قر دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸ دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اينۇر ەبدٸرەسٸلقىزىمەن سۇحبات.
– اينۇر ەبدٸرەسٸلقىزى, سوڭعى جىلدارى سەنگە اينالعان تاقىرىپ – دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸ مەسەلەسٸنە تاعى بٸر اينالىپ سوعاتىن كەز كەلگەن تەرٸزدٸ. قازٸرگٸ كەزەڭدە وسى تاقىرىپتاعى قاي مەسەلەگە نازار اۋدارعاندى جٶن كٶرەر ەدٸڭٸز?
– بۇل باۋىرلارىمىزدى رايىنان قايتارامىز دەپ ەلەك بولىپ, جيٸ ارالاسا باستاعالى جارىقتىقتاردىڭ جان دٷنيەسٸ الاقانداعىداي ايقىن كٶرٸنە باستادى. سودان بولسا كەرەك, سوڭعى كەزدەرٸ دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸن كٶرگەندە مەنٸڭ كٶكەيٸمە: «سٸزدٸڭ ۇستانىپ جٷرگەنٸڭٸز قاي دٸن?» دەپ ساۋال جيٸ ورالىپ جٷر. جٷرەگٸ جاتسىنۋعا تولى, زايىرلىلىقتى مويىندامايتىن, زاڭ دەسە تٶبە شاشى تٸك تۇراتىن, ٶز جاماعاتىنان باسقانى مۇسىلمان ساناتىنا قوسپايتىن, ەيەل اتاۋلىعا «انا», «قىز», «قارىنداس» دەپ ەمەس, «ەيەل» دەپ قانا قارايتىن, ٷلكەنگە – قۇرمەت, كٸشٸگە ٸزەتٸ جوق, تۇلا بويى اگرەسسيياعا تۇنىپ تۇرعان تۇلعالاردى تەربيەلەيتٸن بۇل ٶزٸ قانداي دٸن? قاي دٸن وسىنداي شاپشۋلى, شاۋىپ الۋعا دايىن تۇراتىن بەيەدەپ مٸنەزگە تەربيەلەيدٸ ەكەن? ەلەم دٸندەرٸنٸڭ بٸرەۋٸندە بار ما ەكەن مۇنداي مٸنەز?!
ال يسلامدا شە? «يسلام دەگەنٸمٸز نە?» دەگەن ساۋالعا پايعامبارىمىز: «يسلام دەگەنٸمٸز – كٶركەم مٸنەز-قۇلىق» دەپ جاۋاپ بەرمەپ پە ەدٸ?! «مۇسىلمان دەگەنٸمٸز كٸم?» دەگەندە: «مۇسىلمان دەگەنٸمٸز – ٶزگە مۇسىلمانعا قولىمەن جەنە تٸلٸمەن زييان كەلتٸرمەگەن ادام» دەگەندٸ دە سول پايعامبارىمىز ايتقان جوق پا?! ٶزٸنٸڭ جارىق دٷنيەگە جٸبەرٸلۋدەگٸ ماقساتىن: «مەن كٶركەم مٸنەز-قۇلىقتى كەمەلدەندٸرۋ ٷشٸن جٸبەرٸلگەنمٸن» دەپ ەيگٸلەگەن سول حاق پايعامبار ەمەس پە ەدٸ?! «شىندىعىندا سەن كٶركەم مٸنەز-قۇلىق يەسٸسٸڭ» دەپ سول پايعامبارعا ماداق ايتىلماۋشى ما ەدٸ قۇراندا?! «بٸز سەنٸ ەلەمدەرگە راحمەت ەتٸپ جٸبەردٸك» دەپ, تاعى دا سول قۇراندا پايعامبارلىق ميسسيياسىنىڭ مەن-ماعىناسى ايشىقتالماۋشى ما ەدٸ?!
بٸز «ەربٸر مۇسىلمان تۇنىپ تۇرعان كٶركەم مٸنەزدٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولۋعا مٸندەتتٸ» دەۋدەن اۋلاقپىز, بٸراق دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸ ٶزدەرٸن «تازا يسلامدى ۇستانىپ جٷرگەن شىنايى مۇسىلماندارمىز» دەپ سانايدى ەمەس پە?! سوندا ولار يسلامدا جوق مٸنەزدٸ قايدان الدى?! ولاردىڭ تازالىعى قاي تازالىق?! ولاردىڭ يسلامى قاي يسلام?! ولاردىڭ دٸنٸ قاي دٸن? يمانىنا كٷمەن كەلتٸرمەك ويىم جوق, بٸراق قىلىعىنا قاراي كٶكەيگە كەلگەن وسىنداي ساۋالداردى كٶلدەنەڭ تارتپاسقا شارا تاعى جوق.
