QR Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrligi Din isteri komiteti Din máseleleri jónindegi ǵylymi-zertteý jáne taldaý ortalyǵynyń direktory Ainur Ábdirásilqyzymen suhbat.
– Ainur Ábdirásilqyzy, sońǵy jyldary sánge ainalǵan taqyryp – dástúrli emes aǵym ókilderi máselesine taǵy bir ainalyp soǵatyn kez kelgen tárizdi. Qazirgi kezeńde osy taqyryptaǵy qai máselege nazar aýdarǵandy jón kórer edińiz?
– Bul baýyrlarymyzdy raiynan qaitaramyz dep álek bolyp, jii aralasa bastaǵaly jaryqtyqtardyń jan dúniesi alaqandaǵydai aiqyn kórine bastady. Sodan bolsa kerek, sońǵy kezderi dástúrli emes aǵym ókilderin kórgende meniń kókeiime: «Sizdiń ustanyp júrgenińiz qai din?» dep saýal jii oralyp júr. Júregi jatsynýǵa toly, zaiyrlylyqty moiyndamaityn, zań dese tóbe shashy tik turatyn, óz jamaǵatynan basqany musylman sanatyna qospaityn, áiel ataýlyǵa «ana», «qyz», «qaryndas» dep emes, «áiel» dep qana qaraityn, úlkenge – qurmet, kishige izeti joq, tula boiy agressiiaǵa tunyp turǵan tulǵalardy tárbieleitin bul ózi qandai din? Qai din osyndai shapshýly, shaýyp alýǵa daiyn turatyn beiádep minezge tárbieleidi eken? Álem dinderiniń bireýinde bar ma eken mundai minez?!
Al islamda she? «Islam degenimiz ne?» degen saýalǵa Paiǵambarymyz: «Islam degenimiz – kórkem minez-qulyq» dep jaýap bermep pe edi?! «Musylman degenimiz kim?» degende: «Musylman degenimiz – ózge musylmanǵa qolymen jáne tilimen ziian keltirmegen adam» degendi de sol Paiǵambarymyz aitqan joq pa?! Óziniń jaryq dúniege jiberilýdegi maqsatyn: «Men kórkem minez-qulyqty kemeldendirý úshin jiberilgenmin» dep áigilegen sol haq Paiǵambar emes pe edi?! «Shyndyǵynda sen kórkem minez-qulyq iesisiń» dep sol Paiǵambarǵa madaq aitylmaýshy ma edi Quranda?! «Biz seni álemderge rahmet etip jiberdik» dep, taǵy da sol Quranda paiǵambarlyq missiiasynyń mán-maǵynasy aishyqtalmaýshy ma edi?!
Biz «árbir musylman tunyp turǵan kórkem minezdiń kórinisi bolýǵa mindetti» deýden aýlaqpyz, biraq dástúrli emes aǵym ókilderi ózderin «taza islamdy ustanyp júrgen shynaiy musylmandarmyz» dep sanaidy emes pe?! Sonda olar islamda joq minezdi qaidan aldy?! Olardyń tazalyǵy qai tazalyq?! Olardyń islamy qai islam?! Olardyń dini qai din? Imanyna kúmán keltirmek oiym joq, biraq qylyǵyna qarai kókeige kelgen osyndai saýaldardy kóldeneń tartpasqa shara taǵy joq.
– Sózińiz aýzyńyzda, olardyń ózderine de osy saýaldy qoiǵan bolarsyz?
– Qoiǵanda qandai! Jaýap sol baiaǵy – agressiia. Aitarǵa dáleli joq, kórseterge minezi daiyn.
Bul máseleniń ekinshi jaǵy taǵy bar. Osy agressiiashyl minez ben ýytqa toly ýaǵyzdar jastardy nege baýrap alýda? Men osyǵan deiin mynadai tujyrymdy jii aityp keldim: «Eger islam qazaq dalasyna qazirgi dástúrli emes aǵym ókilderi aityp júrgendei «dástúrińdi dinsizdik dep tanisyń, mádenietińe balta shabasyń, ótkenińnen tamyryńdy úzesiń, tarihyń menen bastalady» degen urda-jyq ustanymdarmen kelgen bolsa, atalarymyz mundai dindi eshqashan qabyldamas edi. Islam qazaq dalasyna óziniń shynaiy bolmysymen – keńdigimen, beibitsúigishtigimen, mámilegerligimen, tazalyǵymen, parasattylyǵymen keldi. Sondyqtan ultymyzdyń bolmysyna sińip, mádenietin quraǵan dinge ainaldy».
Degenmen qazirgi ulttyq mentalitetimiz burynǵydan bólek. Ol ózgeriske ushyrai bastady. Durysy, keiingi býynnyń mentaliteti ulttyq bolmystan jattana bastady. Oǵan ekranymyz bar, ǵalamtorymyz bar, aqparatymyz bar, adamymyz bar – jabylyp «úles qosyp» jatyrmyz. Bul úrdis sonaý toqsanynshy jyldardan bastap elimizge aǵylyp kele bastaǵan batystyq kóbikti opera – teleserialdardyń jópshendini julyp jeýge daiyn turatyn beibastaq minezderdi dáripteýinen bastaldy. Óitkeni olardyń negizgi keiipkerleri eń aldymen osyndai agressiiashyl minezderimen erekshelenetin, al kókireginde aqshadan basqa qundylyq bolmaityn.
