار كٷيٸ قالىپ تۇرعانىن ايتتى. الايدا, بۇل ماقسات كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەك ەمەس, ٶيتكەنٸ, بارلىق 86-شى جىلعى كٶتەرٸلٸسشٸلەر كٷش بٸرٸكتٸرگەندە عانا بٷگٸنگٸ تاڭداعى تٸل, تاريح, جەر مەسەلەلەرٸنە ٶزٸندٸك پەرمەندٸ ٷن قوسۋعا بولار ەدٸ. جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ تاريحي باعاسىن ٶز ەلٸمٸز تٷگٸل, كٷللٸ كەشەگٸ كەڭەستەر شەكپەنٸنەن شىققان مەملەكەتتەرگە, تٸپتٸ, ەلەمدٸك دەڭگەيدە تانىتۋعا كٷش سالۋ مەسەلەسٸ جوسپارلارىندا بار. ولاردىڭ مۇنداي ٸرٸ ماقساتقا جەتۋدٸ ارمانداۋلارى بەكەر ەمەس. ولار و باستا الاڭعا بٷكٸل ەل نامىسىن جىرتىپ شىققان. ەلٸ ەسٸمدە, سوناۋ قاھارلى كٷندەردٸڭ العاشقى كەشٸندە ٶرٸمدەي جاستار الاڭ ورتاسىندا شەڭبەر قۇرىپ تۇرىپ, حورمەن: «دو-لوي, كول-بين!», «جا-سا, قا-زاق!» دەپ, قارا اسپان استىندا  ايقايعا باسىپ تۇرعان بولاتىن. ۇراندارىنىڭ العاشقى تٸركەسٸ ورتالىق ەميسسارىن كەتٸرۋ ارقىلى وتارشىلدار قۇرساۋىنان بوسانۋ ارمانىن بٸلدٸرسە, قۇقتارى كەمسٸتٸلگەن ۇلتىنىڭ دەربەس ەل بولۋ ارمانى ەكٸنشٸ تٸركەستەن كٶرٸنەر ەدٸ. دٶڭگەلەك ٷستەلدە سٶيلەگەندەر سٶزٸنەن «جەلتوقسان اقيقاتى» ۇيىمىنىڭ انا تٸلٸنە بەرٸلگەن مەملەكەتتٸك مەرتەبەگە زالالىن تيگٸزەتٸن رەفورماعا قارسى بولۋ, ۇلتتىق تاريحتى جاس ۇرپاققا قيدالاماي وقىتۋ, جەردٸ ساتۋ مەن جالعا بەرۋدەن باستارتۋ جاعىندا ەكەنٸ بەلگٸلٸ بولدى. 

ايتۋلى مەرەكەلەرگە ساناۋلى اي قالدى. سوناۋ كٶڭٸل تولقىتاتىن مەرەيلٸ كٷندەر قارساڭىندا اتالعان رەفورمالارعا بايلانىستى جاسالار شەشٸمدەردٸڭ حالىق كٶڭٸلٸ­نەن شىعۋىن تٸلەيٸك. ەگەر, ولار ەلدٸ ريزا ەتپەيتٸن بولسا, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاپ ايتقانداي, ونداي زاڭنىڭ كەرەكسٸز  بولعانى. انىعىن بٸلۋگە از عانا ۋاقىت قالدى…

بەيبٸت قويشىباەۆ,
جازۋشى.

"اقيقات" جۋرنالى