– سٶزٸڭٸز اۋزىڭىزدا, ولاردىڭ ٶزدەرٸنە دە وسى ساۋالدى قويعان بولارسىز?
– قويعاندا قانداي! جاۋاپ سول باياعى – اگرەسسييا. ايتارعا دەلەلٸ جوق, كٶرسەتەرگە مٸنەزٸ دايىن.
بۇل مەسەلەنٸڭ ەكٸنشٸ جاعى تاعى بار. وسى اگرەسسيياشىل مٸنەز بەن ۋىتقا تولى ۋاعىزدار جاستاردى نەگە باۋراپ الۋدا? مەن وسىعان دەيٸن مىناداي تۇجىرىمدى جيٸ ايتىپ كەلدٸم: «ەگەر يسلام قازاق دالاسىنا قازٸرگٸ دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸ ايتىپ جٷرگەندەي «دەستٷرٸڭدٸ دٸنسٸزدٸك دەپ تانيسىڭ, مەدەنيەتٸڭە بالتا شاباسىڭ, ٶتكەنٸڭنەن تامىرىڭدى ٷزەسٸڭ, تاريحىڭ مەنەن باستالادى» دەگەن ۇردا-جىق ۇستانىمدارمەن كەلگەن بولسا, اتالارىمىز مۇنداي دٸندٸ ەشقاشان قابىلداماس ەدٸ. يسلام قازاق دالاسىنا ٶزٸنٸڭ شىنايى بولمىسىمەن – كەڭدٸگٸمەن, بەيبٸتسٷيگٸشتٸگٸمەن, مەمٸلەگەرلٸگٸمەن, تازالىعىمەن, پاراساتتىلىعىمەن كەلدٸ. سوندىقتان ۇلتىمىزدىڭ بولمىسىنا سٸڭٸپ, مەدەنيەتٸن قۇراعان دٸنگە اينالدى».
دەگەنمەن قازٸرگٸ ۇلتتىق مەنتاليتەتٸمٸز بۇرىنعىدان بٶلەك. ول ٶزگەرٸسكە ۇشىراي باستادى. دۇرىسى, كەيٸنگٸ بۋىننىڭ مەنتاليتەتٸ ۇلتتىق بولمىستان جاتتانا باستادى. وعان ەكرانىمىز بار, عالامتورىمىز بار, اقپاراتىمىز بار, ادامىمىز بار – جابىلىپ «ٷلەس قوسىپ» جاتىرمىز. بۇل ٷردٸس سوناۋ توقسانىنشى جىلداردان باستاپ ەلٸمٸزگە اعىلىپ كەلە باستاعان باتىستىق كٶبٸكتٸ وپەرا – تەلەسەريالداردىڭ جٶپشەندٸنٸ جۇلىپ جەۋگە دايىن تۇراتىن بەيباستاق مٸنەزدەردٸ دەرٸپتەۋٸنەن باستالدى. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ نەگٸزگٸ كەيٸپكەرلەرٸ ەڭ الدىمەن وسىنداي اگرەسسيياشىل مٸنەزدەرٸمەن ەرەكشەلەنەتٸن, ال كٶكٸرەگٸندە اقشادان باسقا قۇندىلىق بولمايتىن.
ەكٸنشٸ ورىنعا ەنتەلەي جەتٸپ, عالامتور شىقتى. بەتٸ جارنامادان كٶرٸنبەيتٸن جارىقتىقتىڭ ساۋداسىن قىزدىراتىن ەلپ ەتپە ەلٸككٸش مٸنەزدٸلەر بولعان سوڭ, قۇنسىز «قۇندىلىقتاردى» دەرٸپتەۋ ارقىلى سولارعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن ەشتەڭەدەن تايىنبايتىن توبىرلىق تيپتەردٸ توپىرلاتىپ قالىپتاستىرۋ باستالدى.
سوڭعى ونجىلدىقتا بۇل سايىسقا دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸ كەلٸپ قوسىلدى. بٸر ەرەكشەلٸگٸ, دٸننٸڭ اپاتى جالعىز دەستٷرلٸ ەمەس يسلام ٶكٸلدەرٸ عانا ەمەس بولعانىمەن, ٶزگە دٸندەردٸڭ ۋاعىزشىلارى سىبىزعىداي سىزىلىپ تۇرادى دا, ال دەستٷرلٸ ەمەس يسلام ٶكٸلدەرٸنە كەلسەڭٸز, وق جىلانداي اتىلىپ تۇرعانى... «جۇرتتىڭ ىبىرايى – ىبىراي, بٸزدٸڭ ىبىراي – سۇمىراي» دەگەن ايتقىش اتالاردىڭ سٶزٸ ەسكە تٷسٸپ, ەرٸكسٸز جاعاڭدى ۇستايسىڭ سوسىن...