Ekinshi orynǵa entelei jetip, ǵalamtor shyqty. Beti jarnamadan kórinbeitin jaryqtyqtyń saýdasyn qyzdyratyn elp etpe elikkish minezdiler bolǵan soń, qunsyz «qundylyqtardy» dáripteý arqyly solarǵa qol jetkizý úshin eshteńeden taiynbaityn tobyrlyq tipterdi topyrlatyp qalyptastyrý bastaldy.
Sońǵy onjyldyqta bul saiysqa dástúrli emes aǵym ókilderi kelip qosyldy. Bir ereksheligi, dinniń apaty jalǵyz dástúrli emes islam ókilderi ǵana emes bolǵanymen, ózge dinderdiń ýaǵyzshylary sybyzǵydai syzylyp turady da, al dástúrli emes islam ókilderine kelseńiz, oq jylandai atylyp turǵany... «Jurttyń Ybyraiy – Ybyrai, bizdiń Ybyrai – sumyrai» degen aitqysh atalardyń sózi eske túsip, eriksiz jaǵańdy ustaisyń sosyn...
– «Daýdyń basy – Dairabaidyń kók siyry» demekshi, pále basy ideologiiada jatqan joq pa, qalai oilaisyz?
– Árine, ideologiiamen de biraz nárse bailanysty. Kezinde Keńes úkimetin qurý jolyndaǵy ideologiialyq kúres kileń tóńkerisshil tulǵalardy qalyptastyryp edi ǵoi. Damý jolyn emes, tóńkeris jolyn tańdaǵanda eriksiz osylai bolyp shyǵady. Tóńkeris joly – tynyshtyq joly emes. «Memleketke baǵynamyz» degendi aýyzben ǵana aitatyn dástúrli emes aǵym ókilderiniń aiaq astynan teraktilerge aralasyp kete beretini sol zańdylyqtyń saldary. «Bizdiki ǵana durys, basqanyki – teris» dep baǵalaityn aǵym ókilderi eshqashan myltyqsyz maidanmen shektelgen emes. Sondyqtan bul tynyshtyq – daýyl aldyndaǵy tynyshtyq, al qazirgi ideologiialyq maidan – aldaǵy qarýly qaqtyǵystyń daiyndyǵy bolýy ábden múmkin.
Al maqsat tóńkerisshil emes, ilgerishil bolsa, qural da, qulyq ta, qylyq ta soǵan sáikes bolar edi.
– Sońǵy kezderi dástúrli emes aǵymdarǵa qatysty biraz «izmder» keri sheginip, «psevdosalafizm» degen jańa uǵym qoldanysqa ene bastady. Munyń mánisi nede?
– Uǵymdar men qundylyqtardy kezeń-kezeńimen qaita ekshep otyrý – árbir salaýatty qoǵamǵa tán qubylys. Bastapqyda salafilik aǵym ókilderi ózin osylai ataityndyqtan qoǵamda «salafi» ataýy qalyptasyp ketti. Degenmen bul uǵymnyń islamdaǵy «salafýs-salihin» atalatyn aldyńǵy izgi úsh býynǵa qatysy joqtyǵyn, tek ózderin solardyń jolyn jalǵastyrýshylar retinde kórsetýge tyrysatynyn esepke ala otyryp, birqatar zertteýshiler olardy «neosalafiler» dep atai bastady. Aǵym ókilderi ideologiiasynyń islam tarihyndaǵy harijitter qozǵalysynyń ideologiiasymen toǵysatyn tustary kóp ekenin negizge alǵan endigi bir top zertteýshiler olarǵa «neoharijitter» degen ataýdy laiyq kórdi.
Salystyrmaly tarihi zertteýlerdi fenomenologiialyq ádistermen baiyta bilgen dintanýshy ǵalymdar bolsa, bul qubylystyń ýahhabiliktiń keiingi dáýirlerdegi aty ózgergen jalǵasy bolyp tabylatynyn tujyrymdady jáne sonyń negizinde «ýahhabilik-salafilik» degen qosarly ataýdy durys dep tapty.
Al salafilikke fenomen retinde emes, ideologiia retinde kóz salǵanda, ol negizge alǵan tarihi ataý men qazirgi ideologiialyq ustanymdardyń múlde qabyspaityny bul aǵymdy «psevdosalafiler» dep ataýǵa negiz bolyp otyr. Iaǵni bul jańa «izm» ózge «izmderdi» teristeýden emes, ideologiialyq baǵdarǵa súienýden týyndaǵan jáne sol sebepten memlekettik saiasatta keńirek qoldanylý múmkindigi basym.
– «Ýahhabilik-salafilik» demekshi, Qaǵbanyń kiltin ustap otyrǵan qasietti meken ieleriniń – Saýd Arabiiasy Koroldiginiń osy aǵymdy din retinde ustanyp otyrǵany qanshalyqty shyndyq?