– «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كٶك سيىرى» دەمەكشٸ, پەلە باسى يدەولوگييادا جاتقان جوق پا, قالاي ويلايسىز?
– ەرينە, يدەولوگييامەن دە بٸراز نەرسە بايلانىستى. كەزٸندە كەڭەس ٷكٸمەتٸن قۇرۋ جولىنداعى يدەولوگييالىق كٷرەس كٸلەڭ تٶڭكەرٸسشٸل تۇلعالاردى قالىپتاستىرىپ ەدٸ عوي. دامۋ جولىن ەمەس, تٶڭكەرٸس جولىن تاڭداعاندا ەرٸكسٸز وسىلاي بولىپ شىعادى. تٶڭكەرٸس جولى – تىنىشتىق جولى ەمەس. «مەملەكەتكە باعىنامىز» دەگەندٸ اۋىزبەن عانا ايتاتىن دەستٷرلٸ ەمەس اعىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ اياق استىنان تەراكتٸلەرگە ارالاسىپ كەتە بەرەتٸنٸ سول زاڭدىلىقتىڭ سالدارى. «بٸزدٸكٸ عانا دۇرىس, باسقانىكٸ – تەرٸس» دەپ باعالايتىن اعىم ٶكٸلدەرٸ ەشقاشان مىلتىقسىز مايدانمەن شەكتەلگەن ەمەس. سوندىقتان بۇل تىنىشتىق – داۋىل الدىنداعى تىنىشتىق, ال قازٸرگٸ يدەولوگييالىق مايدان – الداعى قارۋلى قاقتىعىستىڭ دايىندىعى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن.
ال ماقسات تٶڭكەرٸسشٸل ەمەس, ٸلگەرٸشٸل بولسا, قۇرال دا, قۇلىق تا, قىلىق تا سوعان سەيكەس بولار ەدٸ.
– سوڭعى كەزدەرٸ دەستٷرلٸ ەمەس اعىمدارعا قاتىستى بٸراز «يزمدەر» كەرٸ شەگٸنٸپ, «پسەۆدوسالافيزم» دەگەن جاڭا ۇعىم قولدانىسقا ەنە باستادى. مۇنىڭ مەنٸسٸ نەدە?
– ۇعىمدار مەن قۇندىلىقتاردى كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قايتا ەكشەپ وتىرۋ – ەربٸر سالاۋاتتى قوعامعا تەن قۇبىلىس. باستاپقىدا سالافيلٸك اعىم ٶكٸلدەرٸ ٶزٸن وسىلاي اتايتىندىقتان قوعامدا «سالافي» اتاۋى قالىپتاسىپ كەتتٸ. دەگەنمەن بۇل ۇعىمنىڭ يسلامداعى «سالافۋس-ساليحين» اتالاتىن الدىڭعى ٸزگٸ ٷش بۋىنعا قاتىسى جوقتىعىن, تەك ٶزدەرٸن سولاردىڭ جولىن جالعاستىرۋشىلار رەتٸندە كٶرسەتۋگە تىرىساتىنىن ەسەپكە الا وتىرىپ, بٸرقاتار زەرتتەۋشٸلەر ولاردى «نەوسالافيلەر» دەپ اتاي باستادى. اعىم ٶكٸلدەرٸ يدەولوگيياسىنىڭ يسلام تاريحىنداعى حاريجيتتەر قوزعالىسىنىڭ يدەولوگيياسىمەن توعىساتىن تۇستارى كٶپ ەكەنٸن نەگٸزگە العان ەندٸگٸ بٸر توپ زەرتتەۋشٸلەر ولارعا «نەوحاريجيتتەر» دەگەن اتاۋدى لايىق كٶردٸ.
سالىستىرمالى تاريحي زەرتتەۋلەردٸ فەنومەنولوگييالىق ەدٸستەرمەن بايىتا بٸلگەن دٸنتانۋشى عالىمدار بولسا, بۇل قۇبىلىستىڭ ۋاححابيلٸكتٸڭ كەيٸنگٸ دەۋٸرلەردەگٸ اتى ٶزگەرگەن جالعاسى بولىپ تابىلاتىنىن تۇجىرىمدادى جەنە سونىڭ نەگٸزٸندە «ۋاححابيلٸك-سالافيلٸك» دەگەن قوسارلى اتاۋدى دۇرىس دەپ تاپتى.
ال سالافيلٸككە فەنومەن رەتٸندە ەمەس, يدەولوگييا رەتٸندە كٶز سالعاندا, ول نەگٸزگە العان تاريحي اتاۋ مەن قازٸرگٸ يدەولوگييالىق ۇستانىمداردىڭ مٷلدە قابىسپايتىنى بۇل اعىمدى «پسەۆدوسالافيلەر» دەپ اتاۋعا نەگٸز بولىپ وتىر. ياعني بۇل جاڭا «يزم» ٶزگە «يزمدەردٸ» تەرٸستەۋدەن ەمەس, يدەولوگييالىق باعدارعا سٷيەنۋدەن تۋىنداعان جەنە سول سەبەپتەن مەملەكەتتٸك ساياساتتا كەڭٸرەك قولدانىلۋ مٷمكٸندٸگٸ باسىم.
– «ۋاححابيلٸك-سالافيلٸك» دەمەكشٸ, قاعبانىڭ كٸلتٸن ۇستاپ وتىرعان قاسيەتتٸ مەكەن يەلەرٸنٸڭ – ساۋد ارابيياسى كورولدٸگٸنٸڭ وسى اعىمدى دٸن رەتٸندە ۇستانىپ وتىرعانى قانشالىقتى شىندىق?
– ٶزٸمٸزدەن ٶزگە ەشكٸم سەنبەيتٸن قييال-عاجايىپ ەرتەگٸلەرٸمٸزدٸڭ بٸرٸ – وسى. باسقانى بىلاي قويعاندا, ساۋد ارابيياسى كورولدٸگٸنٸڭ ساباعاتتىق كەڭەسٸنٸڭ (ماجليس اش-شۋرا) ۆيتسە-سپيكەرٸ مۋحامماد ەل-جەفري 2016 جىلدىڭ قازان ايىندا بريۋسسەل قالاسىندا حالىقارالىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ ەۋروپارلامەنت كوميتەتٸنٸڭ مٷشەلەرٸ الدىندا: «بٸزدٸڭ «ۋاححابيلٸك» اتتى دٸني قۇندىلىعىمىز جوق. بٸزدٸڭ بٸر عانا دٸنٸمٸز بار, ول – يسلام» دەپ مەلٸمدەمەپ پە ەدٸ? ەندەشە بٸز نەگە ٶزگەنٸڭ قاڭسىعىن تاڭسىق قىلىپ, ساۋدتىقتاردىڭ ٶزٸنە كەرەك ەمەس ۋاححابيلٸكتٸ دٸن ساناماقپىز?
2017 جىلدىڭ 6 قازانىندا ساۋد ارابيياسىنىڭ كورولٸ سالمان بەن ەبدەل ەزيز اس-ساۋد بٷكٸلەلەمدٸك تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە قارسى كٷرەسۋ ماقساتىندا بۇۇ-مەن بٸرٸگٸپ, يسلام مەملەكەتٸ مەن جاھاندىق تەرروريزمگە قارسى يسلام ەسكەري كواليتسيياسىن قۇردى. وسى شارا بارىسىندا ساۋدتىقتاردىڭ مۇراگەر حانزاداسى مۇحاممەد بەن سالمان اس-ساۋد ەر-رييادتا وتانداستارىن كەزەكتٸ رەت يسلامداعى قالىپتى ورتا جولدى ۇستانۋعا شاقىردى. «بۇرىنعى قالپىمىزعا قايتا ورالامىز. بارلىق دٸنگە جەنە ەلەمگە اشىق قالىپتى, ورتا جولدى يسلام مەملەكەتٸنە اينالامىز» دەپ ەلەم الدىندا ۋەدە بەردٸ.
ال ورتا جولدان شىعىپ كەتكەندەر كٸمدەر ەدٸ? ۋاححابيلٸك-سالافيلٸكتٸڭ ٸزٸن قۋىپ جٷرٸپ, اعىمدار مەن ۇيىمدارعا بٶلٸنٸپ, لاڭكەستٸككە ۇرىنىپ تىنعاندار ەمەس پە ەدٸ?! ساۋدتىقتاردىڭ قازٸرگٸ تاڭداعى ەكسترەميستٸك يدەولوگيياعا قارسى كٷرەسٸ, ونىڭ جەتەگٸندە كەتكەندەردٸ وڭالتۋ جۇمىسى سول بٸر باستاۋدان سۋ ٸشكەن انتالاعان اعىمداردىڭ اداسقان مٷشەلەرٸنە باعىتتالىپ وتىرعان جوق پا?! سوندا بٸز ۋاححابيلٸكتٸ كٸمنٸڭ دٸنٸ دەمەكپٸز?! سونىمەن, كٶزٸمٸزدٸ كەڭٸرەك اشىپ, قايتا بٸر ويلاناتىن كەزٸمٸز كەلٸپ جەتكەن تەرٸزدٸ...