– Ózimizden ózge eshkim senbeitin qiial-ǵajaiyp ertegilerimizdiń biri – osy. Basqany bylai qoiǵanda, Saýd Arabiiasy Koroldiginiń Sabaǵattyq keńesiniń (Majlis ash-Shýra) vitse-spikeri Mýhammad ál-Jefri 2016 jyldyń qazan aiynda Briýssel qalasynda halyqaralyq ister jónindegi Eýroparlament komitetiniń músheleri aldynda: «Bizdiń «ýahhabilik» atty dini qundylyǵymyz joq. Bizdiń bir ǵana dinimiz bar, ol – islam» dep málimdemep pe edi? Endeshe biz nege ózgeniń qańsyǵyn tańsyq qylyp, saýdtyqtardyń ózine kerek emes ýahhabilikti din sanamaqpyz?
2017 jyldyń 6 qazanynda Saýd Arabiiasynyń koroli Salman ben Ábdel Áziz As-Saýd búkilálemdik terrorizm men ekstremizmge qarsy kúresý maqsatynda BUU-men birigip, Islam memleketi men jahandyq terrorizmge qarsy Islam áskeri koalitsiiasyn qurdy. Osy shara barysynda saýdtyqtardyń murager hanzadasy Muhammed ben Salman As-Saýd Er-Riiadta otandastaryn kezekti ret islamdaǵy qalypty orta joldy ustanýǵa shaqyrdy. «Burynǵy qalpymyzǵa qaita oralamyz. Barlyq dinge jáne álemge ashyq qalypty, orta joldy islam memleketine ainalamyz» dep álem aldynda ýáde berdi.
Al orta joldan shyǵyp ketkender kimder edi? Ýahhabilik-salafiliktiń izin qýyp júrip, aǵymdar men uiymdarǵa bólinip, lańkestikke urynyp tynǵandar emes pe edi?! Saýdtyqtardyń qazirgi tańdaǵy ekstremistik ideologiiaǵa qarsy kúresi, onyń jeteginde ketkenderdi ońaltý jumysy sol bir bastaýdan sý ishken antalaǵan aǵymdardyń adasqan múshelerine baǵyttalyp otyrǵan joq pa?! Sonda biz ýahhabilikti kimniń dini demekpiz?! Sonymen, kózimizdi keńirek ashyp, qaita bir oilanatyn kezimiz kelip jetken tárizdi...
Aitpaqshy, biz oilanýǵa daiyndalyp otyrǵanda irgemizdegi bazbir elder bul másele jóninde bátýaǵa kelip te úlgerdi. 2016 jyldyń aqpan aiynda Reseidiń Groznyi qalasynda ótken irgeli basqosýda qadariia-naqshbandiia tariqatynyń ókilderi tize qosyp, psevdosalafiliktiń ýahhabilikpen bir ekenin tujyrymdai otyryp, ony qatań aiyptaityn qarar qabyldady. Qararda psevdosalafi-ýahhabiler barsha álemdegi musylmandardyń birligin álsiretip, musylman qoǵamynda alaýyzdyq týdyrýǵa baǵyttalǵan terroristik aǵym retinde aiyptaldy. Islam álemine zor qaýip tóndirip otyrǵan psevdosalafilerdiń islami normalarǵa qatysty qabyldaǵan sheshimderi moiyndalmaityny, synǵa alý maqsatynda bolmasa olarmen eshbir qarym-qatynas ornatylmaityny, olardyń qataryna engenderdiń qatań aiyptalatyny, t.b. jaittar qararda qatań qaǵida retinde bekitildi. Sóitip, irgeles kórshilerdiń irgesin nyqtap alǵan jaiy bar...
– Iá, al biz áli mekteptegi hijab daýymen álekpiz. Aitqandai, bul máselede kórshilerdiń ne jańalyǵy bar eken?
– Kórshilerdiń kópshiliginde bul másele boiynsha jańalyq bolmasqa ketken, óitkeni esebi, áldeqashan sheshilip qoiǵan másele ǵoi. Sheshimin qaita qaraityn kóńilshektik kórshilerge tán bolmai tur.
Ózbekstan, Túrkimenstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ázirbaijan elderinde mektep formasy áldeneshe jyl buryn bekitilgen qalpynda saqtaýly. Reseilik aǵaiyndar Mordova men Stavropol ólkesinen bastap, forma tártibin ornyqtyryp keledi. Prezident V.Pýtin Reseide forma máselesinde aýytqýshylyqqa jol berilmeitinin atap aitty.
Evropany tipti mazalamai-aq qoisaq ta bolar. Frantsiia, Norvegiia, Shvetsiia, Daniia, Chehiia, Kosovo elderiniń barlyǵy mektep formasyn memlekettik deńgeidegi zańnamalarmen bekitip, zaiyrlylyqtyń zańdy kórinisi, ishki turaqtylyqty saqtaýdyń bir tetigi retinde ornyqtyrǵan. Memleket óz saiasatyna myǵym bolǵan jerde kez kelgen daý sheshimin tabatynyn ýaqyt ózi dáleldep otyr.
.jpg)