ايتپاقشى, بٸز ويلانۋعا دايىندالىپ وتىرعاندا ٸرگەمٸزدەگٸ بازبٸر ەلدەر بۇل مەسەلە جٶنٸندە بەتۋاعا كەلٸپ تە ٷلگەردٸ. 2016 جىلدىڭ اقپان ايىندا رەسەيدٸڭ گروزنىي قالاسىندا ٶتكەن ٸرگەلٸ باسقوسۋدا قادارييا-ناقشباندييا تاريقاتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ تٸزە قوسىپ, پسەۆدوسالافيلٸكتٸڭ ۋاححابيلٸكپەن بٸر ەكەنٸن تۇجىرىمداي وتىرىپ, ونى قاتاڭ ايىپتايتىن قارار قابىلدادى. قاراردا پسەۆدوسالافي-ۋاححابيلەر بارشا ەلەمدەگٸ مۇسىلمانداردىڭ بٸرلٸگٸن ەلسٸرەتٸپ, مۇسىلمان قوعامىندا الاۋىزدىق تۋدىرۋعا باعىتتالعان تەرروريستٸك اعىم رەتٸندە ايىپتالدى. يسلام ەلەمٸنە زور قاۋٸپ تٶندٸرٸپ وتىرعان پسەۆدوسالافيلەردٸڭ يسلامي نورمالارعا قاتىستى قابىلداعان شەشٸمدەرٸ مويىندالمايتىنى, سىنعا الۋ ماقساتىندا بولماسا ولارمەن ەشبٸر قارىم-قاتىناس ورناتىلمايتىنى, ولاردىڭ قاتارىنا ەنگەندەردٸڭ قاتاڭ ايىپتالاتىنى, ت.ب. جايتتار قاراردا قاتاڭ قاعيدا رەتٸندە بەكٸتٸلدٸ. سٶيتٸپ, ٸرگەلەس كٶرشٸلەردٸڭ ٸرگەسٸن نىقتاپ العان جايى بار...
– يە, ال بٸز ەلٸ مەكتەپتەگٸ حيجاب داۋىمەن ەلەكپٸز. ايتقانداي, بۇل مەسەلەدە كٶرشٸلەردٸڭ نە جاڭالىعى بار ەكەن?
– كٶرشٸلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸندە بۇل مەسەلە بويىنشا جاڭالىق بولماسقا كەتكەن, ٶيتكەنٸ ەسەبٸ, ەلدەقاشان شەشٸلٸپ قويعان مەسەلە عوي. شەشٸمٸن قايتا قارايتىن كٶڭٸلشەكتٸك كٶرشٸلەرگە تەن بولماي تۇر.
ٶزبەكستان, تٷركٸمەنستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان, ەزٸربايجان ەلدەرٸندە مەكتەپ فورماسى ەلدەنەشە جىل بۇرىن بەكٸتٸلگەن قالپىندا ساقتاۋلى. رەسەيلٸك اعايىندار موردوۆا مەن ستاۆروپول ٶلكەسٸنەن باستاپ, فورما تەرتٸبٸن ورنىقتىرىپ كەلەدٸ. پرەزيدەنت ۆ.پۋتين رەسەيدە فورما مەسەلەسٸندە اۋىتقۋشىلىققا جول بەرٸلمەيتٸنٸن اتاپ ايتتى.
ەۆروپانى تٸپتٸ مازالاماي-اق قويساق تا بولار. فرانتسييا, نورۆەگييا, شۆەتسييا, دانييا, چەحييا, كوسوۆو ەلدەرٸنٸڭ بارلىعى مەكتەپ فورماسىن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ زاڭنامالارمەن بەكٸتٸپ, زايىرلىلىقتىڭ زاڭدى كٶرٸنٸسٸ, ٸشكٸ تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ بٸر تەتٸگٸ رەتٸندە ورنىقتىرعان. مەملەكەت ٶز ساياساتىنا مىعىم بولعان جەردە كەز كەلگەن داۋ شەشٸمٸن تاباتىنىن ۋاقىت ٶزٸ دەلەلدەپ وتىر.
.jpg)